Btw: Software, turnkey, beheerd, as a service
De belastingdienst is van plan om de BTW uit te besteden aan een Amerikaans bedrijf, wat echt waanzinnig is. Op 19 maart is er een commissievergadering in de Tweede Kamer hierover, en ik hoop van harte dat men bij zinnen komt.
In de discussie over de btw-situatie de afgelopen jaren ging het eigenlijk alleen over dat de belastingdienst Amerikaanse software ging gebruiken. Lang was onduidelijk dat deze software (en de bijbehorende servers) ook geheel beheerd zouden gaan worden door Amerikanen. “BTW-as-a-service”.
Het verschil maakt wel uit. Om de situatie uit te leggen heb ik de afgelopen weken dit stukje gedeeld met politici & journalisten, maar ik denk dat het nuttig is dit te publiceren voor breder gebruik.
Op welke manieren kan je computers belangrijke dingen voor je laten doen? Dit varieert van zelf programmeren tot alles overlaten aan derden.
Zoals gebruikelijk weer veel dank aan iedereen die heeft meegeholpen bij dit stukje, jullie tips en op- en aanmerkingen waren zeer nuttig!
0) Zelf geprogrammeerd
De meest kritische software werd historisch vaak zelf geprogrammeerd, waarbij dan wel gebruik gemaakt wordt van bestaande andere software(bibliotheken) om op te bouwen, zoals databases of frameworks.
Dit soort oplossingen vinden we nog in de kern van belastingdiensten en banken bijvoorbeeld. Ook de Kiesraad doet dit bijvoorbeeld voor de nieuwe telsoftware Abacus.
Zelf dingen programmeren kost natuurlijk tijd en moeite, en het komt misschien wat “uit de tijd” over. Maar als je dingen doet die niemand anders op die manier doet heb je mogelijk geen keuze. Dit is hoe de belastingdienst nu de meest belangrijke belastingen doet.
Zelfbouw geeft maximaal begrip en wendbaarheid, maar ook maximale eigen verantwoordelijkheid. Ook kan de broncode gedeeld worden voor volledige transparantie. Leuk voor verkiezingen, DigiD en dat soort dingen.
Uitermate geschikt voor je meest kritische en unieke toepassingen, maar alleen als je toepassing dus ook echt bijzonder is (zoals btw)
1) Traditionele software, wel gekocht maar zelf geïnstalleerd
Traditioneel kochten bedrijven en overheden een licentie voor software. Die software werd dan geleverd op floppies of CDROM.
De klant installeerde vervolgens de software volgens de handleiding, of eventueel na doorlopen van een cursus.
Als de leverancier verdween, of er was ruzie, dan bleef de software werken. De licentie was vaak zelfs ‘perpetual’, dus die verliep niet. Hoogstens zou de software verouderen. Wordperfect is een goed voorbeeld van software waarmee dit zo ging.
Het voordeel van deze werkwijze is dat de klant echt weet hoe de software werkt. Hij heeft hem namelijk zelf aan de gang gekregen. De leverancier kan in rook opgaan en er is geen direct probleem. Dit vergt natuurlijk wel het investeren in eigen expertise, iets wat overheden anno 2026 vaak vervelend vinden. Kan de markt dat niet doen?
Er is recent spraakverwarring over “de licentie”. Zo zou de overheid voor 3,3 miljard euro aan softwarelicenties onrechtmatig proberen aan te besteden. Maar wie de stukken leest ziet dat dit gaat om diensten, en niet om een licentie.
Software kopen (in licentie nemen) en zelf installeren is een goede manier om kritische diensten te draaien, met name diensten die wereldwijd veel geleverd worden
2) Geïnstalleerd door de leverancier
Sommige software was al decennia zo ingewikkeld dat deze door een consultant geïnstalleerd moest worden. Oracle was hier een mooi voorbeeld van. De licentie werd dan ook al vaak per jaar betaald in plaats van dat deze oneindig lang geldig was.
De meeste moderne software is inmiddels slechts met enorme moeite zelf te installeren.
Als de leverancier (of een consultant of integrator) dat voor je doet heeft de klant de software nog steeds op ’eigen erf’ draaiend, maar is al wel afhankelijker van de leverancier of consultants.
Het natuurlijke leerproces van zelf software installeren ontbreekt namelijk.
Met goed opletten kan dit ook werken, maar je moet wel actief je best doen de software alsnog te gaan begrijpen
3) Turnkey opgeleverd en geïntegreerd
Het is ook mogelijk om partners/leveranciers zo gek te krijgen niet alleen software op te leveren, maar deze ook te integreren met andere systemen binnen het bedrijf. De oplevering geschiedt ’turnkey’: de klant kan de sleutel draaien en het systeem start.
Nadeel is wel dat het bedrijf nog minder een idee heeft wat er allemaal gaande is. De leverancier heeft alle snoeren juist ingeplugd en van alles aangepast her en der. De afnemer is nu eigenlijk vrij hulpeloos, en blijvend afhankelijk van de leverancier en partners, vooral als er iets veranderd moet worden.
(tenzij er enorm hard gewerkt wordt om alsnog te begrijpen wat er nou allemaal gebeurd is, maar dit doet men bijna nooit)
Tapkamers bij de politie bevinden zich doorgaans in deze toestand: zwaar afhankelijk van de leverancier, en die moet steeds komen helpen.
Dit is meestal niet aan te raden voor kritische diensten, want je ontwikkelt weinig eigen expertise
4) Turnkey PLUS beheer & onderhoud (“managed service”)
Ook is het mogelijk om het geheel turnkey opgeleverd te krijgen, maar waarbij de leverancier ook nog belooft de boel blijvend te onderhouden en ondersteunen. De software staat dan wel “op jouw erf”, maar je hebt er bijna niets meer over te zeggen. Het beheer van de software, en de onderliggende computer, is dan niet in jouw handen. Dit is ook wel bekend als een ‘managed service’.
Als de leverancier stopt met onderhoud, of fouten maakt, dan heb je geen idee wat je moet doen. Want jouw mensen hebben geen toegang tot het product en weten ook niet hoe het beheerd moet worden. Wel is het zo dat als men korte tijd ophoudt met het bieden van beheer de software nog wel even door zal lopen. Voor dagen of weken ben je dan nog in de lucht. Maar daarna houdt het op en stort je dienstverlening alsnog in.
De leverancier heeft zo ook volledig toegang tot je data, en als je wil dat de leverancier niets meeneemt moet je daar heel streng op controleren. Hier komt meestal de klad in.
Dit is het voorgestelde plan voor de nieuwe btw-oplossing bij de belastingdienst!
Dit is voor kritische diensten (zoals btw) geen goed idee - je bent 100% afhankelijk van je leverancier, je weet niet wat de software staat te doen, kunt het beheer niet overnemen en je komt nooit meer weg.
5) Volledig “as a service”
De maximale variant van deze progressie is als er helemaal geen software meer bij de gebruiker staat. De software draait bij de leverancier of ergens in een andere cloud. Er is geen of bijna geen software op het erf van de klant. Als de leverancier de dienstverlening staakt stopt alles direct.
Dit is hoe grote stukken rijksoverheid en alle gemeentes Microsoft 365 af (gaan) nemen. Sommigen pogen het nog een beetje in huis te houden.
Je moet heel zeker zijn van je leverancier om dit te doen, en van het Rijksbreed cloudbeleid mag dit alleen als er een concreet plan is om ook weer weg te gaan. We houden ons niet aan dat beleid, overigens! Onvoorstelbaar maar waar.
Tussenvormen
De bovenstaande modellen van 0 tot en met 5 kennen ook tussenvormen. Zo kan een organisatie heel veel extern personeel inhuren, waardoor er (tijdelijk) kennis aanwezig is. Maar inhuur loopt ook zomaar (verplicht) weer weg, en daarmee ook de expertise. “Zelf dingen doen” kan nog van alles betekenen op deze manier. Zo zelf is dat misschien niet.
Omgekeerd, op servers die ergens anders gehuurd worden kan je toch heel zelfstandig bezig zijn. Die servers zijn namelijk overal te huur. Het hoeft niet fysiek in je eigen datacenter (DC) te staan om er controle over te hebben. En dat het in je eigen DC staat maakt weer niets uit als het beheer door een externe partij gedaan wordt.
Afsluitend
Vraag goed door als een belangrijke organisatie iets nieuws inkoopt voor een kritieke dienst. Bouwen ze het zelf, mogelijk met gebruik van bestaande standaardsoftware zoals databases? Of neemt men andermans software in licentie, maar is er wel eigen operationele ervaring?
Of draait men de software “op papier” op eigen erf, maar doet iemand anders (bijna) alles? En heb je er dus weinig zicht op.
Of is er gekozen voor totale outsourcing, waarbij een belangrijke organisatie feitelijk alleen nog het logo erop zet, maar verder praktisch weinig meer te zeggen heeft, en de data ook buiten de deur ligt.
Goed om daar glashelder inzicht in te hebben.
Wat bij de belastingdienst btw-software dus mislukt is, waardoor we nu mogelijk de controle over 80 miljard euro/jaar inkomsten uit handen gaan geven aan Amerika. Hopelijk komt men in de Tweede Kamer nog tot inkeer.