De digitale coalitieplannen: gaat het ook echt gebeuren?

Posted on

In het eerdere stuk Digitaal zoet en zuur in het coalitieakkoord schreef ik over de bemoedigende en minder bemoedigende stukken van de coalitieplannen.

En er staan mooie digitale voornemens in:

  • Een revolutie in de ICT in de Rijksoverheid: centrale aansturing, centrale inkoop, verplichte standaarden, geen geld als men zich niet aan die standaarden houdt.
    • Ook pleit men voor een “Nederlandse Digitale Dienst” binnen de overheid met “doorzettingsmacht”, met meer waardering voor ICT-talent
  • Men wil echt weg uit de Amerikaanse cloud, en digitale autonomie moet het uitgangspunt zijn. Heel pro-Europees verhaal
    • Met “nationale stresstests” om te kijken hoe ver we komen zonder Amerikaanse clouds
  • Warme woorden over betere cybersecurity binnen de overheid, met centrale “regie”

Dit gaat allemaal knap pittig worden, want vrijwel het gehele ICT personeelsbestand, inhuur, adviseurs, consultants, maar ook ambtenaren, is hier helemaal niet van. Alles was altijd decentraal, en een hoop mensen vinden die lokale autonomie wel best. Verder, de ICT-cultuur binnen en om de Nederlandse overheid is werkelijk gemarineerd in Amerikaanse big-tech en wil daar helemaal niet weg. Onderstaand meer over deze bubbel.

De bewindspersonen

Om te beginnen met de bewindspersonen, er is dus geen minister van/voor digitale zaken gekomen. Maar wel minstens twee andere bewindslieden.

Zo is er een staatssecretaris digitale economie & soevereiniteit, in het ministerie voor Economische Zaken (EZ). Dit is (academische) inlichtingen- en veiligheidsexpert Willemijn Aerdts. Haar zullen we in ieder geval niet hoeven te vertellen hoe belangrijk (digitale) soevereiniteit is.

Traditioneel leefde ICT-beleid binnen de overheid bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK), en daar komt nu een staatssecretaris voor koninkrijksrelaties en slagvaardige overheid. Dit is de positie van de huidige staatssecretaris Eddie van Marum (en daarvoor Zsolt Szabó en Alexandra van Huffelen), waarbij ‘digitalisering’ is ingeruild voor ‘slagvaardige overheid’

Deze nieuwe positie, die omgeven is met een wat ‘DOGE’-achtige aura, zal vervuld worden door Eric van der Burg. Van der Burg heeft uitgebreide bestuurlijke ervaring, waaronder met ingrijpende reorganisaties.

Het is bij het bovenstaande goed om te weten dat EZ en BZK jaren lang heel andere gedachten hebben gehad over technologie en ICT. Dit heeft al regelmatig tot ongemakkelijke situaties geleid.

Verder, een beetje een wildcard, maar huidig minister van EZ Vincent Karremans praat ook een hoop over ICT en lijkt een enorme fan van AI. Als aanstaand minister van Infrastructuur & Waterstaat is het niet onvoorstelbaar dat hij ook een rol wil in onze digitale infrastructuur.

Touwtrekken

Afgelopen weken was er veel onduidelijkheid en ook onrust over wat er allemaal mee zou verhuizen van BZK naar EZ. Dit leek eerst te gaan om duizenden werkplekken, zoals bij Logius, SSC-ICT en het Directoraat-generaal Digitalisering en Overheidsorganisatie (DGDOO).

Als ik het goed begrijp zijn veel van deze verhuizingen “op zich” van de baan, maar in de woorden van een direct betrokken medewerker is de periode voor het constituerend beraad een soort “ambtelijke freefight” om dossiers, mensen en geld te behouden/krijgen. Er kan dus nog van alles gebeuren.

Wat we nu kunnen zeggen

De ambities in het coalitieakkoord zijn torenhoog. Maar het getouwtrek en het opsplitsen van ICT over twee ministeries is wel wat zorgwekkend. Specifiek de “Nederlandse Digitale Dienst” die met doorzettingsmacht onze computersituatie zou moeten verbeteren, hebben we nog niets over gehoord. Komt die zoals gesuggereerd bij BZK maar maken ze dan het beleid bij EZ? Dit komt niet comfortabel over.

Het coalitieakkoord zwijgt in alle talen over de eerst zo bewierookte Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). De NDS kwam de afgelopen weken in opspraak door documenten waarin stond dat een door Amerikaanse leveranciers gedomineerde club (NLDigital) ingezet zou worden om weg te komen bij.. Amerikaanse leveranciers (Trouw, FTM).

In aanvulling hierop publiceerde het “Strategisch Leveranciersmanagement Microsoft Rijk” (SLM Rijk), in het buitenland bekend als “the Dutch Ministry of Microsoft”, gisteren exclusief op LinkedIn een lachwekkend artikel waarin ze betoogden dat er vrijwel geen risico’s zijn verbonden aan het uitbesteden van je ICT aan Microsoft/Amerika (#bewaarscreenshot). Het onderliggend onderzoek gaat over “schoenenwinkel IT” en spreekt zich expliciet helemaal niet uit over daadwerkelijke risico’s voor overheden.

Terwijl Nederland al werkelijk ABSURD afhankelijk is voor z’n veiligheid en samenleving van een steeds onbetrouwbaarder Amerika, gooien deze ambtenaren nog een kooltje op het vuur voor verdere verhuizingen naar de cloud. Moet kunnen!

Gaat het zo lukken om weer op eigen benen te gaan staan?

Er is in en rond de Nederlandse overheid een bubbel van ICT-medewerkers, ministers en (voormalige) ondernemers die totaal gemarineerd zijn in ‘big tech’. Het is heel lastig om deze mensen alleen al over iets anders na te laten denken. Velen daar denken ook dat er buiten big tech gewoon niets meer bestaat.

Het loongebouw & de cultuur stonden de overheid niet toe zelf expertise in dienst te nemen, en daarom leunde men decennia op externe expertise, expertise die zoals gezegd niets opheeft met Europese digitale autonomie of soevereiniteit.

Als je iets anders wil zal je van bovenaf deze zwaar gemarineerde ICT-wereld moeten veranderen. Men moet heel andere dingen gaan doen dan voorheen. Maar dit zijn dus mensen die nu nog, na het verschijnen van het coalitieakkoord dat zegt dat we weg moeten bij Amerikaanse clouds, een artikel schrijven dat dat nergens voor nodig is. “Read the room”, allemaal!

Ik hoop van harte dat men in de aanloop naar het constituerend beraad waarmaakt wat er in het coalitieakkoord staat: een krachtige en onafhankelijk werkende Digitale Dienst, met de beloofde doorzettingsmacht om ons los te krijgen van deze onacceptabele afhankelijkheden.

Want alleen dan is er een kans dat ons ICT-beleid wezenlijk verandert. Het zal echt moeten komen uit de top. Er lopen voldoende toplieden rond binnen en rond de rijksoverheid om mooie en digitaal autonome dingen te doen, en ik hoop van harte dat ze de kans gaan krijgen!

Het alternatief is om de zittende wereld door te laten gaan met wat ze al deden, en dan blijft onze afhankelijkheid van Amerika alleen maar verder groeien. De volgende migraties van kritische systemen naar Amerikaanse clouds zijn al weer aangekondigd namelijk…

Laten we hopen dat men al constituerend besluit dit niet te laten gebeuren.

Verder lezen