Waarom is ervoor gekozen de resultaten van de uitgegeven middelen niet mee te nemen in het jaarverslag?

De belangrijkste resultaten zijn uitgewerkt in het beleidsverslag. Op basis van de beleidsprioriteiten in het beleidsverslag is beschreven welke doelen OCW had in 2025 en in hoeverre deze zijn behaald aan de hand van de uitgevoerde (beleids)maatregelen. Per beleidsprioriteit en sub-thema wordt een verwijzing gemaakt naar ocwincijfers.nl om nadere informatie over de koppeling tussen doelen, resultaten, maatregelen, indicatoren en middelen te ontsluiten.

Hoe toetst u bij nieuwe wet- en regelgeving expliciet op uitvoerbaarheid voor scholen en schoolbesturen?

Dit gebeurt op verschillende manieren. Informeel met behulp van gesprekken met maatschappelijke partners gevoerd worden voorafgaand aan wet- en regelgeving. Formeel gebeurt dit via de internetconsultatie. Dat geeft eenieder de mogelijkheid om zich over de uitvoerbaarheid uit te spreken. Daarnaast werkt het kabinet momenteel– conform motie van Zanten en Rooderkerk (Kamerstuk 27923, nr. 503)– aan een Lerarentoets, waarbij de stem van de leraar over de uitvoerbaarheid van wetgeving of beleidswijzigingen) wordt verankerd.

Hoe verhoudt de huidige veelheid aan subsidies, programma’s, monitors, sectorafspraken en verantwoordingslijnen zich tot het uitgangspunt van eenduidige sturing?

In de herijkingsbrief over de sturing in het funderend onderwijs is geconstateerd dat de overheid de sturingsinstrumenten, waaronder de bekostiging, niet altijd consistent inzet. Daarnaast overladen de overheid en de politiek het veld met beleidsmaatregelen en is het onvoldoende transparant waaraan bekostiging wordt besteed.

In bovengenoemde brief zijn vervolgens vijf uitgangspunten opgenomen voor het beleid, ongeacht de keuzes met betrekking tot de sturing. Eén van deze uitgangspunten is structurele bekostiging voor structurele taken. Een veelvoud aan incidentele middelen zorgt voor onzekerheid en bemoeilijkt het werken aan beleid voor de lange termijn. Structurele bekostiging voor structurele taken is dus een belangrijk principe om het mogelijk te maken voor scholen om te werken aan beleid dat op de lange termijn gericht is.

Ook in het coalitieakkoord is de ambitie opgenomen om te zorgen voor structurele bekostiging. Het kabinet gaat terughoudend om met het verstrekken van nieuwe subsidies. Het wetsvoorstel gerichte bekostiging met beoogde eerste toepassing vanaf 1 januari 2028 wordt nu voorbereid. Concreet worden allereerst de middelen voor basisvaardigheden omgezet van een subsidie naar structurele bekostiging per 2027.. Daarnaast werkt het kabinet ook aan transparantie van de bekostiging. Uw Kamer wordt hier voor de zomer nader over geïnformeerd.

Hoe verhoudt incidentele subsidiesturing zich tot het uitgangspunt van vertrouwen in professionele schoolorganisaties?

De grootste subsidies worden omgezet naar bekostiging. Het wetsvoorstel gerichte bekostiging met beoogde eerste toepassing vanaf 1 januari 2028 helpt hier stappen in te zetten. Subsidies zijn mede door dit wetsvoorstel in mindere mate noodzakelijk om te sturen op onderwijsdoelen en kunnen met name worden ingezet bij een tijdelijke taak, pilot of wanneer deze ten behoeve komen van een specifieke doelgroep.

Welke gevolgen heeft de instroom van internationale studenten op onderwijscapaciteit en studentenhuisvesting?

De gevolgen van de instroom van internationale studenten voor onderwijscapaciteit en studentenhuisvesting verschillen per opleiding, instelling en regio. Daarbij is van belang dat de instroom past binnen de absorptiecapaciteit: het aantal studenten dat instellingen en regio’s kunnen opvangen zonder dat de kwaliteit van onderwijs of de beschikbaarheid van huisvesting onder druk komt te staan. In sommige regio’s en opleidingen kan internationale instroom juist bijdragen aan het behoud van maatschappelijk en regionaal belangrijke opleidingen die worstelen met dalende studentenaantallen. Het is daarom van belang dat instellingen, samen met lokale partners, goed zicht hebben op hun absorptiecapaciteit en tijdig kunnen bijsturen wanneer deze dreigt onder druk te komen staan. Het wetsvoorstel internationalisering in balans biedt instellingen hiervoor aanvullende sturingsmogelijkheden via de introductie van nieuwe numerus fixusmaatregelen.

De (verwachte) instroom van internationale studenten is een relevante factor in de vraag naar studentenhuisvesting. Internationale studenten maken, anders dan Nederlandse studenten, bijna altijd gebruik van studentenhuisvesting. Zij hebben vaak geen lokaal netwerk of familie in de buurt en zijn dus volledig aangewezen op specifieke woonruimtes. Om deze reden is er, naast verschillende acties voor nationale studenten, ook specifieke aandacht voor de instroom van internationale studenten in het Landelijk Actieplan Studentenhuisvesting (2022-2030).

Welke ruimte krijgen schoolbesturen om op eigen wijze invulling te geven aan kwaliteitszorg zonder aanvullende registratiedruk?

De minimumeisen voor kwaliteitszorg zijn vastgelegd in wetgeving en worden nader uitgewerkt in de Onderzoekskaders van de inspectie. De inspectie ziet toe op de naleving van deze wettelijke eisen. Hoe deze exact worden ingevuld en of een bestuur daar bovenop extra inzet wil plegen, is aan het bestuur. Aan registratie daarvan worden geen aanvullende eisen gesteld.

Welk deel van deze middelen is besteed in het Caribisch deel van het Koninkrijk?

In de eerste ronde van de subsidie ‘Verbetering Basisvaardigheden’ (schooljaar 2022-2023) hebben 15 scholen (12 po en 3 vo) op Caribisch Nederland in totaal ruim € 5,2 miljoen ontvangen. Dit is circa 2.5% van het totale subsidiebedrag van de eerste ronde.

Welke concrete resultaten zijn in 2025 bereikt met het versterken van het cultureel en creatief klimaat?

OCW draagt bij aan het versterken van het culturele en creatieve klimaat door invulling te geven aan de verantwoordelijkheid voor de Wet op het specifiek cultuurbeleid, de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen, de Erfgoedwet, de Archiefwet en de Wet op de vaste boekenprijs. OCW draagt bij aan het cultureel klimaat met de basisinfrastructuur (bis) en de rijkscultuurfondsen, stimuleert verbeteringen in het culturele en creatieve klimaat en regisseert op processen waar landelijk inzet op nodig is. In 2025 is specifiek inzet gepleegd op de thema’s genoemd in het beleidsverslag, zoals het realiseren van een toekomstgerichte bibliotheek, opzetten van een meerjarig implementatieprogramma voor de Archiefwet en ophoging van de subsidie instandhouding monumenten (sim). Ook is met de nieuwe bis-periode in 2025 meer geld vrijgekomen voor fair pay, is er meer regionale spreiding binnen de bis en zijn de eerste stappen gezet om de subsidietermijn van vier naar acht jaar te verlengen om meer stabiliteit in de sector te realiseren.

De mate waarin deze inspanningen bijdragen aan de versterking van de culturele en creatieve sector is niet altijd direct zichtbaar. Beleidsmaatregelen vragen om implementatietijd en evaluatie zodat resultaten zichtbaar kunnen worden gemaakt. Zo zullen de extra middelen voor fair pay en de bijbehorende verplichting in 2027 worden geëvalueerd.

Welke organisaties nemen deel aan het implementatieprogramma van de Archiefwet?

Het Programma Implementatie Archiefwet (IPA) loopt van 1 januari 2026 tot 31 december 2030. Binnen het programma werkt het ministerie van OCW samen met o.a. het Nationaal Archief, het ministerie van BZK, de Inspectie overheidsinformatie en Erfgoed, het Interprovinciaal overleg, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van Waterschappen, de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland (KVAN) en diverse onderwijsinstellingen, zoals de Universiteit van Amsterdam, de hogeschool van Amsterdam en de Reinwardt academie.

Het implementatieprogramma voor de nieuwe Archiefwet richt zich op 4 doelgroepen: 1) alle overheidsorganisaties (voorover ze documenten maken of ontvangen in het kader van hun publieke taak), 2) toezichthouders, 3) archiefdiensten, en 4) de partijen die onderwijs geven aan archief- en informatieprofessionals.

Welke maatregelen worden genomen om digitaal informatiebeheer bij overheidsorganisaties te verbeteren?

Met de modernisering van begrippen en procedures in de vernieuwde Archiefwet is beoogd deze wet makkelijker toepasbaar te maken in de digitale wereld en daarmee is deze wet op zichzelf al een antwoord op de opgave rondom digitale archivering en informatiebeheer. De nieuwe Archiefwet zal op 1 januari 2027 in werking treden. Overheidsorganisaties worden via het implementatieprogramma ondersteund bij het verbeteren van hun beheerstaken door middel van kennis (zoals kennisproducten op gebied van beheer en selectie) en de versterking van het toezicht. Daarbij wordt in dit programma vooral ingezet op het toepassen van beheersregels, informatieoverzicht, en selectiebesluiten. Gezien de achterstanden bij veel archiefvormers zal duurzame versterking van hun informatiebeheer een ingrijpende en langjarige exercitie worden. De nieuwe wet houdt daar rekening mee, en archiefvormers krijgen tijd om te voldoen aan de aangepaste normen. Voor de opbouw van het toezicht en het geven van voorlichting over het aangescherpte toezichtskader, wordt de tijd genomen tot aan de tussentijdse beoordeling van de wet in 2029. Ook wordt er een onderzoek uitgevoerd naar de stand van het decentrale toezicht.

Welke gevolgen heeft fair pay voor kleinere culturele instellingen?

Uit het onderzoek ‘fair pay dichterbij’ blijkt dat de relatief grootste uitdaging richting fair pay ligt bij kleinere culturele instellingen. Hierin wordt gesteld dat fair pay in de eerste plaats een goede bedrijfsvoering met een realistische balans tussen activiteiten en beschikbare middelen vereist. In de tweede plaats is het gewenst dat culturele organisaties beschikken over uitgewerkte plannen voor de invoering van fair pay. In de derde plaats is het van belang dat (kleinere) organisaties hun kennis over de fair practice code, de arbeidsvoorwaarden, en de sociale en fiscale wetgeving vergroten. Platform ACCT (gesubsidieerd binnen de bis 2025-2028) vervult de rol als bovensectorale ondersteunende instelling om handvatten te bieden aan de sector inzake arbeidsmarktvraagstukken.

Hoeveel culturele instellingen in Caribisch Nederland ontvangen BIS-subsidie?

De Wet op het specifiek cultuurbeleid is expliciet van toepassing voor Caribisch Nederland. Echter zijn voor de lopende subsidieperiode (2025-2028) geen subsidieaanvragen gedaan voor de basisinfrastructuur door instellingen gevestigd in Caribisch Nederland. Volgens opgave van de Rijkscultuurfondsen wordt één instelling meerjarig gesubsidieerd die gevestigd is in Caribisch Nederland. Meer detailinformatie over de aanvragen en de toekenningen is te vinden in de bijlage bij de Kamerbrief Culturele basisinfrastructuur 2025-2028. Via de fondsen wordt op grond van deze subsidieregelingen (project)subsidies verstrekt aan makers en organisaties op Caribisch Nederland.

In de opdracht aan de zes Rijkscultuurfondsen is opgenomen dat zij hun regelingen, voor zover van toepassing en mogelijk, open blijven stellen voor het gehele Koninkrijk. Aanvullend is aan de fondsen gevraagd aandacht te hebben voor de zichtbaarheid en toegankelijkheid van hun regelingen. De fondsen hebben hiervoor o.a. de website https://rijkscultuurfondsen.org/ gelanceerd om aanvragers te helpen het passende fonds en bijbehorende subsidieregelingen te vinden.

Bij welke van de doelen basisvaardigheden, passend onderwijs, kansengelijkheid en onderwijskwaliteit constateert u zelf dat deze momenteel onvoldoende meetbaar of eenduidig zijn geformuleerd?

Voor het Masterplan basisvaardigheden geldt dat er concreet meetbare indicatoren zijn verbonden aan de doelstellingen. Uitzondering daarop is dat er aan het einde van het vo geen toets is die direct het referentieniveau meet dat leerlingen behalen. De leerlingvolgsysteemtoetsen brengen wel in beeld welke referentieniveaus leerlingen in leerjaar 1 tot en met 3 halen voor Nederlands en rekenen-wiskunde. Op dit moment wordt met experts verkend in hoeverre aan de hand van deze bron - eventueel in combinatie met andere bronnen - betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan over het referentieniveau dat leerlingen aan het einde van het vo behalen.

Op thuiszitters had het kabinet binnen Passend Onderwijs nog niet afdoende zicht. Recent is het wetsvoorstel Terugdringen Schoolverzuim aangenomen door uw Kamer. Hiermee wordt het aantal thuiszitters beter inzichtelijk.. Zoals verder aangekondigd in 2026Z10426&did=2026D23601">de brief Van passend naar inclusief onderwijs wordt er naar inclusief onderwijs in 2035 toegewerkt. In het voorjaar van 2027 komt daarvoor een transitieplan. Hierin komen ook voor inclusief onderwijs doelen die eenduidig en meetbaar moeten zijn.

Voor kansengelijkheid is een aantal sectoroverstijgende kernindicatoren vastgelegd die de ontwikkelingen omtrent kansengelijkheid voor langere tijd volgen. Deze kernindicatoren staan in het Dashboard kansengelijkheid en segregatie en geven een beeld of er structurele verschillen in onderwijsloopbanen zijn tussen groepen leerlingen en studenten. Dit dashboard is openbaar en biedt inzichten op landelijk en regionaal niveau. Naast deze kernindicatoren worden de maatregelen omtrent kansengelijkheid ook geëvalueerd bijvoorbeeld via de 2026Z10674&did=2026D24151">monitor school en omgeving.

Hoe wordt bij nieuwe beleidsprogramma’s vooraf vastgesteld welke resultaten worden verwacht, binnen welke termijn en hoe deze resultaten meetbaar worden gemaakt?

Voor nieuwe beleidsprogramma’s vormt het beleidskompas het uitgangspunt. Een beleidstheorie wordt benut om op voorhand inzichtelijk te maken op welke wijze het programma beoogt bij te dragen aan beleidsdoelstellingen en de oplossing van maatschappelijke problemen. Er wordt toegewerkt naar een beschrijving vooraf, over hoe het beleid tot het gewenste resultaat kan/moet leiden, inclusief welke aannames daarbij zijn gedaan en welke externe factoren ook invloed kunnen hebben op het resultaat. Daarbij kan de beleidstheorie ook uitgangspunt zijn voor de opzet van beleidsevaluatie en -monitoring, waarmee voortgang op en resultaat van doelstelling inzichtelijk kan worden gemaakt. Overigens kunnen niet bij elk beleidsprogramma de effecten op het niveau van de beleidsdoelstelling eenvoudig inzichtelijk worden gemaakt of worden gemeten. In zulke gevallen kan er vaak wel inzicht worden gegeven in de beleidsinzet en het directe resultaat daarvan. Bijvoorbeeld hoe veel is uitgegeven om een doelstelling te halen en wat er met deze uitgave beleidsmatig gerealiseerd is. Daarnaast wordt bij nieuwe beleidsprogramma’s de Strategische Evaluatie Agenda benut om evaluaties en onderzoeken in te plannen. Daarmee kan op langere termijn inzicht worden gegeven in de effecten van het gevoerde beleid.

Op welke onderdelen constateert u dat verantwoordelijkheden tussen het Rijk, samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en scholen zelf momenteel onvoldoende scherp zijn afgebakend?

Bij afbakening van overlappende taken en verantwoordelijkheden is met enige regelmaat sprake van onscherpte. Die onscherpte is dan ook inherent aan het systeem en kan nooit helemaal worden voorkomen. Een goede samenwerking tussen partijen is dan cruciaal voor de goede uitvoering van de taken. Een voorbeeld van zo’n vraagstuk is de vraag of er sprake is van basisondersteuning voor een leerling, die wordt geleverd en betaald vanuit de school, of dat er sprake is van extra ondersteuning, waar ook het samenwerkingsverband passend onderwijs een rol in heeft. Met de ontwikkeling van de landelijke norm basisondersteuning, die op dit moment wordt gedaan door de AOb en Ouders&Onderwijs, proberen we dit verder te verhelderen.

Op welke wijze bewaakt u dat toezicht bij passend onderwijs proportioneel blijft en niet leidt tot vermindering van handelingsruimte voor scholen en besturen?

De inspectie houdt toezicht op de naleving van de wettelijke voorschriften ten aanzien van passend onderwijs. De inspectie doet dit binnen de kaders van de Wet op het onderwijstoezicht die onder meer voorschrijft dat de inspectie haar taken op zodanige wijze verricht dat instellingen niet meer worden belast dan voor een zorgvuldige uitoefening van het toezicht noodzakelijk is. De Wet op het onderwijstoezicht schrijft daarbij voor dat de intensiteit van de taakuitoefening van de inspectie afhankelijk is van de kwaliteit van het onderwijs, van de wijze waarop de professionaliteit van de instelling en het bestuur is gewaarborgd, van de mate van naleving van wettelijke voorschriften en van de financiële situatie van de instelling. De inspectie treedt niet in de handelingsruimte van scholen en besturen, maar ziet toe op de naleving van wettelijke voorschriften die deze handelingsruimte bepalen en begrenzen.

Welke afrekenbare doelen staan u voor ogen bij het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid in termen van verbetering van de basisvaardigheden bij kinderen in Nederland?

Vanuit het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid zijn gemeenten verplicht binnen hun gemeente voldoende voorzieningen met voorschoolse educatie aan te bieden, zowel in aantal als in spreiding, voor kinderen met het risico op een onderwijsachterstand. Daarnaast mogen gemeenten de middelen ook besteden aan activiteiten gericht op het bevorderen van de Nederlandse taal bij leerlingen met een taalachterstand en aan afspraken rond voor- en vroegschoolse educatie. De afrekenbare doelen beperken zich tot deze inspanningsverplichtingen. Daarbij heeft een gemeente zich altijd aan de eigen gemeenteraad te verantwoorden.

Hoe groot is de budgettaire impact van de ruim 23.000 leerlingen in het internationaal schakelonderwijs (ISK) op het voortgezet onderwijsbudget?

In 2025 bedroeg de totale aanvullende bekostiging voor nieuwkomers in het voortgezet onderwijs ongeveer € 262,9 miljoen. De bekostiging voor nieuwkomers is overigens niet direct gerelateerd aan een ISK (internationale schakelklas). De nieuwkomersbekostiging richt zich op leerlingen met een niet-Nederlandse nationaliteit die korter dan twee jaar staan ingeschreven op een school in Nederland. Dit is ongeacht of de leerling is ingeschreven op een ISK. Nieuwkomers in het vo kunnen namelijk – naast de ISK’s – ook naar een reguliere school gaan.

Wat zijn de gevolgen van het niet uitvoeren van de aangenomen motie Ergin c.s. uit 2024 over de herinvoering van de Ministersplaatsen voor Caribische kandidaten op de beschikbaarheid van (toekomstig) zorgpersoneel op Caribisch Nederland?¹

Zoals uw Kamer op 16 december jl. is geïnformeerd wordt de motie Ergin c.s. (2024) samen met VWS uitgevoerd in de vorm van een bredere integrale aanpak om de aansluiting te verbeteren tussen zorgopleidingen met selectie in Europees Nederland en het Caribisch zorgveld. Overige zorgopleidingen zijn vrij toegankelijk voor Caribische studenten. Hiermee zetten we in op het terugdringen van de tekorten aan zorgprofessionals daar, door verbetering van de instroom, doorstroom én uitstroom van Caribische studenten. Het kabinet is pas recent met deze aanpak gestart, waardoor de impact daarvan nog niet direct zichtbaar is. De instroom van Caribische studenten en de integrale programmatische aanpak zal tussentijds gemonitord worden en over drie jaar vindt er een evaluatie plaats.

Wat zijn de gevolgen voor de toekomstige beschikbaarheid van zorgverleners in krimpregio’s, van het uitblijven van een reactie van uw zijde op het rapport ‘Selecteren voor de Toekomst: Iedereen een Huisarts’, dat werd uitgevoerd in opdracht van VWS?

De minister van VWS heeft als opdrachtgever van het onderzoek een schriftelijke reactie gegeven op het genoemde rapport, deze reactie is afgestemd met de minister van OCW (Kamerstuk 33 578, nr. 167). Het ministerie van VWS voert in samenwerking met het ministerie van OCW en het veld een verkenning uit naar kansrijke interventies om de spreiding van huisartsen over het land te verbeteren. De inzichten uit het rapport en de onderzoeker van het genoemde rapport zijn hier ook actief bij betrokken. De uitkomsten van de verkenning worden in het derde kwartaal van 2026 met uw Kamer gedeeld. Op basis hiervan zal het kabinet een vervolgaanpak aan uw Kamer voorleggen.

Waarom zijn sinds 2023 geen middelen meer opgenomen voor incidentele subsidies voor cultuuruitwisseling?

Het ging hier om incidentele subsidies in het kader van Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS) voor cultuuruitwisseling. De middelen zijn ingezet o.a. als dekking voor een taakstelling op HGIS ODA middelen waardoor er geen ruimte meer was voor incidentele subsidies voor cultuuruitwisseling.

Welke internationale culturele samenwerkingen zijn in 2025 ondersteund?

Zie het antwoord op vraag 42.

Waarom zijn incidentele subsidies voor cultuuruitwisseling sinds 2023 volledig weggevallen, terwijl andere internationale samenwerkingsinstrumenten juist groeien?

De incidentele subsidies voor cultuuruitwisseling zijn onder andere ingezet als dekking voor een taakstelling op HGIS ODA middelen en vallen daarom sinds 2023 weg. Zie ook het antwoord op vraag 41. De andere internationale samenwerkingsinstrumenten groeien door o.a herlabeling van andere (incidentele) subsidies voor internationale samenwerkingsinstrumenten en wijzigingen van doelen.

Hoe verhouden de ambities rond fair pay zich tot de ontwikkeling van het cultuurbudget?

In de bis-periode 2025-2028 worden belangrijke stappen gezet naar eerlijkere betalingen binnen de culturele en creatieve sector. Per 1 januari 2025 is € 38,4 miljoen extra beschikbaar gesteld om de stap naar ‘fair pay’ te kunnen maken. Dit wordt jaarlijks geïndexeerd. Deze middelen zijn verdeeld over de bis-instellingen, de rijkscultuurfondsen en de Erfgoedwet-musea. Vanuit het rijk is een eerste stap gezet, maar er ligt ook een verantwoordelijkheid bij andere financiers. Daarom heeft OCW met de andere overheden voor de periode 2025-2028 cultuurconvenanten gesloten waarin ook het onderwerp fair pay is opgenomen.

Welke maatregelen worden genomen om administratieve lasten voor leraren te verminderen?

Het kabinet verlaagt de ervaren directie administratieve last voor scholen door subsidieregelingen onderdeel te maken van de structurele bekostiging of deze samen te voegen. Zie ook het antwoord op vraag 4. Aanvullend investeert het kabinet structureel in werkdrukverlichting in het onderwijs. Deze middelen worden deels ingezet voor de verlichting van administratieve lasten voor leraren. In 2026 gaat dat om € 545 miljoen in het po en € 354 miljoen in het vo.

Het verlagen van de administratieve last specifiek voor leraren is ingewikkeld doordat de ervaren administratieve last sterk verschilt per leraar en per school. Dat maakt dat er niet één uniforme oplossing is om de administratieve last van leraren te verlagen. In het verminderen van administratieve lasten heeft daarom iedereen een rol: ministerie, inspectie, besturen, scholen en schoolleiders. Voor OCW is er een rol om duidelijk te maken wat er verwacht wordt en kritisch te kijken naar de impact op de werkvloer. De daadwerkelijke vermindering van administratieve lasten vindt uiteindelijk op scholen plaats, in gesprekken tussen het onderwijspersoneel. Daar moeten keuzes gemaakt worden over de prioritering, nut en noodzaak van de administratie die gedaan wordt. Om dat proces te ondersteunen trekt het kabinet samen met de inspectie op om te kijken hoe het kabinet scholen meer duidelijkheid kan bieden en handvatten kan geven over hoe de administratie efficiënt en eenvoudig ingericht kan worden. Zo is er op 1 juni een bijeenkomst georganiseerd om met de Inspectie van het Onderwijs, de Vlaamse Onderwijsinspectie en de Algemene Rekenkamer om kennis te nemen van de ervaringen in Vlaanderen en de planlastcalculater. Ook heeft de inspectie het afgelopen jaar de leidraad Ruimte in Regels al herzien en kijkt OCW samen met de inspectie wat er aanvullend nodig is om scholen te ondersteunen. Uw Kamer wordt met de voortgangsbrief lerarenstrategie voor de zomer geïnformeerd over de aanvullende maatregelen die worden genomen om werkdruk als gevolg van administratieve lasten voor leraren verder te verminderen. Zie ook het antwoord op vraag 11.

Wat is de (juridische) status van de brief aan het BPRC⁴ inzake Besluit aankondiging oormerk voor proefdiervrij onderzoek van 6 januari 2026?

De brief is een besluit.

Hoe wordt uitvoering gegeven aan de breed gedeelde wens om het aantal apenproeven in Nederland zo snel mogelijk af te bouwen en wat zijn de plannen van deze regering?

Uw Kamer wordt voor de zomer geïnformeerd over de toekomst van het onderzoek met apen in Nederland.

Hoeveel dagen/maanden wordt een aap in het BPRC gemiddeld gebruikt voor een dierproef, wanneer wordt gekeken naar dierproeven die de afgelopen drie jaar zijn uitgevoerd?

De duur van het gebruik varieert al naar gelang de onderzoeksvraag. Het kan zijn dat de vergunning voor de dierproef is aangevraagd om alleen af en toe bloed af te nemen, zoals bijvoorbeeld nodig is voor het in vitro malariaonderzoek. Het kan ook zijn dat een dierproef langer duurt, bijvoorbeeld voor het volgen van de symptomen na een SARS-CoV-2 infectie ten behoeve van het long covid onderzoek. Dat betekent dat één gemiddelde geen goed voorspellend gemiddelde is. Dat gezegd hebbende wordt een aap in het BPRC gemiddeld 164,7 dagen gebruikt voor een dierproef.

Zijn er systematic reviews of andere onderzoeken gedaan naar de concrete resultaten die het BPRC middels apenproeven heeft bereikt en zo ja, kunnen die naar de Kamer worden gestuurd? Zo nee, waarom niet?

Er zijn geen systematic reviews gedaan naar de concrete resultaten die het BPRC middels apenproeven heeft bereikt. Een dergelijke systematic review zou kwaliteitsproblemen en verschillende methodologische aandachtspunten opleveren, omdat een systematische review in het algemeen bedoeld is om alle beschikbare literatuur over een onderzoeksvraag samen te brengen, ongeacht welk onderzoekscentrum de studies heeft uitgevoerd. Wanneer alleen de publicaties en studies van één onderzoekscentrum (bijvoorbeeld het BPRC) worden geïncludeerd in een systematic review, bestaat de kans op bias en over- of onderschatting van effecten.

Concrete resultaten uit het onderzoek bij het BPRC worden gepubliceerd en zijn daarmee per definitie peer-reviewed. De publicatielijst wordt bijgehouden. Het aantal publicaties fluctueert tussen 27 per jaar (in 2006) en 61 per jaar (in 2021), met een impact factor tussen 4,2 en 10.

In 2024 is de Commissie onderzoek niet-humane primaten gevraagd onderzoek te doen naar de mogelijkheid om het aantal proeven met apen verder te verlagen zonder dat dit gevolgen heeft voor het onderzoek dat strikt noodzakelijk is voor de bestrijding van levensbedreigende ziekten en uitbraken van infectieziekten die de volksgezondheid bedreigen. De Commissie heeft hiervoor de stand van de wetenschap in kaart gebracht en op systematische manier de bestaande wetenschappelijke literatuur (waaronder systematic reviews) doorgenomen en beoordeeld, en daarop haar conclusies gebaseerd. De Commissie heeft aanvullend daarop onder andere twee consultaties gehouden; de eerste met onderzoekers van new approach methodologies (NAM’s) en de tweede met vertegenwoordigers van maatschappelijke belangenorganisaties. Bij de interpretatie van de literatuur en de gesprekken met deskundigen heeft in eerste instantie de eigen expertise van de Commissieleden een belangrijke rol gespeeld.

De Commissie constateert dat onderzoek met apen nog steeds veel wordt toegepast waar de complexiteit van de menselijke biologie en ziekteprocessen moeilijk in andere modellen te reproduceren zijn en waar ethisch een praktische overwegingen direct menselijk onderzoek beperken.

De Commissie concludeert ook dat NAM’s op dit moment nog niet instaat zijn om alle onderzoeksvragen te beantwoorden waarvoor experimenten met apen nodig worden geacht. Proefdiervrije onderzoeksmodellen volstaan nog niet voor het onderzoek dat strikt noodzakelijk is voor de bestrijding van levensbedreigende en anderszins ernstige ziekten, en infectieziekten die de volksgezondheid bedreigen.

Hoe beoordeelt u het zinsdeel "dat alternatieve onderzoeksmethoden op dit moment nog niet in alle gevallen toereikend zijn om dierproeven volledig te vervangen" in de toelichting van het amendement Rajkowski¹² en van welke apenproeven die nu nog worden uitgevoerd door het BPRC en noodzakelijk zouden zijn voor de volksgezondheid bent u van mening dat op dit moment nog geen toereikende alternatieve onderzoeksmethoden zijn en welke wetenschappelijke onderbouwing heeft u daarvoor?

Het zinsdeel uit het amendement Rajkowski komt overeen met de conclusie uit het rapport van de Commissie onderzoek niet-humane primaten, waarin wordt gesteld dat op dit moment NAM’s nog niet in staat zijn om alle onderzoeksvragen te beantwoorden waarvoor experimenten met apen nodig worden geacht. En dat ondanks dat er in de nabije toekomst significante NAM-ontwikkelingen te verwachten zijn, het de verwachting is dat onderzoek met apen voorlopig nog noodzakelijk zullen blijven. Juist vanwege de complexiteit van het type onderzoek, met name in de virologie, de immunologie en voor vaccinontwikkeling ten behoeve van pandemische weerbaarheid, waarvoor onderzoek met apen doorgaans wordt ingezet.

In de Wod staat dat een dierproef alleen mag worden gedaan wanneer het beoogde resultaat niet kan worden bereikt door middel van een wetenschappelijk verantwoorde methode of onderzoeksstrategie waarbij geen levende dieren worden gebruikt. Het wettelijke kader voor het onderzoek met apen schrijft vervolgens voor dat het onderzoek gericht moet zijn op gezondheidsondermijnende of mogelijk levensbedreigende aandoeningen. Tevens is het onderzoek alleen toegestaan als het onderzoek niet met een andere diersoort kan worden uitgevoerd.¹³ Het onderzoek wordt vervolgens zorgvuldig en onafhankelijk getoetst door een Dierexperimentencommissies (DEC) en de Centrale Commissie Dierproeven (CCD). Gezien het wettelijk kader zoals hiervoor uitgelegd, zijn alle door het BPRC uitgevoerde apenproeven noodzakelijk voor de volksgezondheid en zijn daar vooralsnog geen toereikende alternatieve onderzoeksmethoden voor.

Klopt het dat het BPRC pas coronavaccins ging testen toen die al in mensen werden getest en zo nee, kan daar bewijs voor worden geleverd?

Het onderzoek naar SARS-CoV-2-vaccins is in opdracht van en in samenwerking met een groot aantal andere organisaties en de EU uitgevoerd. De CCD heeft de vergunningen verstrekt. Die worden alleen verstrekt als er geen alternatieve methode is om de onderzoeksvraag te beantwoorden. Onder andere het BPRC heeft een rol gespeeld in het testen van verschillende SARS-CoV-2-vaccins en heeft hiermee bijgedragen aan de internationale inspanningen voor veilige en effectieve vaccins tegen SARS-CoV-2. Toen het BPRC verschillende SARS-CoV-2-vaccins heeft getest, werden die gelijktijdig in de mens getest. Dit heeft tot wetenschappelijke discussie geleid over de noodzaak van het gebruik van apen voor het ontwikkelen van SARS-CoV-2-vaccins. Hierbij is het van belang de volgende passage uit het rapport van de Commissie onderzoek niet-humane primaten in ogenschouw te nemen.

“Maar NHP’s hebben desondanks een belangrijke rol gespeeld in de versnelde ontwikkeling van de SARS-CoV-2 vaccins. Zo zijn er belangrijke NHP-experimenten gedaan naar dosis-optimalisatie en de boost-strategie, naar veiligheidscontroles zoals bijvoorbeeld het in kaart brengen van het risico dat T-helper cellen een vaccin-geassocieerde versterkte luchtwegziekte zouden kunnen veroorzaken, en experimenten om de effectiviteit tegen verschillende virusvarianten te kunnen voorspellen.¹⁴ Het is achteraf lastig in te schatten hoe de ontwikkelingen van de vaccins zouden zijn verlopen zonder enig NHP onderzoek, maar het lijkt redelijk om aan te nemen dat dit significant langer had geduurd en dat er grotere veiligheids- en effectiviteitsrisico’s waren geweest in een groter aantal klinische trials met meer mensen.”

Welke volksgezondheidsrisico's loopt Nederland concreet wanneer er geen apenproeven meer worden uitgevoerd en welke wetenschappelijke bewijzen zijn hiervoor?

Het afbouwen van NHP-onderzoek in Nederland heeft wetenschappelijke implicaties die moeilijk precies te voorspellen zijn, omdat er geen wetenschappelijke consensus is over wat de implicaties zijn van het stoppen met NHP-onderzoek zijn voor de ontwikkeling van kennis.¹⁵ De concrete volksgezondheidrisico’s die Nederland loopt zijn niet wetenschappelijk te bewijzen. Het is wel aannemelijk dat er risico’s zijn voor de volksgezondheid, want zo stelt de Commissie onderzoek met niet-humane primaten over de ontwikkeling van de SARS-CoV-2 vaccins “ het lijkt redelijk om aan te nemen dat dit significant langer had geduurd en dat er grotere veiligheids- en effectiviteitsrisico’s waren geweest in een groter aantal klinische trials met meer mensen.”

Daarnaast is er een veelheid aan ziekteverwekkers op de 'Priority pathogens list' van de WHO waarvoor nog geen diagnostiek of medische tegenmaatregelen op de markt zijn, die nog niet direct in mensen getest kunnen worden, en waarvan we op voorhand kunnen zeggen dat de kennis onvoldoende is. De recente problematiek met de snel groter wordende ebola-uitbraak in Congo geeft de problematiek duidelijk weer. Voor de Bundibugyo-variant biedt het bestaande ebolavaccin geen bescherming, de gangbare ebolatests detecteren deze variant niet of onvoldoende. Voor dergelijke ernstige ziekteverwekkers van de groep van de filovirussen vereisen de autoriteiten (WHO, NIH, EMA, FDA) onderzoek met NHP, dat vooralsnog als gouden standaard wordt gezien.¹⁶

Kunt u aangeven hoeveel geld het BPRC de afgelopen vijf jaar, uitgesplitst naar jaar, heeft gebruikt voor het ontwikkelen van alternatieven voor de apenproeven die ze doen en welk percentage dit is van de totale begroting van het BPRC?

Deze vraag is niet te beantwoorden binnen de gestelde termijn. Hier komen we in een aparte brief bij uw Kamer op terug.

Hoe onderbouwt u dat het afbouwen van belastinggeld voor apenproeven zou leiden tot volksgezondheidsrisico's, terwijl het investeren van dit bedrag in proefdiervrij onderzoek en proefdiervrije innovaties ook kan leiden tot nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen en concrete resultaten?

De vraag werpt een tegenstelling op die er niet is, omdat het allebei aannemelijk is zonder dat daar wetenschappelijke consensus over is. Wat hierbij wel goed is om te benadrukken is dat een dierproef en een NAM nooit precies hetzelfde meten, waardoor dierproeven niet zomaar één op één door NAM’s vervangen kunnen worden.¹⁷ De onderzoeksvraag moet hierbij leidend zijn, en vaak is een combinatie van NAM’s en dierproeven nodig.

Wat is de minimale kolonie (grootte en soort apen) dat nodig is voor pandemische paraatheid en wat zou dat de overheid per jaar kosten?

Dat is niet eenduidig te zeggen. De huidige fokkolonie is relatief kleinschalig en kan volgens de Commissie onderzoek niet-humane primaten niet veel verder worden teruggebracht. De kolonie is op dit moment groot genoeg om een genetisch voldoende diverse groep van apen beschikbaar te houden. Deze genetische diversiteit is essentieel om inteelt te voorkomen. Inteelt zou de gezondheid van de dieren in gevaar brengen en de validiteit van het onderzoeksmodel ondermijnen. In vergelijking met de periode tijdens de Covid-19 pandemie heeft het BPRC nu een veel kleinere kolonie, waardoor er minder dieren beschikbaar zijn voor onderzoek.

De minister van OCW heeft toegezegd om in Europa in gesprek te gaan over betere samenwerking waaronder het delen van onderzoeksdata uit onderzoek met apen, specialisatie/profilering van de verschillende primatencentra en het stimuleren van de wisselwerking tussen proefdier-vrije onderzoeksmodellen en proefdieronderzoek. Samenwerking is ook wenselijk, zodat een gecoördineerde inzet mogelijk is ten tijde van een pandemie. Het kabinet is gestart met een verkenning in hoeverre het mogelijk is om tot verdere samenwerking te komen van Europese primatencentra. Eind 2026 delen wij de uitkomsten van de verkenning met uw Kamer.

Hoe verklaart u de onrechtmatigheid van €100,5 miljoen bij de agentschappen, waaronder DUO, als gevolg van het niet naleven van inkoopregels bij externe ICT-inhuur?

De belangrijkste oorzaak van de onrechtmatigheid betreft geïmporteerde onrechtmatigheden. Door vertragingen en procedurele fouten bij de aanbesteding van de raamovereenkomsten (ROK) ICT-Professionals DUO Groningen en ICT-Professionals OCW Overig, die door een ander departement zijn aanbesteed, moest gebruik worden gemaakt van overbruggingsovereenkomsten. Omdat deze overbruggingsovereenkomsten als onrechtmatig zijn aangemerkt, is ook de daarop gebaseerde inhuur onrechtmatig. DUO heeft deze situatie niet kunnen voorkomen, aangezien het niet verantwoordelijk was voor de betreffende aanbestedingsprocedures. Zonder deze geïmporteerde onrechtmatigheden zouden de rechtmatigheidsgrenzen niet zijn overschreden.

Heeft u onderzocht of de wijze van verevening van invloed is (geweest) op de tlv-afgifte en zo ja, wat was daarvan de uitkomst? Zo nee, waarom niet?

Ja, dat is onderzocht. Aanvankelijk had de verevening 2019D27614&did=2019D27614">het effect dat de tlv-afgifte licht afnam in regio’s die minder financiële middelen kregen dan voorheen en bij regio’s met meer middelen licht toenam. 2023D13378&did=2023D13378">Later onderzoek liet zien dat er sprake leek te zijn van een schokreactie en dat de deelname aan het gespecialiseerd onderwijs weer gelijk is aan de aantallen van vóór de vereveningsopdracht. De verevening heeft daarmee geen blijvende invloed gehad op tlv-afgiftes, Inmiddels ziet het kabinet dat er wel sprake is van een groei van met name het speciaal onderwijs. Naar de redenen hiervan laat het kabinet op dit moment onderzoek doen.

Hoe voorkomt u dat aanvullende controles op tlv’s¹⁸ leiden tot verdere bureaucratisering van passend onderwijs?

De afgifte en registratie van tlv’s gaat op dit moment op te veel plekken nog niet goed. Bij maatregelen voor beter toezicht en controle op tlv-procedures zal goed gelet worden op het voorkomen van extra administratieve lasten.

Welk afbouwpad hanteert het ministerie om het percentage externe inhuur terug te brengen naar de norm van maximaal 10 procent?

Mede in het kader van de taakstelling zijn binnen OCW afspraken gemaakt over de afbouw van de Roemernorm naar 10% in 2030 en de bijdrage vanuit ieder dienstonderdeel aan deze afbouw.

De streefnorm voor DUO voor 2026 bedraagt 22%, aflopend naar 16% in 2030 zodat het OCW-concern dan de Roemernorm van 10% haalt. De overige organisatieonderdelen zoals het kerndepartement van OCW heeft een streefnorm van 3,3%. DUO heeft een taskforce geformeerd om de opschaling van capaciteit in het kader van de extra middelen LifeCycleManagement (LCM) aan de ene kant en de afbouw van externen (LCM- en niet-LCM) aan de andere kant te regisseren. DUO zet in op omzetting van externen naar internen en afbouw van externen.

Binnen het kerndepartement van OCW is ook een aantal maatregelen genomen: strakkere toetsing vooraf, minder nieuwe externe inhuur, het waar mogelijk verambtelijking van externe inzet, beëindiging van bestaande inhuur waar dat verantwoord kan en monitoring via de reguliere planning- en controlcyclus.

Welke conclusies verbindt u aan het feit dat het CPB¹⁹ geen aantoonbare trendbreuk ziet bij de subsidieregeling basisvaardigheden?

Er worden nog geen conclusies verbonden aan dit eerste CPB-onderzoek. Het CPB geeft zelf ook aan dat in deze korte tijd geen significante effecten te verwachten waren. Immers, structurele verandering van leerprestaties heeft tijd nodig. Wel is het belangrijk te blijven volgen hoe de prestaties van leerlingen zich ontwikkelen. Het CPB zal dit ook de komende periode doen. Daarnaast volgt het kabinet landelijk de ontwikkeling van de leerprestaties van leerlingen aan de hand van verschillende bronnen in de jaarlijkse Monitor basisvaardigheden en laat het kabinet meer kwalitatief onderzoek doen in de vorm van vragenlijsten en case studies.