Preview document (🔗 origineel)

---

Rechtsstatelijke ontwikkelingen in de Europese Unie

Nicolaas Bel, Europese Commissie

De rechtsstaat vormt een essentiële waarborg voor de goede werking van onze democratieën, de bescherming van de rechten van het individu, en de welvaart van onze samenlevingen. De rechtsstaat, democratie en grondrechten vormen de basis van de inspanningen die de Europese Unie levert om vrede, welvaart, concurrentievermogen, sociale cohesie en stabiliteit te bevorderen. Deze waarden staan geregeld onder druk, waardoor de veerkracht van onze democratische samenlevingen en instellingen op de proef wordt gesteld.

Sinds 2020 heeft het verslag over de rechtsstaat van de Europese Commissie, door ontwikkelingen op het gebied van de rechtsstaat in alle lidstaten van de EU systematisch en objectief te onderzoeken, aangetoond dat burgers en bedrijven overal in de EU belang hechten aan de rechtsstaat. De meest recente editie van het rechtsstaatrapport werd op 24 juli 2024 door de Commissie gepubliceerd. Het verslag maakt de balans op van de situatie op het gebied van de rechtsstaat in alle lidstaten en de EU in haar geheel, waarbij belangrijke nationale ontwikkelingen, zowel positieve als negatieve, gestructureerd en zorgvuldig worden beoordeeld met betrekking tot vier kerngebieden: het justitieel stelsel, corruptiebestrijding, mediapluriformiteit en -vrijheid; en institutionele controles en waarborgen. Sinds 2022 bevat het verslag ook specifieke aanbevelingen aan de lidstaten om hun inspanningen voor het doorvoeren van hervormingen te ondersteunen, en om te bepalen waar eventuele verbeteringen of vervolgacties nodig zijn. Het opnemen van bepaalde uitbreidingslanden in het verslag over de rechtsstaat 2024, naast de lidstaten, is bedoeld om de hervormingsinspanningen van deze landen op het gebied van de democratie en de rechtsstaat verder te ondersteunen, en te garanderen dat hoge normen gehandhaafd blijven na de toetreding.

De vijf opeenvolgende jaren waarin de Commissie verslag heeft uitgebracht over de rechtsstaat in de EU hebben aangetoond dat de eerbiediging van de rechtsstaat nooit als vanzelfsprekend mag worden beschouwd. De aard en de mate van de uitdagingen verschillen per lidstaat, zoals blijkt uit de aanbevelingen die in het verslag over de rechtsstaat aan bod komen. In sommige lidstaten bestaan nog steeds structurele problemen, of dreigen deze te ontstaan. Tegelijkertijd hebben de verslagen ook aangetoond dat een dialoog kan helpen om vooruitgang te boeken. De afgelopen vijf jaar heeft de EU haar capaciteit om de uitdagingen met betrekking tot de rechtsstaat aan te pakken en hervormingen te ondersteunen, aanzienlijk uitgebreid.

In de politieke beleidslijnen voor de volgende Commissie blijft de rechtsstaat centraal staan. In de toekomst zal het verslag over de rechtsstaat verder worden uitgebreid met een interne markt dimensie, om daarbij in te gaan op rechtsstatelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op ondernemingen, in het bijzonder kleine en middelgrote ondernemingen, die grensoverschrijdend actief zijn. Voor de Commissie moet de eerbiediging van de rechtsstaat een absolute voorwaarde zijn om in aanmerking te komen voor EU-financiering. Daarom zal een nauwer verband worden gelegd tussen het verslag over de rechtsstaat en de bijbehorende aanbevelingen en financiering in het kader van de EU begroting; dit zal met name van belang zijn voor het volgend meerjarig financieel kader van de EU. Ook handhaving zal van bijzonder belang blijven, onder meer via inbreukprocedures en de toepassing van het artikel 7-mechanisme.

De Commissie zal alle haar ter beschikking staande instrumenten blijven gebruiken om de rechtsstaat in de EU te bevorderen en te handhaven, en ziet ernaar uit om met de lidstaten, het Europees Parlement en de Raad samen te werken teneinde ervoor te zorgen dat de rechtsstaat de grondslag kan blijven vormen voor de democratieën van Europa.