Preview document (🔗 origineel)

---

Ronde Tafel Commissie Europese Zaken Tweede Kamer over rechtstatelijke ontwikkelingen in de Europese Unie

23 oktober 2024

Ronde 1: Polen

Kees Sterk, rechter te Breda en hoogleraar te Maastricht

Na acht jaren PIS-regering, trad in januari 2024 de regering Tusk aan, met een meerderheid in de Poolse Tweede Kamer en in de Poolse Senaat. Deze regering heeft als prioriteit om de ernstig geschonden rechtsstaat in Polen te herstellen, en doet alles om dat waar te maken. De Minister van Justitie, Adam Bodnar, is een deskundige op dit gebied, en geniet het vertrouwen van rechters.

Hoewel de regering een meerderheid heeft in beide huizen van het Poolse Parlement is het niet zo eenvoudig om goede voortgang te maken bij dat herstel. Ik schets kort de problemen die de regering tegenkomt.

1. De President van de Republiek Polen Duda . Zijn ambtstermijn loopt tot september 2025. Hij is niet herkiesbaar. Hij heeft het recht om wetten te vetoën, en laat herhaaldelijk weten dat hij wetten ter herstel van de rechtsstaat zal vetoën. De regering heeft 248 zetels in het Parlement, en dat is niet genoeg om een veto ongedaan te maken. Daarvoor zijn 276 zetels vereist. De President benoemt ook alle rechters. Hij stelt zich daarbij op het standpunt dat hij volledig vrij is geselecteerde rechters niet te benoemen, zelfs zonder motivering.

2. Het Constitutioneel Hof (CT). Het EHRM heeft geoordeeld dat twee leden onrechtmatig benoemd zijn. Het Hof heeft het recht om wetten onverbindend te verklaren als in strijd met de Grondwet. In dat Hof heeft de PIS-regering personen benoemd die loyaal aan haar zijn, met als gevolg dat het Hof een instrument is geworden van de belangen van de PIS-partij, en niet de hoeder van de Grondwet. In twee beslissingen van 2021 heeft het Polen buiten de Europese rechtsorde geplaatst. Het Hof heeft ook verschillende keren al wetten van de regering Tusk vernietigd op verzoek van PIS.

De PIS-president van het Hof heeft een termijn tot eind 2026. Dat is belangrijk, omdat zij zaken aan bepaalde PIS-rechters toewijst.

3. De Raad voor de rechtspraak (neo-KRS). De KRS selecteert alle rechters in Polen (met uitzondering van die van het Constitutioneel Hof). De PIS-regering heeft vanaf 2027 PIS-loyalisten benoemd in de neo-KRS. De neo-KRS selecteert personen op basis van loyaliteit aan PIS, en niet op basis van kennis en kunde van het recht. Ook nu nog, want de ambtstermijn van de huidige KRS loopt pas in 2026 af. Inmiddels zijn 3000 neo-rechters (van de 10.000 in Polen) benoemd die geselecteerd zijn door de neo-KRS. In hoog tempo selecteert de KRS rechters voor de Poolse Hoge Raad, zodat de neo-rechters daar bijna in alle afdelingen de meerderheid hebben. Het EHRM heeft in vijf uitspraken de neo-KRS als onrechtmatig aangeduid.

Wat doet de Minister van Justitie Bodnar?

Hij heeft in samenspraak met de rechtersverenigingen een plan opgesteld voor herstel van de rechtsstaat. Hij bereidt daarin wetten voor met betrekking tot:

• Het Constitutioneel Hof;

• De KRS;

• De positie van neo-rechters en hun uitspraken

• Hij stelt geen vacatures voor rechters open, zodat de KRS niet kan selecteren;

• Hij deactiveert disciplinaire procedures tegen rechters

• Hij ontslaat presidenten van gerechten die door de PIS-regering zijn benoemd (via een langdurige procedure).

Cruciaal voor Polen is of in augustus 2025 een president gekozen wordt die het herstel van de rechtsstaat steunt. Zo niet, dan blijven de herstelwetten door een veto getroffen worden. Indien een pro-rechtsstaat president gekozen wordt, zullen het CT en de Hoge Raad, vol met PIS loyalisten moeilijkheden blijven veroorzaken. Het herstel van de rechtstaat in Polen vergt tijd en een lange adem. Lukt het niet, dan blijft Polen een gemankeerde rechtsstaat.