Conceptverslag Economische veiligheid en strategische autonomie
Verslag van een commissiedebat
Nummer: 2026D58550, datum: 2026-11-11, bijgewerkt: 2026-11-17 14:32, versie: 1
Directe link naar document (.docx), link naar officiele pagina op de Tweede Kamer site.
Onderdeel van zaak 2026Z24328:
- Volgcommissie: vaste commissie voor Europese Zaken
- Volgcommissie: vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
- Voortouwcommissie: vaste commissie voor Economische Zaken
- Stemmingen en besluiten:
- 2026-11-17 16:45 ⇒ Reeds geagendeerd bij het commissiedebat Economische veiligheid en strategische autonomie 11 november 2026 (Besluit)
- 2026-11-11 10:00 ⇒ Behandeld. (Besluit)
- 2026-11-11 10:00: Economische veiligheid en strategische autonomie (Commissiedebat), vaste commissie voor Economische Zaken
- 2026-11-11 10:00: Economische veiligheid en strategische autonomie (Commissiedebat), vaste commissie voor Economische Zaken
- 2026-11-17 16:45: Procedurevergadering commissie Economische Zaken (Procedurevergadering), vaste commissie voor Economische Zaken
Preview document (🔗 origineel)
Tweede Kamer, Economische veiligheid en strategische autonomie
VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Concept
De vaste commissie voor Economische Zaken en de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken hebben op 11 november 2026 overleg gevoerd met mevrouw Herbert, minister van Economische Zaken en Klimaat, over:
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 29 juni 2026 inzake reactie op de notitie "Naar een eerlijke economie binnen planetaire grenzen" van de Fair Resource Foundation (32852, nr. 409);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 2 juli 2026 inzake vertrouwelijke informatie over inzet Beschermingsvoorziening Economische Veiligheid (BEV) (30821, nr. 338);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 7 juli 2026 inzake kabinetsinzet Nationale Grondstoffenstrategie (32852, nr. 426);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 2 juli 2026 inzake diverse onderwerpen ACM (25268, nr. 251);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 30 april 2026 inzake jaarverslag van het Bureau Toetsing Investeringen (BTI) over 2025 (30821, nr. 333);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 24 april 2026 inzake update voortgang kabinetsinzet economische veiligheid (30821, nr. 332);
de brief van de staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit d.d. 1 juli 2026 inzake voortgang Nederlandse AI-fabriek (26643, nr. 1538);
de brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat d.d. 6 november 2026 inzake kabinetsinzet Europees centrum voor kritieke grondstoffen (2026Z24328).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Van Eijk
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Klaver
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Reinders
Voorzitter: Raijer
Griffier: Krijger
Aanwezig zijn zeven leden der Kamer, te weten: Bühler, Flach, Kisteman, Van der Lee, Oualhadj, Prickaertz en Raijer,
en mevrouw Herbert, minister van Economische Zaken en Klimaat.
Aanvang 10.00 uur.
De voorzitter:
We gaan beginnen. Goedemorgen allemaal. We hebben vandaag het
commissiedebat Economische veiligheid en strategische autonomie. Ik heet
de minister van Economische Zaken en Klimaat welkom, en natuurlijk ook
haar ambtenaar. Ik heet de mensen op de tribune, de mensen die thuis
meekijken en de mensen die online meekijken allemaal welkom. Ik heet
onze Kamerleden ook allemaal welkom. Ik zal ze aan u voorstellen: lid
Flach van de SGP, lid Prickaertz van de PVV, lid Kisteman van de VVD,
lid Oualhadj van D66 en lid Bühler van het CDA.
De leden hebben vier minuten spreektijd. Ik wil u ook allemaal vragen om
u aan die tijd te houden. U heeft drie interrupties. Dan geef ik het
woord aan lid Flach voor zijn inbreng.
De heer Flach (SGP):
Dank u wel, voorzitter. De vraag is: gaat het vandaag over graaiers of
bouwers? Dat is de vraag. Zien we ondernemers als graaiers of als harde
werkers die risico nemen en bouwen aan onze economie en welvaart? Een
sterke, robuuste economie staat of valt met die ondernemers en met
bedrijven die zich hier veilig weten, niet alleen fysiek maar ook qua
overheidsbeleid. Het gaat erom dat je niet van de ene op de andere dag
moet vrezen voor het vermogen dat je opbouwt om te investeren in je
bedrijf omdat er een amendement wordt ingediend dat met een botte bijl
op de economie inhakt.
De SGP doet met JA21 en BBB juist voorstellen voor lastenverlichting,
zoals de verhoging van de mkb-winstvrijstelling en het behoud van de
startersaftrek. Naast minder lasten moeten minder regels de ambitie
zijn. Na jarenlange explosieve stijging van de regeldruk nam de Kamer
gisteren een motie aan die ik samen met collega Kisteman indiende. Die
motie stelt een helder doel: de regeldrukkosten mogen niet langer
stijgen; deze kabinetsperiode moet de regeldruk merkbaar gaan
dalen.
Voorzitter. Economische veiligheid begint met iets heel eenvoudigs:
koester de mensen die onze economie dragen, de bouwers, want ook dat is
economische veiligheid en strategische autonomie. Ik vraag de minister:
deelt zij de zorgen die ik heb geuit en die ik voortdurend tegenkom bij
ondernemers? Hoe kijkt zij naar voorstellen die ingrijpen op onze
economie, waarbij ondernemers als een pinautomaat worden ingezet en
waardoor wij in de toekomst de rekening gepresenteerd krijgen?
Voorzitter. Na deze hartenkreet vraag ik aandacht voor de uitwerking van
de buurlandentoets. In een Kamerbrief wordt verwezen naar de
bedrijfseffectentoets, waarin standaard rekening wordt gehouden met het
gelijke speelveld. Dat is te mager, want deze toets maakt niet
inzichtelijk hoe energieprijzen, subsidies, regelgeving en andere zaken
gezamenlijk uitpakken voor onze industrie. Europese beleidsruimte zou
hier niet strikter moeten worden ingevuld dan bij onze buren, tenzij een
zwaarwegend publiek belang dat vereist. VNO-NCW heeft inmiddels een
buurlandentoets ontwikkeld die hier invulling aan geeft. Is de minister
bereid om een afzonderlijke landentoets voor de industrie in te voeren
als onderdeel van de bedrijfseffectentoets, zodat voor invoering van
nieuw beleid in beeld wordt gebracht of Nederlandse bedrijven zwaarder
worden belast dan vergelijkbare bedrijven in relevante buurlanden?
Voorzitter. Laatst was ik bij een fantastisch bedrijf in mijn eigen
dorp, Hendrik-Ido-Ambacht. Dat bedrijf levert aan Defensie. De SGP wil
dat zo veel mogelijk oranje bedrijven bijdragen aan de grootschalige
opschaling die Defensie op dit moment doormaakt, zodat onze economie
daar maximaal van profiteert. Dit bedrijf heeft mooie orders binnen
weten te slepen van onze krijgsmacht. Tot zover geen vuiltje aan de
lucht, maar met het opschalen van Defensie zullen ook toeleveranciers
moeten opschalen. Daar wringt de schoen: netcongestie, extra
veiligheidseisen en gebrek aan huisvesting gooien roet in het eten. Het
kan toch niet zo zijn dat buitenlandse concurrenten er met de opdrachten
vandoor gaan omdat wij onze zaken hier in Nederland niet op orde hebben?
Is de minister bereid om samen met haar collega van Defensie te kijken
naar de knelpunten van en oplossingsrichtingen voor maximale Nederlandse
participatie?
Ik begreep dat deze minister aanstaande maandag in de regio Dresden op
bezoek gaat om te kijken hoe daar succesvol ruimte wordt geboden aan
economische ontwikkelingen. Wil ze bij het maritieme cluster van deze
regio eens ophalen waar zij verder tegenaan lopen? Er moeten toch
mogelijkheden zijn om deze bedrijven verder te helpen? Waarom is er voor
deze bedrijven bijvoorbeeld geen productiemakelaar beschikbaar bij
Defensie? Waarom merken we deze bedrijven niet aan als "defensiekritiek
bedrijf", zodat zij voor deze projecten gebruik kunnen maken van de
prioritaire positie van de defensiesector binnen het
ACM-prioriteringskader voor netcongestie?
Tot zover.
De voorzitter:
Dank u wel. Dat was mooi binnen de tijd. Ik geef het woord aan lid
Prickaertz.
De heer Prickaertz (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Nederland moet strategisch autonoom zijn. Het is
van levensbelang dat wij op onze eigen benen staan en niet afhankelijk
zijn van het buitenland, of dat nu binnen of buiten Europa is. Een land
dat voor zijn essentiële voorzieningen afhankelijk is van andere, zet
uiteindelijk zijn eigen vrijheid en zelfstandigheid op het spel.
Nederland moet zelf de regie houden over zijn economische toekomst.
Strategische autonomie betekent ook dat we de regie moeten houden over
onze eigen productiecapaciteiten en -faciliteiten, we zelf kunnen
produceren wat we nodig hebben en voor essentiële industrie niet
afhankelijk zijn van andere landen.
Helaas gaat dat momenteel vaak mis. Onze industrie trekt weg uit
Nederland. De Telegraaf berichtte afgelopen week nog dat een kwart van
de Nederlandse bedrijven zijn plannen voor uitbreiding of vernieuwing
voorlopig in de ijskast zet. De belangrijkste redenen zijn de almaar
oplopende kosten en de grote onzekerheid waarmee ondernemers worden
geconfronteerd in Nederland. Dat is niet alleen schadelijk voor onze
economie en onze positie als aantrekkelijk vestigingsland, maar het is
ook een rechtstreeks gevaar voor het behoud van onze strategische
autonomie.
Tegen die achtergrond wordt de Europese Industrial Accelerator Act, de
IAA, gepresenteerd als een soort oplossing voor de economische
weerbaarheid van Europa. Maar laten we realistisch blijven. Deze wet
richt zich voornamelijk op industrieën die producten maken zoals
elektrische auto's, zonnepanelen, batterijen, warmtepompen et cetera. De
EU gaat steeds meer invloed uitoefenen op de inrichting van onze
industrie. Is het nog strategisch autonoom als Europa voor ons gaat
bepalen welke industrie wenselijk is voor ons land?
Dit probleem zien we ook in ons eigen land. De overheid maakt steeds
vaker onderscheid tussen bedrijven die ze wenselijk acht en bedrijven
die niet in het politieke plaatje passen. Het kabinet deelt vooral
cadeautjes uit aan ondernemingen die voldoen aan onze ideologische
vergezichten. Zelfs wanneer hun verdienmodel nauwelijks rendabel is,
worden ze met belastinggeld overeind gehouden. Ondertussen moeten
ondernemers die niet binnen dat plaatje passen de gevolgen van het
slechte economische beleid zelf dragen, met als gevolg dat ze
noodgedwongen deuren sluiten of de productie naar het buitenland
verplaatsen. Waarom blijft dit kabinet kiezen voor de industrie die het
zelf wenselijk vindt, in plaats van randvoorwaarden te creëren waaronder
alle Nederlandse ondernemers kunnen ondernemen, investeren en
produceren? Vindt de minister zelf ook dat ze met haar beleid bepaalde
ondernemers doelbewust voortrekt ten opzichte van andere
ondernemers?
Voorzitter. Energie-intensieve industrieën verlaten Nederland massaal,
terwijl juist deze industrieën van essentieel belang zijn voor onze
strategische autonomie. Het zijn de bedrijven die de fundamenten vormen
van onze economie en die ervoor zorgen dat we niet voor elke grondstof
afhankelijk zijn van het buitenland. Als we het werkelijk zo belangrijk
vinden om onze buitenlandse afhankelijkheid af te bouwen, waarom
ondersteunen we dan niet veel nadrukkelijker bedrijven die hier in
Nederland strategisch belangrijke grondstoffen produceren? Hoe je het
ook wendt of keert, zolang er geen sprake is van een gelijk speelveld
wat betreft energiekosten en wij maar nationale koppen blijven stapelen,
zal Nederland nooit een voortrekkersrol vervullen.
De voorzitter:
Meneer Prickaertz, u heeft een interruptie van mevrouw Oualhadj.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Ik wil nog even doorgaan op een eerder deel in het betoog van de heer
Prickaertz. Dat ging namelijk over de vraag of Brussel wel of niet zou
dicteren wat Nederlandse bedrijven wel of niet zouden mogen. Los van die
discussie zien we dat we wat betreft grondstoffen gezamenlijk optrekken
in Brussel. Brussel probeert nu vanuit de Commissie te kijken welke
strategische projecten we aan kunnen gaan. Het blijkt veel effectiever
te zijn als we dat in Brussel organiseren. Is de heer Prickaertz het met
me eens dat we hetgeen effectief is, moeten doen, ook omdat het juist
voor Nederlandse bedrijven heel gunstig is?
De heer Prickaertz (PVV):
Jazeker. Daar ben ik het zeker mee eens. Waar het kan, zullen wij gelijk
op moeten trekken. Alleen, het is wel heel belangrijk dat we dan ook
daadwerkelijk gelijk optrekken. Het grote probleem is het gelijke
speelveld. Dat gaf ik net al in mijn inbreng aan. Er is geen sprake van
een gelijk speelveld. Je kunt niet spreken van een gelijk speelveld als
bijvoorbeeld de energiekosten in landen om ons heen vele malen lager
liggen dan in Nederland. Ik ben het er volkomen mee eens dat er vanuit
de EU wordt gezegd dat er samengewerkt moet worden. Ik denk niet dat het
goed is dat er vanuit de EU allerlei wetten worden gecreëerd voor
bedrijven die inspelen op de duurzaamheidsideologie — laat ik het zo
maar even noemen — om het eenvoudige feit dat we moeten zorgen dat al
onze industrieën overeind gehouden worden en daarin geen onderscheid
gemaakt wordt.
De voorzitter:
U kunt uw betoog vervolgen.
De heer Prickaertz (PVV):
Dank, voorzitter. Je kunt ondernemers niet vragen om te investeren en
hier te blijven produceren terwijl ze tegelijkertijd moeten concurreren
met bedrijven in landen waar de energiekosten aanzienlijk lager liggen.
Daarom vraag ik de minister hoe zij de regie over onze strategische
autonomie daadwerkelijk gaat terugpakken. Welke concrete randvoorwaarden
gaat zij scheppen om onze industrie in Nederland te behouden, te
versterken en toekomstbestendig te maken? Zou het bovendien niet veel
verstandiger zijn om de energiekosten structureel te verlagen in plaats
van telkens opnieuw subsidies uit te delen en om niet alleen voor een
selecte groep bedrijven te zorgen, maar voor het hele bedrijfsleven en
uiteindelijk ook voor de mensen thuis, zodat iedere ondernemer daarvan
profiteert, ongeacht de sector waarin die actief is, en er deze winter
minder huishoudens noodgedwongen in de kou moeten zitten?
Tot slot, voorzitter. In het vorige commissiedebat over dit onderwerp
heb ik de minister gevraagd naar de strategische grondstoffen die
momenteel nog als afval worden geclassificeerd. De minister zag daar
destijds weinig aanleiding toe en leek de bestaande situatie prima te
vinden, maar inmiddels is naar aanleiding van mijn aangenomen motie door
een meerderheid van deze Kamer verzocht om inzichtelijk te maken welke
reststromen die van cruciaal belang kunnen zijn voor onze strategische
autonomie, nog altijd als afval worden aangemerkt. Mijn vraag aan de
minister is dan ook eenvoudig: waarom hebben we nog niets mogen vernemen
hierover? Deze motie is inmiddels een halfjaar geleden aangenomen en ik
wil graag van de minister weten wat er sindsdien is gebeurd en wanneer
de Kamer de gevraagde inventarisatie kan verwachten.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Voordat ik de heer Kisteman het woord geef, heet ik eerst de
heer Van der Lee van de fractie van PRO welkom. Meneer Kisteman, u mag
uw betoog beginnen.
De heer Kisteman (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ik vervang vandaag mijn collega Martens-America
en zelf zal ik waarschijnlijk eerder weg moeten gaan uit dit debat
vanwege een ander commissiedebat. Dat is dus niet uit desinteresse, maar
vanwege veel overlap in onze agenda's vandaag.
Voorzitter. Economie en veiligheid, twee onderwerpen die we vaak
separaat bespreken, maar die steeds vaker en steeds zichtbaarder met
elkaar verknoopt zijn. We zullen moeten blijven streven naar economische
groei om onze welvaart en veiligheid op peil te houden. Tegelijkertijd
zullen we onze economie moeten blijven voorbereiden op onveiligheden,
juist om economische groei te kunnen nastreven. Het is goed dat dit
kabinet bezig is met de opbouw van NADI. In het buitenland heeft dit tot
successen geleid. Ik zou deze minister willen vragen hoe er bij de opzet
van NADI wordt nagedacht over strategische autonomie, twee kanten op.
Dus hoe bereiden we NADI zelf voor op het lekken van gevoelige
innovaties naar regimes waar we die liever niet hebben? Hoe kan NADI een
bijdrage leveren aan onze eigen veiligheid? Daarnaast ben ik benieuwd
wat we kunnen leren van NADI's in andere landen als het gaat om het
beschermen van innovatieve ideeën.
Het behalen van de CRMA-doelstellingen is belangrijk voor het versterken
van onze strategische autonomie. We zien dat andere landen grote stappen
zetten op dit thema en dat Europa en ook Nederland een been moeten
bijtrekken. De Europese Rekenkamer heeft geconstateerd dat het behalen
van de CRMA-doelstellingen lastig is. Juist door de geopolitieke
ontwikkelingen is het extra belangrijk om deze doelstellingen scherp te
houden. Ik wil de minister vragen naar de stand van zaken ten aanzien
van de CRMA-doelstellingen. Welke vorderingen zijn er tot nu toe geboekt
en in hoeverre lijken deze doelstellingen nog haalbaar?
Tot slot een derde punt. Dit kabinet wil de exportcontroles versterken
en wat de VVD betreft gaan groei en veiligheid hierbij samen.
Exportcontroles zijn belangrijk om te voorkomen dat gevoelige en
innovatieve technologieën in handen van andere landen komen, maar we
zien en horen ook veel ondernemers die terechtkomen in lange en
stroperige procedures. Deze procedures kosten ondernemers veel geld en
inzet van personeel. Vergunningsprocedures duren op dit punt soms tot
wel 24 weken. Bij herhaalleveringen moeten ondernemers vaak opnieuw een
volledige procedure doorlopen. Daarmee schiet Nederland zichzelf in de
voet, want we belemmeren juist de ondernemers die de groei en daarmee de
strategische autonomie van Nederland mogelijk maken. Daarom zou ik de
minister graag willen vragen waar het versterken van deze
exportcontroles precies over gaat en daarnaast of deze exportcontroles
kunnen worden versneld zonder dat dit afbreuk doet aan de zorgvuldigheid
van deze procedures.
Voorzitter, daar wil ik het graag bij laten. Ik kijk uit naar de
beantwoording en mocht ik daar niet bij kunnen zijn, dan zullen wij die
zeker terugluisteren.
De voorzitter:
U heeft nog een interruptie van de heer Flach.
De heer Flach (SGP):
We hebben weinig interrupties, dus ik zal mijn vraag in één keer goed
formuleren. Ik ken de heer Kisteman als iemand die een voorvechter is
van een goed economisch vestigingsklimaat. Ik heb betoogd waarom het ook
een bepaalde economische veiligheid is als de overheid betrouwbaar is,
ook op het gebied van belastingheffing et cetera. Mag ik er in dat
verband van uitgaan dat de VVD-fractie niet zal instemmen met een
amendement — ik heb het genoemd — dat met een botte bijl op de economie
inhakt en dat op allerlei vlakken belastingen juist zo ontzettend
verhoogt dat je moet zeggen dat het economisch vestigingsklimaat
daaronder lijdt?
De heer Kisteman (VVD):
We hebben gisteren het Belastingplan behandeld. Dat doen we hier niet
vandaag. We zullen, als we morgen gaan stemmen over het Belastingplan en
de amendementen, daar ons met de fractie over beraden. Dan zullen we ook
de amendementen waar de heer Flach het over heeft … De heer Flach kent
de lijn die onze woordvoerder Financiën hierop heeft. Volgens mij moeten
we dat bij de woordvoerders van het Belastingplan laten.
De voorzitter:
Is het antwoord voldoende voor u? Dan ga ik naar meneer Van der
Lee.
De heer Van der Lee (PRO):
Nu het debat van gisteren toch wordt opgebracht … Er gaat 17,5 miljard
ongedekt naar box 3. We hebben het nu over het verminderen van
grondstoffenafhankelijkheid en het belang van circulariteit. Er zijn
hele kansrijke projecten. Er wordt vanuit de industrie 100 miljoen
gevraagd. Ik vraag de heer Kisteman of de VVD bereid is zich daar hard
voor te maken.
De voorzitter:
Ik wil u er wel op wijzen dat het debat over het Belastingplan al heeft
plaats gevonden. Ik zal de heer Kisteman toch vragen een antwoord te
geven.
De heer Kisteman (VVD):
We hebben volgens mij allemaal gisteren het debat over het Belastingplan
gevolgd, deels thuis of in de plenaire zaal. Mijn fractie zal alles doen
wat mogelijk is om het voor ondernemers aantrekkelijk te maken om in
Nederland te kunnen ondernemen en te investeren, maar als de heer Van
der Lee doelt op specifieke amendementen of voorstellen die gedaan
moeten worden of zijn gedaan, dan moet hij bij het Belastingplan zijn en
niet bij het commissiedebat dat wij hier vandaag voeren.
De heer Van der Lee (PRO):
Mijn vraag gaat niet over het Belastingplan of over box 3. Ik refereer
alleen aan wat er gebeurd is. Mijn vraag gaat over de industrie en de
grote bedrijven die kansen zien om zeldzame metalen terug te winnen in
circulaire projecten. Daar hebben ze beperkte steun vanuit de overheid
voor nodig. Ze vragen om daar 100 miljoen voor vrij te maken. Mijn vraag
is of de VVD zich daar hard voor wil maken. Het hoeft niet vandaag, maar
het is wel belangrijk om te weten of de VVD zich daar de komende tijd
hard voor gaat maken. We gaan toe naar de Voorjaarsnota en er zijn nog
andere momenten. Dat is mijn vraag.
De heer Kisteman (VVD):
Dan snap ik de vraag van de heer Van der Lee niet helemaal. Wij maken
ons altijd hard voor het bedrijfsleven. Sterker nog, als wij de rekening
kunnen verlagen voor ondernemers, dan zijn wij de eerste die daarvoor
aan de knoppen staan, in tegenstelling tot de partij van de heer Van der
Lee, die de rekening voor alle ondernemers alleen maar wil verhogen. Als
wij mogelijkheden zien om het voor ondernemers die in de kritieke
grondstoffen zitten, makkelijker te maken, dan zullen we die kans zeker
pakken. Nu liggen die voorstellen niet voor. Mocht de heer Van der Lee
zelf graag een voorstel in willen dienen namens zijn partij, dan heeft
hij daar nog alle mogelijkheden voor. Hij kan zelfs nog tot 14.00 uur
vanmiddag amendementen daarvoor indienen met zijn partij.
De voorzitter:
Meneer Van der Lee, heeft u nog een vervolgvraag? Dat is niet het geval.
Dan ga ik door met mevrouw Oualhadj voor haar inbreng.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Voorzitter, dank u wel. Onlangs kregen wij een technische briefing van
het Bureau Toetsing Investeringen, de instantie die onderzoekt of fusies
en overnames een risico vormen voor de nationale veiligheid en daarmee
voorkomen dat strategische technologie in verkeerde handen valt. Ik zet
het even scherp aan, want wat heeft die bescherming voor zin als
dezelfde technologie via een cyberaanval alsnog kan worden gestolen? De
NCTV waarschuwde afgelopen vrijdag dat de weerbaarheid van bedrijven
ernstig achterblijft bij de toenemende cyberdreigingen. Deze vraag zou
de staatssecretaris Digitale Economie zo kunnen beantwoorden, maar
aangezien we ons in dit debat ook druk maken over de economische
veiligheid, leg ik deze belangrijke vragen ook graag hier op tafel.
Deelt de minister de opvatting dat digitale weerbaarheid een
fundamentele voorwaarde is voor onze economische veiligheid? Welke
concrete aanvullende maatregelen gaat deze minister nemen om de
weerbaarheid van het Nederlandse bedrijfsleven te versterken?
Belangrijker nog, weten bedrijven zich nu eigenlijk wel goed tot de
overheid te wenden als het niet goed gaat of als het niet goed dreigt te
gaan?
Voorzitter. Iets wat hiermee nauw samenhangt, zijn de andere ambities
die hierover zijn opgesteld in het coalitieakkoord, namelijk de belofte
van meer inzicht en afbouw van strategische technologieafhankelijkheden.
Inzicht bereiken we als het goed is met de stresstests. In maart noemde
de minister dat "een doorlopend proces". Ik ga er even van uit dat dat
nog steeds het geval is. De afbouw bereiken we volgens het
coalitieakkoord met een strategie bestaande uit een aantal onderdelen,
waaronder de ontvlechting en werk aan de Europese alternatieven. Ik zou
de minister vandaag eigenlijk vooral willen vragen of die strategie voor
die ontvlechting er nu ligt, wat die Europese alternatieven dan zijn en
of die al in beeld zijn.
Voorzitter. Wie weerbaar wil zijn, bouwt afhankelijkheden af door zelf
meer te doen en zelf meer te produceren. Als je wil maken, bouwen en
produceren, dan heb je die materialen, die grondstoffen dus, nodig.
Vorige maand selecteerde de Europese Commissie 46 nieuwe
strategischegrondstoffenprojecten die moeten bijdragen aan de snellere
winning, verwerking en recycling van kritieke grondstoffen binnen de
Europese Unie. Vier daarvan zijn Nederlandse projecten. Ik denk dat een
score van vier projecten niet helemaal conform onze ambitie is die wij
hier met elkaar hebben, ook als land. Ik zou de minister daarop dus
willen bevragen. Bij navraag bleek dat sommige van die Nederlandse
bedrijven de selectie net niet hebben gehaald omdat de criteria niet
altijd even duidelijk voor ze waren. Dat vind ik echt een gemiste kans
voor die ondernemers. De vraag aan de minister is: wat doet het
ministerie om die kandidaten te ondersteunen? Hoe kunnen we ervoor
zorgen dat meer Nederlandse projecten in de toekomst een plek krijgen?
Dit was eigenlijk een beetje in navolging van het betoog van de heer
Prickaertz.
Voorzitter. Dan nog even voortbordurend op de grondstoffen. Europa boekt
sinds 2023 te weinig voortgang op de verordening over grondstoffen.
Sinds vorige week vindt de triloog daarover plaats. Het Europees
Parlement wil een onafhankelijk Europees centrum dat gezamenlijk inkoopt
en voorraden aanlegt. Steunt de minister dit specifieke centrum? Wie
stelt dan straks vast waar Europa grondstoffen tekortkomt? Doet dat
centrum dat dan, of zijn de lidstaten dan aan zet?
Tot slot de chips. Vorig jaar december nam de Kamer een motie van ons
aan over legacy chips. Die ging onder andere over het betrekken van
betrouwbare leveringsketens bij de herziening van de Chips Act 2.0. Nu
heb ik het fiche over de Chips Act 2.0 gelezen, maar daar kon ik niets
in teruglezen van deze voorstellen. Ik vroeg me dus af of daar nog een
update van is.
Dank u wel.
De heer Flach (SGP):
Ik heb een vraag die vergelijkbaar is met de vraag die ik aan de heer
Kisteman heb gesteld. Ik hoop dat collega Oualhadj niet verwijst naar
haar collega die het Belastingplan heeft behandeld, want dit raakt ook
echt aan strategische autonomie. Een sterk vestigingsklimaat is
belangrijk om strategisch belangrijke bedrijven hier te houden. Hoe
kijkt mevrouw Oualhadj in dat licht naar het amendement dat is ingediend
door PRO en Volt, dat eigenlijk een onverwachte schok in de
belastingheffing teweegbrengt? De vermogensbelasting stijgt daarmee
namelijk van 36% naar 45% en de belasting voor vennootschappen stijgt
daarmee ook. Is mevrouw Oualhadj het met de SGP eens dat dit een
bedreiging kan zijn voor de economische veiligheid en de strategische
autonomie?
Mevrouw Oualhadj (D66):
Dank voor deze vraag. We kunnen op heel veel manieren de economische
veiligheid en strategische autonomie goed borgen. Dat hangt niet alleen
af van wat er in een amendement in het Belastingplan staat. Ik ga wel
degelijk een klein beetje hetzelfde antwoord produceren als mijn
buurman. Dat debat is gisteren gevoerd en hangt samen met een veel
grotere discussie. Het is ook goed om die discussie daar te voeren.
Vandaag praten wij hier over de economische veiligheid en de
strategische autonomie. Ik hoop eigenlijk juist dat ik samen met de heer
Flach naar voorstellen kan toewerken die specifiek dit onderwerp kunnen
versterken. Daar heb ik net in mijn betoog een aanzet toe gedaan. Ik
denk ook dat daar voldoende aanknopingspunten in zitten om daar samen in
te kunnen optrekken.
De heer Flach (SGP):
Die zitten er zeker in. Er is veel meer over te zeggen; daar ben ik het
direct mee eens. Tegelijkertijd zijn bedrijven niet zo gefragmenteerd
als onze commissieagenda, dus die bekijken alles in samenhang. Die
kijken ook naar hun toekomst en de manier waarop ze hun financiële
planning doen. Dan mag je rekenen op een betrouwbare overheid. Mijn
grote zorg is dat we door dit voortdurende jojobeleid bedrijven zo op
kosten jagen en schrik aanjagen — ik zie dat ook steeds meer om me heen
— dat uiteindelijk met name grote, strategische bedrijven ervoor kiezen
om de grens over te gaan. Dat zou een rechtstreekse aantasting van onze
autonomie zijn. Is mevrouw Oualhadj het dan met de SGP eens dat rust op
het gebied van regelgeving en belastingen ook in het belang is van
economische veiligheid en strategische autonomie?
Mevrouw Oualhadj (D66):
Daar ben ik het helemaal mee eens. We moeten bedrijven en eigenlijk
iedereen in Nederland, of dat nou burgers zijn of bedrijven, een
duidelijk gestructureerd en consequent verhaal vertellen, zodat iedereen
weet waar hij aan toe is. Eens.
De voorzitter:
Dan geef ik het nu het woord aan mevrouw Bühler voor haar inbreng in
eerste termijn.
Mevrouw Bühler (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Economische veiligheid begint met de vraag wat
we in Nederland en Europa zelf moeten kunnen maken, verwerken en
beschermen. We moeten niet naïef zijn. Als we niets doen, blijven we
voor cruciale grondstoffen en producten afhankelijk van China en andere
landen en daarmee maken we onszelf kwetsbaar en verliezen we grip op
cruciale delen van onze economie. Strategische autonomie betekent niet
dat we alles zelf moeten doen. Het betekent dat Europa voldoende eigen
capaciteit, kennis en alternatieven heeft om zelf keuzes te kunnen
maken.
Vandaag wil ik stilstaan bij drie punten: kritieke grondstoffen,
kritieke waardeketens en kritieke technologieën.
Kritieke grondstoffen. In de Europese Critical Raw Materials Act hebben
we duidelijke doelen afgesproken voor 2030: meer grondstoffen zelf
winnen, verwerken en recyclen en binnen Europa sterker op eigen benen
staan. Maar als niet duidelijk is wat elk land gaat doen, halen we onze
doelen niet. In reactie op onze schriftelijke vragen zegt het kabinet
zelf dat we onvoldoende voortgang boeken. De vier geselecteerde
projecten zijn een goede stap, maar is dat genoeg en wat is ervoor nodig
om verder op te schalen? Welke kansen ziet de minister voor het fonds
van 2 miljard dat onder het Critical Raw Materials Centre komt te
vallen?
Vervolgens de kritieke waardeketens. Afhankelijkheid van grondstoffen
afbouwen is stap één, maar kunnen we die grondstoffen ook zelf verwerken
en toepassen? Anders blijven we ook hier weer afhankelijk van andere
landen. Neem de chemische industrie. De Critical Chemicals Alliance
heeft in kaart gebracht welke chemische stoffen en productielocaties
cruciaal zijn voor onze economie. Gaat het kabinet deze aanpak ook
gebruiken om te bepalen welke productie we in Nederland willen behouden?
En daaraan gekoppeld: ook de aanbevelingen over handel liggen er. Ik heb
in een eerdere motie het belang onderstreept van het inzetten van
handelsmaatregelen om de productie te behouden. Welke maatregelen kunnen
we nu al nemen? Wil de minister in Europa aandringen op snelle
uitvoering met een duidelijk tijdspad?
Vervolgens componenten en halffabricaten. Welke specifieke materialen en
onderdelen zijn cruciaal voor defensie, veiligheid, energie en de vitale
infrastructuur? Weten we welke ontbrekende schakel een hele keten kan
stilleggen en, zo ja, wat doen we om juist die onderdelen veilig te
stellen?
En dan als laatste de kritieke technologieën. We moeten voorkomen dat
kennis en technologie door overnames of export in verkeerde handen
komen. Daarom steunen we de uitbreiding van de Wet vifo en snappen we de
noodzaak van exportcontrole. Daarbij moeten we die instrumenten wel
effectief uitvoeren, maar daarin zit juist de spanning. We willen onze
technologie beschermen zonder onze bedrijven onnodig op achterstand te
zetten, maar toch — mijn buurvrouw zei het al — lopen de wachttijden
voor de exportvergunningen op. Rond de Wet vifo horen we nog steeds veel
vragen over wat er nu precies wel en niet onder valt. Kan de minister
samen met de minister van Buitenlandse Handel die procedures versnellen,
bijvoorbeeld bij herhaalleveringen waarbij het risico niet is veranderd?
Ik heb daar ook in het vorige debat aandacht voor gevraagd en ik hoop op
concrete toezeggingen hierop. Nederland gaat zes technologieën extra
beschermen, maar zijn we voldoende beschermd als andere EU-landen dat
niet doen? Wil de minister daarom in Europa aandringen op diezelfde
bescherming?
Voorzitter, ik sluit af. Economische veiligheid vraagt om concrete
keuzes, grondstoffen veiligstellen, essentiële productie behouden en
technologie beschermen. Zo blijven onze bedrijven weerbaar en
concurrerend.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng. Dan geef ik de heer Van der Lee het
woord.
De heer Van der Lee (PRO):
Dank, voorzitter. Wie in Nederland in de bus stapt, doet dat steeds
vaker in een Chinese bus. Onze bussenbouwers in Brabant bouwen wat we
willen, goede elektrische bussen, maar kunnen niet op tegen de Chinese
opmars. Ebusco staat zelfs op omvallen. Helaas is dit niet alleen een
pijnlijk, maar ook een illustratief voorbeeld van Nederlands marktdenken
versus Chinese industriepolitiek. We geven innovatiekrediet, fiscale
voordelen en demonstratiesubsidies, ook in dit geval, maar groeit een
bedrijf eenmaal door, dan stopt de steun en ook het denken door de
overheid. Waar China de markttoegang reguleert, weerbaarheidseisen stelt
in aanbestedingen en subsidies en goedkoop kapitaal en grondstoffen
beschikbaar stelt, kon hier met de 40 miljoen euro voor elektrische
bussen gewoon Chinees worden gekocht. Het resultaat: in Beijing rijdt
geen Europese bus rond en hier geven we de Chinezen subsidie. Dat is
niet zo erg als het gaat om speelgoed of witgoed, maar wel als het gaat
om strategische sectoren, zoals de cleantech- of
halfgeleiderindustrie.
Nu de Chinese industriepolitiek ons rechtstreeks raakt, groeit de roep
om een stevig antwoord en het mag duidelijk zijn dat wat ons betreft
alle instrumenten op tafel liggen. Europa heeft hier een cruciale rol.
Ook daarom is de Nederlandse inzet op het MFK kortzichtig. De casus van
elektrische bussen laat zien dat Nederland ook zelf veel meer kan doen,
allereerst als het gaat om inkopen. De overheid en semioverheden zijn
launching customer voor 116 miljard euro per jaar. Nu zijn er geen harde
en afrekenbare doelen geformuleerd, zelfs niet voor strategische
sectoren, laat staan concrete handreikingen en ondersteuning. Hoe gaat
de minister ervoor zorgen dat aanbestedende diensten weerbaarheid en
strategische autonomie daadwerkelijk meewegen in plaats van vooral op de
laagste prijs gunnen? Hoe, wanneer en in welke sectoren gaat de minister
stappen zetten? Hoe gaat zij zorgen voor een uniforme en voorspelbare
aanpak?
Hetzelfde geldt voor subsidies, die veel strategischer kunnen worden
ingezet. Ook daarop graag een reflectie van de minister. Het is een punt
dat we in het NADI-debat ook al hebben gemaakt. Wat kopen we nou
eigenlijk voor overheidsgeld en hoe zorgen we dat de opbrengsten, de
kennis, de meerwaarde in Nederland blijven?
Dan de kritische grondstoffen. We zijn als fractie blij met de inzet van
Nederland voor het Europese CRM Centre. Vindt de minister met ons dat
dat het beste een agentschap in Brussel kan zijn? Nederland kan ook meer
en sneller wat doen, vooral als het gaat om circulariteit: het
terugwinnen van het koper, kobalt en nikkel dat we nu nog elke dag terug
naar China sturen. Er zijn nu verschillende Nederlandse projecten
aangewezen door de Europese Commissie als strategisch voor Europa — te
weinig, maar het zijn er wel vier — maar er is te weinig geld
beschikbaar voor die projecten. De minister kijkt nu naar het tweaken
van wat minisubsidies, die bijna aflopen. Ook de industrie is duidelijk:
er is gewoonweg meer en slimmer geld nodig. Duitsland en Frankrijk
ondersteunen al omvangrijke initiatieven met specifiek
overheidskapitaal. Via participaties en andere financieringsinstrumenten
stellen zij de toegang tot strategische grondstoffen veilig. Waar blijft
Nederland? Hoe gaat de minister de miljardeninvesteringen die hiervoor
nodig zijn van de grond krijgen? Wordt het verminderen van
grondstofafhankelijkheid, circulaire oplossingen dus, een expliciete
investeringsprioriteit?
Dit brengt mij tot slot nog een concreet voorbeeld, namelijk Nexperia.
Dat was afgelopen week weer in het nieuws door nieuwe rechtszaken. Waar
we volgens mij zouden moeten werken aan een ordelijke scheiding tussen
beide bedrijfsonderdelen, wordt er nu vanuit de Chinese eigenaar vooral
ingezet op escalatie. Wat gaat de minister doen, ook in Europees
verband, om dit proces in rustiger vaarwater te brengen en uiteindelijk
tot een goed einde te brengen? Is ze eventueel bereid om daar in een
technische briefing uitvoeriger op in te gaan? Dit linkt aan een vraag
die ik al eerder heb gesteld: wat doet Nederland aan het bevorderen van
het realiseren van een productiecapaciteit voor backend chipproductie,
van legacy tot wat meer geavanceerde chips?
Dat is mijn betoog, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dit was dan de eerste termijn van de Kamer. We gaan naar de
eerste termijn van de minister voor de beantwoording van de vragen.
Hoeveel tijd heeft u nodig, minister? Een halfuur, hoor ik. Dat is
prima. Dan gaan we om 11.00 uur verder met de eerste termijn van de
minister.
De vergadering wordt van 10.33 uur tot 11.01 uur geschorst.
De voorzitter:
De minister is aanwezig, dus ik heropen de vergadering. Als u zover
bent, geef ik u het woord, minister.
Minister Herbert:
Dank, voorzitter. Omdat het onderwerp economische veiligheid en
strategische autonomie een vrij omvangrijk thema is, zou ik willen
openen met een wat groter startwoord, waarna ik naar de vragen ga. Ik
wil dat doen in vier blokken: grondstoffen, risicovolle strategische
afhankelijkheden, cyberveiligheid en een blokje overig.
Voorzitter. Nederland is groot geworden door handel, openheid,
kennisopbouw en innovatie. Die kracht blijft alleen behouden als ook de
kwetsbaarheden die daarmee samenhangen, serieus worden aangepakt: een
economie die internationaal verbonden, open en innovatief blijft, maar
tegelijkertijd bestand is tegen geopolitieke spanningen en verstoringen.
Dat vraagt om gerichte keuzes en de gerichte inzet van middelen. Niet
iedere afhankelijkheid is een probleem, maar risicovolle strategische
afhankelijkheden kunnen dat wel zijn, zeker wanneer andere landen deze
afhankelijkheden bewust inzetten als economisch drukmiddel, bijvoorbeeld
via exportbeperkingen op kritieke grondstoffen. Om te voorkomen dat
dergelijke afhankelijkheden onze economische veiligheid en
handelingsvrijheid onder druk zetten, is het nodig dat we weten waar
onze kwetsbaarheden liggen en dat we tegelijkertijd gericht actie
ondernemen om deze afhankelijkheden te verminderen. Daarom wil ik heel
snel van inzicht naar uitvoering: beschermen wat waardevol is,
versterken waar we strategische capaciteiten bezitten, meer samenwerken
met andere landen waar dat meerwaarde biedt en voorbereid zijn op
verstoringen. Met een gerichte nationale aanpak en Europese samenwerking
kan Nederland de economische weerbaarheid versterken. Dat moet
ook.
Voorzitter. Voor onze toekomst hebben we een productieve en een weerbare
economie nodig. Daarbij hanteren we het uitgangspunt: open waar het kan,
gesloten waar het moet. De deur helemaal dichttrekken, is voor een
handelsland als Nederland namelijk geen optie. We moeten blijven
innoveren en voorop blijven lopen, maar tegelijkertijd moeten we
beschermen wat we hebben opgebouwd. Dat vraagt om een samenhangende
aanpak langs drie pijlers, die we al kennen: protect, promote en
partner. Protect gaat over het beschermen van wat ons sterk maakt en het
behouden van cruciale kennis en onze technologie. Dat doen we
bijvoorbeeld met de Wet vifo, waar al meerdere keren aan gerefereerd is.
We zetten in op promote. Het gaat dan om het versterken van onze
strategische economische positie. Dat kan bijvoorbeeld door in te zetten
op een aantal gerichte strategische markten, zoals machinebouw en
halfgeleiders. De derde lijn is partner. Dat klinkt raar trouwens, maar
daarbij zetten we dus in op partnerships. Dat doen we vanuit het besef
dat we deze bescherming alleen samen kunnen realiseren, dus met
bedrijven, met kennisinstellingen en natuurlijk ook met onze Europese
partners. We doen dat bijvoorbeeld door afhankelijkheden in kaart te
brengen en toeleveringsketens te diversifiëren.
Ik voeg daar nog een vierde pijler aan toe. Die begint weer met de
letter p, namelijk prepare. We gaan namelijk niet alleen de risico's
verminderen, maar ook werken aan onze economische weerbaarheid door
voorbereid te zijn op langdurige stroomuitval of bijvoorbeeld de
gevolgen van een militair conflict. Daarom moeten we werken aan een
nieuw nooddistributiesysteem en moeten we bedrijven ondersteunen bij het
opstellen van noodplannen en het maken van onderlinge afspraken.
Dit zijn natuurlijk allemaal zaken waar je je potentieel zorgen over
kunt maken, maar er zijn natuurlijk ook kansen. Zo zijn er bijvoorbeeld
kansen om onze eigen economische positie en geopolitieke slagkracht te
versterken, juist door onze soms unieke positie in allerlei waardeketens
veel beter te benutten.
Dit was om te beginnen een soort beschouwing op het thema economische
veiligheid en strategische autonomie. Ik zie dat mijn hand ervan is gaan
bloeden. Dat is verder niet ernstig, maar wel een beetje vies. Ik ga
naar de blokjes van de beantwoording.
Ik begin met het onderwerp grondstoffen. Mevrouw Bühler vroeg binnen dat
onderwerp naar de vier geselecteerde Nederlandse strategische projecten.
Mevrouw Oualhadj vroeg daar volgens mij ook naar. Is dat nou voldoende?
Is het niet teleurstellend dat het er slechts vier zijn? Welke kansen
zien we voor het fonds van 2 miljard dat onder het Critical Raw
Materials Centre komt te vallen? Allereerst ga ik even naar die
strategische projecten. Wat betreft de vier projecten: nee, dat is
inderdaad niet voldoende. Ook in totaal is er op dit moment nog niet
voldoende in gang gezet. Europa moet fors meer gaan doen aan verwerking
en recycling van kritieke grondstoffen en materialen, anders blijft het
te afhankelijk. Die vier geselecteerde Nederlandse projecten zijn wel
een goede eerste stap en laten vooral ook zien dat Nederland iets heeft
om bij te dragen. Dat is goed. Er is ook meer nodig. In Nederland doen
we dat bijvoorbeeld door kansrijke Nederlandse initiatieven voor
leveringszekerheid, zoals op het vlak van raffinage en recycling, te
helpen om tot realisatie en productie te komen. Daarbij zet het kabinet
zich in om knelpunten aan te pakken, maar ook om financieel of
anderszins bij te dragen. Het door het Europees Parlement voorgestelde
fonds van 2 miljard onder dat Critical Raw Materials Centre kan helpen
bij het opschalen van Europese strategische projecten, dus ook de
Nederlandse, maar over de vormgeving, de manier waarop dit precies gaat,
wordt er nog onderhandeld. Daar heb ik nu nog niet voldoende zicht
op.
Mevrouw Oualhadj vroeg in verband met de vier gekozen trajecten of we
ook wat geleerd hebben van de projecten die het net niet geworden zijn.
Is dat eigenlijk niet een enorm gemiste kans? Het antwoord is ja. We
doen er alles aan om vooral de lessen die we daar leren, goed te
benutten. Mijn ministerie heeft ook al op voorhand heel erg goed bekeken
hoe we die projecten kunnen helpen om te slagen, dus om door de
toegangstoets te komen. Die projecten laten we niet los. We begeleiden
die ook richting een volgende ronde. De geleerde lessen worden
meegenomen in de persoonlijke begeleiding.
Dan heeft mevrouw Bühler een vraag gesteld over kritieke grondstoffen.
De vraag was meer welke specifieke materialen en onderdelen cruciaal
zijn voor defensie, veiligheid, energie en de vitale infrastructuur.
Weten we waar de kwetsbaarheden zitten en voeren we daar ook beleid op?
Over dit onderwerp, over de precieze analyses kan ik niet helemaal vrij
praten om veiligheidsredenen. Ik denk dat iedereen zich dat voor kan
stellen. Wel is het zo dat we steeds meer kennis opbouwen over de
risicovolle afhankelijkheden van kritieke grondstoffen, componenten en
halffabricaten. Daarop baseren we ons beleid in de Nationale
Grondstoffenstrategie. Het Nederlands Materialen Observatorium heeft
daar een belangrijke rol in, want dat brengt de ketens op structurele
basis in kaart, maakt analyses daarover en adviseert daar ook heel
gericht over. Voorbeelden daarvan zijn er in de vorm van
materialendossiers van kritieke grondstoffen of impactanalyses van
exportmaatregelen. Een ander goed voorbeeld van een advies is de
Nederlandse Kritieke Grondstoffenlijst. Dat is de lijst die uw Kamer in
juli ontvangen heeft. Die is bedoeld om gerichter te prioriteren in het
beleid dat we voeren.
Daarnaast zet het kabinet voor de korte termijn in op de
leveringszekerheid van permanente magneten, van batterijen en van de
defensie-industrie, bijvoorbeeld door het stimuleren van strategische
projecten die deze ketens weerbaarder maken. Ik herhaal nog maar een
keer dat ik over de aard van die specifieke risicovolle strategische
afhankelijkheden en de inzet die we daarop plegen openbaar niet vrijuit
kan spreken, maar als u dat zou willen, is het wel mogelijk om daar een
technische briefing over te doen. Er is er overigens al een gepland op
16 december. Daar nodig ik u van harte voor uit. Dat geeft ons samen de
vrijheid om daar wat meer op in te gaan.
Meerdere leden hebben gevraagd naar exportcontroles. Het feit dat die
exportcontroles versterkt worden, zou je misschien kunnen toejuichen.
Tegelijkertijd klinkt daar ook iets bedreigends in, namelijk: hoelang
gaat dat allemaal duren? Ik ga eerst in op het versterken van de
exportcontroles. Dat gaat over het versterken van de inhoud, dus het
beter voorkomen dat gevoelige technologieën in ongewenste handen komen
en het tegelijkertijd zorgen voor meer Europese afstemming en een gelijk
speelveld voor onze bedrijven.
De voorzitter:
U heeft een interruptie van mevrouw Bühler.
Minister Herbert:
Dan wacht ik even.
De voorzitter:
Ik wil wel nog even mededelen dat u drie interrupties heeft. Dat was ik
net even vergeten te zeggen. U heeft er dus drie.
De heer Van der Lee (PRO):
Mag ik een puntje van orde maken?
De voorzitter:
Zeker.
De heer Van der Lee (PRO):
Ik snap niet waarom we onszelf zo beperken. We hebben het heel kort
gehouden in de eerste termijn. We hebben vragen gesteld. Waarom krijgen
we dan maar drie interrupties als we best wel wat tijd hebben ingepland
voor dit overleg?
De voorzitter:
We kijken hoe het loopt, meneer Van der Lee.
Mevrouw Bühler (CDA):
Ik had mijn vinger al opgestoken toen u het blokje rondom de materialen
afrondde. U heeft een aantal antwoorden gegeven die verhelderend zijn,
maar ik ben er nog steeds naar op zoek hoe we dingen met elkaar gaan
doen en afstemmen. In Europa hebben we afspraken gemaakt met elkaar,
namelijk dat we aan de slag gaan en dat we in onze eigen nationale
wetgeving dingen verder gaan uitvoeren. Ik zeg "nationale wetgeving",
maar het is een act, dus het is een verordening, namelijk de Raw
Materials Act. Ik vraag mij af hoe wij in de gaten houden dat iedereen
zich aan de afspraak houdt. Hoe accountable is elk land voor zijn eigen
afspraken? In Nederland weten we nog niet precies wat we gaan doen. We
kunnen dat nog niet heel goed volgen. Daarom vraag ik me af of we het
niet nog veel ingewikkelder maken om dat ook op Europees niveau goed bij
te houden. Ik ben eigenlijk op zoek naar instrumenten om ervoor te
zorgen dat we echt slagvaardiger worden en dat we het beter kunnen
volgen.
Minister Herbert:
Ik begrijp de vraag van mevrouw Bühler heel goed. Overigens was ik nog
niet door mijn hele mapje over grondstoffen heen, dus misschien is het
verstandig om even te kijken wat voor antwoorden ik nog meer heb. Daarna
kunnen we nog even samen concluderen of dat voldoende beeld geeft.
De heer Flach (SGP):
Mijn interruptie heeft specifiek betrekking op het NMO, het Nederlands
Materialen Observatorium. Ik heb daaraan laatst een werkbezoek gebracht.
Ik kan dat alle collega's aanbevelen. Ik ben echt onder de indruk van
wat ze daar doen, zeker nu ze wat extra middelen hebben gekregen dankzij
het amendement dat onlangs is aangenomen. We liepen er in de gesprekken
tegenaan dat het NMO toch wel vaak de rol heeft van een soort
sparringpartner voor het bedrijfsleven. Dat kost heel veel tijd. Zou dit
observatorium niet veel meer moeten worden ingezet als kennispartner?
Het is een gradueel verschil, maar ik bedoel dat het ministerie bepaalde
contacten gewoon op zich zou kunnen nemen. Dat heeft de minister ook
toegezegd toen ik daar een keer naar gevraagd heb. Je zou die bedrijven
eigenlijk veel meer bewust moeten maken van de impact die het heeft, als
je je daar niet op voorbereidt. Ik zoek even naar de precieze taak van
het NMO. Belasten we het NMO niet te veel als we het eigenlijk ook een
beetje als een soort tussenschakel van het ministerie gaan
inzetten?
Minister Herbert:
Dank voor deze vraag. Ik denk dat het inderdaad heel belangrijk is om
goed onderscheid te maken tussen het generieke bewustzijn dat bij
bedrijven aangezet moet worden op het feit dat je écht kwetsbaar bent
als je je leveringsketens niet goed kent en je afhankelijkheden niet
goed in kaart hebt gebracht. In generieke zin moet een bedrijf daar
actie op nemen. Dat zie ik als een taak die bij het ministerie ligt en
die ondersteund kan worden vanuit verschillende uitvoeringsorganisaties.
Daarbij denk ik dan niet allereerst aan het Nederlands Materialen …, aan
het NMO. Het helpt om de afkorting te gebruiken. Wat ik juist wel als
een belangrijke toegevoegde waarde van het NMO zie, is om zijn
inhoudelijke expertise op materialen te delen en daarmee mee inzichten
te creëren voor specifieke vraagstellers. Ik zie het dus zo dat we
generieke vragen anders moeten worden belegd dan bij het NMO.
De heer Flach (SGP):
Dat is inderdaad precies wat ik probeerde te zeggen. Het is goed dat de
minister dat ook vindt. De praktijk is echter nog niet zo geregeld. Zou
de minister daar nog eens naar willen kijken? Kan ze bekijken of het NMO
echt op die manier wordt ingezet? Want de capaciteit is daar ook
beperkt. Volgens mij kan het NMO echt van meerwaarde zijn voor
specifieke vragen, ook qua strategische advisering.
Minister Herbert:
Dat zeg ik graag toe, want dat is precies wat ik belangrijk vind. Heel
concreet stel ik me voor dat het NMO dan gewoon moet weten naar wie het
door kan verwijzen op het moment dat het een vraag ontvangt waar het
liever geen tijd aan zou willen besteden.
Voorzitter, dan stel ik voor dat ik verderga met exportcontroles, want
daar was ik gebleven. Ik wilde aangeven dat het bij het versterken van
de exportcontroles allereerst gaat om het toevoegen van inhoud. Er zijn
bijvoorbeeld EU-breed nieuwe technologieën in de dualuseverordening
opgenomen. Dat maakt dat we moeten bekijken wat er in onze eigen
Nederlandse exportcontroles wel of niet moet worden opgenomen. Een
aantal nationale regelingen konden namelijk worden ingetrokken toen ze
EU-breed werden opgenomen. Bij al de versterkingen die inhoudelijk goed
te verantwoorden zijn, moeten we ons continu ervan bewust zijn dat ze
bonafide ondernemers niet zwaarder moeten belasten. Hier is het
vraagstuk continu hoe je regelgeving of controle die helpt om veiligheid
te vergroten, niet alleen moet laten doorslaan naar veel meer regeldruk.
Die spanning voel ik continu in gesprekken met u over hoe we dat goed en
met inzicht doen.
Binnen de kaders van de EU-dualuseverordening en de sanctieregimes die
we hebben, doen we echt al veel om de uitvoering zo efficiënt mogelijk
te houden, bijvoorbeeld door bij herhaalleveringen zo veel mogelijk aan
te sluiten op eerdere beoordelingen, als er sprake is van een
ongewijzigd risicoprofiel. Een aantal van u stelde daar vragen over.
Hiermee wordt voorkomen dat bedrijven weer helemaal vanaf nul door de
toetsing heen moeten. We maken ruim gebruik van globale vergunningen
voor betrouwbare exporteurs met een goedgekeurd internal compliance
programme, zodat meerdere transacties onder één vergunning kunnen
vallen. Waar het risicobeeld het toelaat, verstrekken we vergunningen
juist voor langere tijd om te voorkomen dat er iedere keer herhaalde
aanvragen gedaan moeten worden.
Ik hoop dat u allemaal daarin herkent dat er op z'n minst bewust gekeken
wordt hoe je voorkomt dat bedrijven nodeloos in administratieve
procedures verstrikt raken. De uiterste beslistermijn kan 24 weken zijn,
maar in de praktijk worden veel dualuseaanvragen sneller afgehandeld. De
regering blijft zoeken naar verdere versnelling en vereenvoudiging,
vooral bij herhaalde aanvragen, natuurlijk met oog voor het feit dat we
daarbij wel zorgvuldig willen blijven en de veiligheid in het oog willen
houden.
Meneer Prickaertz heeft gevraagd naar de voortgang van de motie over
strategische grondstoffen in reststromen. Het goede nieuws is dat het
Nederlands Materialen Observatorium opnieuw goed werk heeft gedaan. Dat
heeft recent een onderzoek opgeleverd naar afvalstromen. Zij brengen
systematisch in kaart welke kritieke grondstoffen aanwezig zijn in de
Nederlandse afval- en reststromen, bijvoorbeeld afval van elektrische
apparatuur, voertuigen, batterijen, bouw- en sloopafval, staalslakken en
ik kan nog wel even doorgaan met dit lijstje. Die analyses geven een
steeds scherper beeld van waar reststromen potentieel strategisch belang
zouden kunnen hebben, omdat je ze kunt gebruiken voor de ontginning van
nieuw gebruik. Over de bevindingen zal het kabinet de Kamer informeren
in een brief over de voortgang van de circulaire economie. Die is
voorzien voor begin 2027.
Dan ga ik in op de haalbaarheid van de CRMA-doelstellingen. Het is
duidelijk dat we er nog niet zijn, dat we er nog lang niet zijn. We
hebben de doelstellingen dus niet al bijna gehaald. De Europese
Rekenkamer heeft ook vastgesteld dat de CRMA-streefdoelen voor 2030
achterlopen op schema. Bij enkele grondstoffen zullen ze waarschijnlijk
wel worden gehaald, maar over de gehele linie is er meer nodig. Dat is
nodig om die Europese leveringszekerheid te borgen, ook na 2030. Daarom
zetten we in op versnelling van de aanpak, zowel op Europees als op
nationaal niveau. Dan focussen we op magneten, batterijen en de
defensie-industrie, en op het stimuleren van strategische projecten voor
productie en verwerking. Het kabinet zet voor Nederland in op het
stimuleren en faciliteren van kritiekegrondstoffenprojecten die
bijdragen aan de benchmarks. Dat doen we door proactieve ondersteuning
van de business development van die bedrijven, door heel gericht
knelpunten die in de weg staan aan te pakken en door een ondersteunend
subsidie-instrumentarium gericht in te zetten. Is dat allemaal al
voldoende? Nee, vast niet. Dit is dus iets waarbij ik niet
achteroverleun in mijn stoel. Dit is iets waar nog veel extra aandacht
naartoe moet, in Nederland, maar ook op Europees niveau.
Dan over dat CRM-centrum dat nu extra opgetuigd wordt in Europese
context. Daarvan heb ik in eerste instantie ook wel bedacht: is dit nu
iets dat iets toevoegt of eigenlijk iets dat de aandacht versnippert?
Meer is niet altijd beter, niet als het de aandacht verdeelt. Dat is dus
ook precies de focus en de inbreng geweest van Nederland in het gesprek
dat hierover ging. Daarbij hebben we aangegeven dat wij het belangrijk
vinden dat dat centrum een slagvaardig centrum is, dat het geld moet
kunnen verdelen, dat het publiek en privaat kapitaal moet kunnen
aantrekken en dat het als marktpartij moet kunnen optreden. De vorm die
dat centrum moet krijgen, moet daarbij volgend zijn op de inhoudelijke
taak die er belegd wordt. Het zou kunnen zijn dat dat de vorm van een
EU-agentschap krijgt; dat is het voorstel van het Europees Parlement.
Wat ons betreft is het een van de opties, want een stichting of een
publiek bedrijf zou ook kunnen. Eigenlijk hebben wij als Nederland ons
daar nog niet op vastgelegd.
Dit is de inbreng die ik opgehaald heb over het onderwerp grondstoffen,
en waar ik wat antwoorden had. We gaan eens kijken of dat voldoende is
voor dit onderwerp.
De voorzitter:
Nee, u heeft nog twee, drie interrupties over dit onderwerp, zie ik. Ik
begin met meneer Van der Lee.
De heer Van der Lee (PRO):
Dank aan de minister. Ik heb eigenlijk twee vragen, maar ik zal het
opsplitsen. Ik heb toch wel wat vragen gesteld over de financiering. Ook
gelet op de Nederlandse opstelling als het gaat om het MFK is het
helemaal niet zeker dat die 2 miljard er gaat komen. We zien al wel een
grote behoefte vanuit de industrie en mogelijkheden om projecten vrij
snel op te starten, bijvoorbeeld germanium en Nyrstar. Er moet geld
komen. Ik denk dat het belangrijk is dat Nederland daar wel voor zorgt
en niet gaat zitten wachten of zelfs nog actief tegenwerkt dat het geld
er gaat komen, door alleen maar het volume en de eigen bijdrage terug te
willen dringen. Kan de minister mij dus verzekeren dat die financiering
er überhaupt gaat komen?
Minister Herbert:
Meneer Van der Lee mengt een aantal dingen met elkaar, waar ik best wel
wat verbanden tussen zie maar die ik niet een-op-een aan elkaar koppel.
Allereerst. Als ik kijk naar de inzet voor het MFK, dan zie ik dat de
Nederlandse inbreng heel erg gericht is op de werkingskracht van alles
wat we in EU-verband samen willen laten werken. Natuurlijk richten we
ons daarbij op het versterken van onze economie. Daar hoort ook het
weerbaarder worden bij als het gaat om grondstoffen. Kan ik verzekeren
dat het kapitaal dat nodig is er komt? Verzekeren kan ik nu, vandaag,
nog niet. Zet ik me ervoor in? Jazeker. Zoals de heer Van der Lee vast
herkent, is het zo dat we daarbij vanuit Nederlands perspectief
eigenlijk iedere keer kijken hoe we met publiek geld meer privaat geld
kunnen aantrekken. Dat is een insteek die we ondersteunen vanuit de
inzet van Invest-NL en Invest International, net als met de nieuw op te
stellen nationale investeringsinstelling. Daarbij richten we ons op
kansrijke Nederlandse initiatieven. Die willen we ook gericht helpen
door de omstandigheden voor die partijen te beïnvloeden. Dan kijken we
naar recycling en raffinage van kritieke grondstoffen. Dit vraagt dus
wel echt om maatwerk. Dat herken ik. Is daarmee dan alles geregeld? Nee,
dat is het op dit moment nog niet. Ik denk ook dat we dat iedere dag
zien. Hier is dus ook werk aan de winkel. Dat onderken ik ook.
De heer Van der Lee (PRO):
Ja, ik heb nog een vervolgvraag. We komen er vandaag toch niet uit, denk
ik, maar als we kijken naar de historie van het klimaatbeleid, dan zien
we dat er ook echt wel met publieke dingen initiatieven en projecten
zijn losgetrokken voordat er tot een situatie werd gekomen waarin je
publiek-privaat kunt werken. Bij circulariteit wordt die stap
voortdurend overgeslagen. Het komt gewoon niet of amper van de grond. Er
wordt gewerkt aan een Nederlandse vereniging voor circulaire economie,
maar dat komt niet van de grond, omdat er op dit moment te weinig
businesscases, marktconform, het privaat meefinancieren, uitkomen. Er
moet dus een actievere overheidsrol komen. Nederland vergeet dat elke
keer. Zo gaan we met elkaar niet de noodzakelijke transitie bereiken.
Als we in Nederland ook nog eens inzetten op een volumereductie van het
EU-budget, dan gaat dat ten koste van modernisering. Het gaat vooral ten
koste van het fonds dat onze concurrentiekracht moet versterken en onze
weerbaarheid moet vergroten. Ik roep de minister dus toch echt op om die
publieke rol wat steviger in te vullen dan alleen maar wachten totdat
het lukt om het met private partijen te doen, want dat doen we al jaren;
we wachten hier echt al jaren op.
De voorzitter:
Ik hoor geen vraag, maar eigenlijk meer een oproep. Ik ga door naar
mevrouw Bühler.
Mevrouw Bühler (CDA):
Ik heb twee vragen. Ten eerste in aanvulling op mijn buurman: welke rol
ziet u dus daadwerkelijk voor Invest-NL of Invest International om
middelen vanuit de huidige positie te genereren? Dat kan wellicht ook in
samenwerking. Ik ben even aan het kijken naar welke structuur je zou
kunnen opzetten om het voor Nederland veel pragmatischer te maken in de
uitvoering.
Ten aanzien van de exportcontrole wil ik het volgende vragen. Wij vinden
het heel belangrijk om strategisch relevant te blijven. Ik ben blij dat
er capaciteit komt voor uitbreiding en dat die op de expertise zit. De
vraag is of we dit ook gaan terugzien in de doorlooptijden. We zien
namelijk dat heel veel sectoren binnen de control points vaak zeggen:
wij hebben juist heel veel last van die exportcontroles, omdat er te
weinig expertise is, het te versnipperd is en wij echt die versnelling
nodig hebben, dus dat we juist niet elke keer opnieuw moeten uitleggen
wat we doen. Volgens mij zit daaronder wel een organisatievraagstuk dat
de regeldruk, juist voor die belangrijke sectoren, kan
verminderen.
De voorzitter:
Ik hoor één vraag. Ik wil u wel allen vragen u voor nu te beperken tot
het stellen van vragen, als u een vraag heeft, en uw standpunten te
bewaren tot in de tweede termijn.
De heer Van der Lee (PRO):
Graag een punt van orde. Ik vind dat u zich te veel bemoeit met de gang
van zaken in het debat. Het is gewoon heel goed mogelijk voor politici
om in een interruptie een standpunt te verwoorden. We hebben de tijd tot
14.00 uur. Ik snap niet waarom deze discussies zo worden ingeperkt. Dat
is helemaal niet nodig.
De voorzitter:
Nou, we willen toch wel een beetje structuur in de vergadering houden.
Volgens mij is de minister nu bij het eerste blokje en we hebben er nog
drie te gaan. Als we extra tijd over hebben, kunnen we altijd nog kijken
hoe we daarmee omgaan.
Minister Herbert:
Nu ben ik even aan het nadenken op welke vraag van mevrouw Bühler ik nog
antwoord wil geven. U heeft er twee. U vroeg over Invest-NL en Invest
International of zij meer kunnen doen. Ik weet dat zij op dit moment
echt gericht kijken naar verschillende zaken die gaan over die
leveringszekerheden. Tegelijkertijd weet u ook van mij dat ik geen
opdrachten geef aan Invest-NL en Invest International over hoe zij hun
geld moeten inzetten, maar het is zeker iets wat in hun domein en in hun
scope zit.
Ten aanzien van die exportmaatregelen zeg ik het volgende. Het is
eigenlijk door meerderen van u benoemd dat we ons er samen zorgen over
zouden moeten maken als er te veel tijd verloren gaat door dingen die we
zouden kunnen voorkomen. U herhaalt dat punt eigenlijk. Ik heb
aangegeven dat ik van een aantal punten in ieder geval weet dat er
dubbel werk voorkomen wordt. Eigenlijk werpt mevrouw Bühler vooral de
vraag op of er met voldoende kennis gekeken wordt naar beoordelingen die
gedaan moeten worden en of daar mogelijkheden voor versnelling in
zitten. Het punt interesseert mij voldoende om dit nog eens bespreekbaar
te maken bij de collega van BHOS. De Kamer weet natuurlijk dat dit een
verantwoordelijkheid is die eigenlijk bij de minister van BHOS
ligt.
Dan heb ik één vraag nog niet behandeld die wel in het blokje
grondstoffen hoorde. Dat is de vraag van mevrouw Oualhadj over de Chips
Act 2.0. Ik hoop dat dat ook de vraag was waarvan zij dacht: die mis ik
nog. O, niet? Dan moeten we daar straks nog even naar kijken. De vraag
die mevrouw Oualhadj opbracht, ging erover welke Nederlandse voorstellen
voor legacy chips nu in de Chips Act 2.0 staan. De Nederlandse inzet
voor de Chips Act 2.0 richt zich op het versterken van onmisbaarheid,
weerbaarheid en welvaart vanuit de halfgeleiderindustrie. In het kader
van weerbaarheid is het voorstel voor definitie van "first of a
kind"-initiatieven verduidelijkt, waardoor ook ruimte wordt geboden voor
investeringen in legacy chips, zowel in de frontend als in de backend.
Dat wordt dus gezien als een verruiming. De extra aandacht waar mevrouw
Oualhadj naar op zoek was, is daarmee hopelijk ingevuld.
Mevrouw Oualhadj heeft nog aanvullende vragen.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Ik heb twee vragen. De eerste gaat over dit laatste punt, de Chips Act
2.0. Er ligt namelijk een aangenomen motie, onder anderen ingediend door
de heer Van der Lee, samen met ons. In die motie stond het verzoek om
een aantal elementen, waaronder die betrouwbare leveringsketens, te
betrekken bij de herziening van die Chips Act 2.0. Die motie was breder
dan alleen die betrouwbare leveringsketens. De vraag ging dus eigenlijk
over hoe de uitvoering van die motie in de herziening van die Chips Act
2.0 is meegenomen. Daar ging de eerste vraag dus over.
De tweede vraag komt uit mijn inbreng in eerste termijn en gaat over wie
straks vaststelt waar in Europa een grondstoffentekort is. Is dat dan
dat centrum of zijn dat de lidstaten? Die beantwoording miste ik nog.
Het zijn dus twee vragen.
Minister Herbert:
Dank voor deze verheldering, of eigenlijk herhaling, mevrouw Oualhadj.
Wat betreft de eerste vraag stel ik voor dat ik daar in de tweede
termijn even op terugkom. Dat is namelijk een vrij specifieke vraag. Die
wil ik gewoon goed beantwoorden.
Dan de tweede vraag. Bij het vaststellen waar tekorten zijn, hecht ik
veel waarde aan wat het NMO daarover aan informatie kan verstrekken,
precies op basis van de analyses die zij doen, en dat dat gekoppeld
wordt aan de inzichten die verzameld worden in dat Europese centrum. Het
moet in ieder geval iets zijn dat niet dubbel gebeurt. De kennis die in
Nederland opgebouwd wordt, moet nadrukkelijk aangeleverd worden voor het
totaaloverzicht. Dat is nog een andere vraag dan wie gaat besturen wat
er op Europees niveau gebeurt. Daarbij pleit Nederland ervoor dat er een
nadrukkelijke inbreng is van het bestuur van dat Europese centrum, zodat
daar ook invloed op is.
Voorzitter, dan zou ik nu naar een nieuw onderwerp willen gaan, namelijk
het onderwerp risicovolle strategische afhankelijkheden.
De heer Prickaertz (PVV):
Ik ben blij dat de minister hier bekend heeft gemaakt dat we begin 2027
een brief kunnen verwachten waarin de reststromen staan, gebaseerd op de
motie die ik destijds heb ingediend. Een van de zaken die toen in mijn
inbreng zaten, is de volgende. Nyrstar is een bedrijf dat bijvoorbeeld
germanium zou kunnen halen uit hun afvalstoffen, maar dat is een vrij
kostbaar procedé. Dat sluit een beetje aan bij wat collega Van der Lee
net aangaf, denk ik. Daar moeten we gewoon veel meer zicht op krijgen.
Kan de minister toezeggen dat zij dat specifieke verhaal ook een beetje
in haar informatiebrief meeneemt?
Minister Herbert:
Ik wil graag goed begrijpen waar ik een belofte op ga doen, voordat ik
daar zomaar ja op zeg. Ik wil geen gratuite antwoorden geven, dus
misschien wil de heer Prickaertz nog een keer een poging doen om de
vraag over de toevoeging aan die brief helder te maken.
De heer Prickaertz (PVV):
Dat zal ik doen. Geen enkel probleem. Het gaat erom dat germanium een
relatief zeldzaam product is en wij daar zelf niet over beschikken.
Daarvoor zijn we altijd afhankelijk van andere landen. Volgens mij komt
het meeste germanium uit China, voor zover ik weet. Er is dus een
mogelijkheid. Het bedrijf Nyrstar in Budel heeft de mogelijkheid om
germanium uit het restafval te halen. Zoals ik al aangaf, is dat een
heel kostbaar systeem. Het gaat mij specifiek om het volgende. Laat ik
het zo stellen: zou de minister mee willen nemen of het mogelijk is, hoe
zij een eventuele mogelijkheid ziet, om dit soort bedrijven, zoals
Nyrstar, dat ik net noem, in staat kunnen worden gesteld om inderdaad
dat germanium uit reststoffen te halen? Het gaat dus niet alleen om het
in kaart brengen van afvalstromen waar eventueel belangrijke
grondstoffen uit gehaald kunnen worden. Het gaat er ook om dat er
specifiek gekeken wordt naar het een en ander, in dit geval bijvoorbeeld
naar germanium.
Minister Herbert:
Het lijkt mij verstandig dat ik hier in de tweede termijn even op
terugkom, om te weten in welke vorm ik hier een toezegging op kan doen.
Ik snap de behoefte om juist naar het handelingsperspectief te gaan.
Daar wil ik ook graag in meegaan. Zoals ik in mijn opening ook zei, voel
ik ook de noodzaak om op een aantal punten sneller tot actie te komen.
Om het even precies te kunnen verwoorden, kom ik daar straks op
terug.
De afbouw van strategische afhankelijkheden. Daarbij praten we nu
eigenlijk specifiek over risicovolle strategische afhankelijkheden. Dat
zijn degene waarbij we kwetsbaar zijn voor verstoringen of
machtsmisbruik door andere lidstaten. Het afbouwen van die RSA's, zoals
die afgekort worden, doen we natuurlijk op zowel nationaal als Europees
niveau. Zo hebben we als ministerie van EZK samen met het ministerie van
BZ de kabinetsaanpak van RSA's, risicovolle strategische
afhankelijkheden, die is gericht op het identificeren van die
afhankelijkheden het beperken van risico's. Alleen het identificeren is
natuurlijk al best een klus, want naar welke factoren kijk je nou
precies om vast te stellen wat dan eigenlijk een RSA is? Daar hebben we
nu een beoordelingskader voor opgezet. Dat helpt om hier een gezamenlijk
beeld van op te bouwen. Tegelijkertijd is er door het kabinet een
opdracht gegeven aan Micky Adriaansens. Zij is aangesteld als regisseur
afhankelijkheden en economische veiligheid. Zij ondersteunt het kabinet
bij het versnellen van de aanpak om de diverse RSA's effectief te
beperken.
Ook op Europees niveau werken we hieraan. Eind vorig jaar formuleerde de
Europese Commissie haar mededeling over economische veiligheid. Daarin
werd een proactieve gezamenlijke inzet gericht op risicobeperking en het
versterken van onze economische positie bepleit. In Europa pleit
Nederland voor een EU-breed staatssteuninstrument om essentiële
capaciteiten in Europa, zoals voor kritieke grondstoffen, te kunnen
versterken in het geval dat de markt tekortschiet. Verder wil het
kabinet in de Industrial Accelerator Act, de IAA, maatregelen opnemen om
onze industriële capaciteiten te versterken, bijvoorbeeld via een
Europees voorkeursprincipe. Ook daarbij blijft het natuurlijk weer
belangrijk om in de omgang met zo'n dilemma te kijken hoe zich dat
verhoudt tot een aantrekkelijk investeringsklimaat. Zo is er bij
allerlei thema's in deze commissie natuurlijk continu sprake van een
weging van verschillende belangen. De Commissie werkt verder aan een
nieuw voorstel voor diversificatie van strategische waardeketens.
Nederland heeft hier een actieve bijdrage aan. Dat zeg ik als generieke
lijn van mijn inzet.
Dan heb ik een aantal specifieke vragen die door uw Kamer aan bod
gebracht zijn, bijvoorbeeld als het gaat over de Critical Chemicals
Alliance. Daarin zijn aanbevelingen gedaan en is een methode opgesteld
om kritieke moleculen en productielocaties in kaart te brengen. De vraag
is eigenlijk hoe daar nu verder mee om te gaan. Het is in ieder geval zo
dat het kabinet er bij de Commissie op aandringt op korte termijn
concrete stappen te zetten om die aanbevelingen vanuit die Critical
Chemicals Alliance te vertalen naar, één, Europees beleid en, twee, de
toepassing van die methodiek, en om die dus ook spoedig te
implementeren. Daarbij vinden wij dat de methodiek op uniforme wijze op
Europees niveau toegepast moet gaan worden en om dan zo objectief
mogelijk in kaart te brengen welke moleculen en productielocaties van
strategisch belang zijn voor die Europese chemische industrie en voor de
leveringszekerheid van kritieke chemicaliën. Dat als opvolging van die
CCA.
We hebben het al gehad over de CRMA-doelstellingen in het vorige blokje
over grondstoffen, maar de vraag die de heer Kisteman stelde over het
NADI is er eentje die nieuw aan bod kwam. Die is overigens wel aan bod
gekomen in het NADI-debat dat we een tijdje geleden hadden. Eigenlijk
vraagt de heer Kisteman zowel hoe het NADI bij kan dragen aan meer
autonomie op het gebied van die kwetsbaarheden als waar juist de
kwetsbaarheden van het NADI zelf zitten.
Ik ga allereerst in op het versterken van de strategische autonomie.
Daar kan het NADI zeker een bijdrage aan leveren door technologische
doorbraken te realiseren die gericht zijn op die afhankelijkheden, dus
door nieuwe mogelijkheden te creëren. Een voorbeeld daarvan is eigenlijk
nu al gestart. Dat is de eerste challenge die opgestart is vanuit het
NADI in samenwerking met de zusterorganisatie SPRIND in Duitsland. Die
richt zich namelijk op AI-chipdesign. Dat is iets wat heel goed zou
kunnen werken voor alternatieven voor de dominante niet-Europese
chiptechnologie. Ik hoop dat dat meteen spot-on is over hoe we dat NADI
zijn werkingskracht kunnen geven.
Het NADI is inderdaad zelf ook gevoelig door de kennis die daar
ontwikkeld wordt. We leren gelukkig veel van hoe de zusterorganisaties
zichzelf beschermen. Dit is dus een groot punt van aandacht, juist ook
in die samenwerking met SPRIND. Zoals toegezegd, zal ik de Kamer verder
informeren over de omgang met intellectueel eigendom in mijn
voortgangsbrief over het NADI. Ik heb gezegd dat die eind dit jaar komt,
dus dat is inmiddels al over ongeveer een maand. En er is ook nog
voorzien dat ik de Kamer in het voorjaar van 2027 informeer over de
uitkomsten van een onderzoek naar economische veiligheidsrisico's bij
subsidieverlening, specifiek door EZK en LVVN. Dat is informatie die ik
zal opnemen in de voortgangsbrief over economische veiligheid.
De heer Kisteman (VVD):
De minister geeft aan dat zij ook kijkt naar wat we kunnen leren van
landen om ons heen. Komt dan in de brief terug wat wij kunnen leren van
landen om ons heen of heeft de minister daar eventueel nu al voorbeelden
van?
Minister Herbert:
Ik stel inderdaad voor dat ik de inhoudelijke dingen die we geleerd
hebben en die we ook overnemen, bijvoorbeeld van SPRIND, benoem in die
brief. Dat lijkt me waardevol.
De heer Van der Lee (PRO):
Ik ben blij dat de heer Kisteman hierop terug is gekomen. Ik had dit
onderwerp ook aangekaart in het debat over NADI: de omgang met IP. Ik
vind het heel goed dat gekeken wordt naar hoe we dat binnen het NADI en
ook breder in de subsidieverlening beter kunnen borgen. Ik zou toch
specifiek nog willen aandringen om toch even te kijken naar wat er de
afgelopen tijd ook in Nederland is gebeurd met faillissementen van
start-ups, waarbij je toch ziet dat Chinese partijen IP opkopen via
curatoren, en of dat niet nadere actie vereist. Dat is later in het
traject dan het verlenen van de subsidie en het financieren van R&D,
maar het is nog steeds een risico. Dus als daar ook nog even naar
gekeken kan worden, ben ik extra blij.
Minister Herbert:
Ik vind het heel goed dat meneer Van der Lee eigenlijk gewoon de hele
doorkijk pakt. Dat is volgens mij ook iedere keer de uitdaging: als je
het op de ene plek geregeld hebt, hoe voorkom je dat er nog een
achterdeur ergens openstaat? Dus ik herken de materie die meneer Van der
Lee benoemt en ja, daar ben ik ook op gericht.
Dan ga ik door in mijn mapje over de strategische afhankelijkheden.
Mevrouw Bühler vroeg naar de zes technologieën die Nederland gaat
beschermen en geeft aan: dat helpt toch onvoldoende als andere EU-landen
niet hetzelfde doen? Dat is eigenlijk ook weer zo'n
voordeur-en-achterdeurprincipe. Zij vraagt mij of ik in Europa wil
aandringen op dezelfde bescherming. Ja, dat wil ik. Sterker nog, dat
nemen wij op dit moment ook al mee in de doorontwikkeling van de
investeringstoetsing zoals die op tafel ligt in Europa. Vanuit Nederland
brengen wij deze zes technologieën in bij de onderhandelingsgesprekken
die we voeren over die investeringstoetsing. Dat zal namelijk leiden tot
een herziene verordening op foreign direct investment screening. Die
moet de komende tijd ook geïmplementeerd worden in de lidstaten. De
uitvoering en het bereik van de investeringstoetsing binnen Europa
moeten verder geharmoniseerd worden en er dus juist voor zorgen dat wat
in het ene land geregeld is, ook in andere landen wordt geborgd door het
daar ook te regelen. Daarmee bereiken we eenzelfde niveau van
bescherming. Ik heb zelf het gevoel dat het punt dat mevrouw Bühler
onder mijn aandacht brengt, goed belicht is.
Dan vraagt de heer Prickaertz naar de randvoorwaarden. Hij is net even
weg. Ik zal die vraag nu niet als eerste behandelen.
Ik kan dan allereerst nog ingaan op wat er wel of niet onder de Wet vifo
valt. Dat was een vraag waar mevrouw Bühler nog op inging. De Wet vifo
richt zich op drie categorieën. De wet richt zich op vitale aanbieders,
zoals bedrijven in de energie- en financiële infrastructuur, op
bedrijven die werken met zeer sensitieve technologie, zoals
halfgeleiders, kwantumtechnologie en militaire technologie, en op
beheerders van bepaalde bedrijfscampussen. Zoals u waarschijnlijk weet,
wordt de Wet vifo iedere keer weer bezien op de vraag of die nog
voldoende werkingskracht heeft. De wet heeft de neiging om te groeien.
Er is meer wat we willen beschermen. Per 1 januari zal de Wet vifo dus
worden uitgebreid met onder andere AI en biotechnologie. Dat over wat er
onder de werkingssfeer van de Wet vifo valt of binnenkort gaat
vallen.
Dan ga ik nu toch maar naar de vraag van de heer Prickaertz die ik nog
open heb staan, over de Industrial Accelerator Act. De heer Prickaertz
benoemt dat de kosten voor ondernemers oplopen. De Nederlandse inzet
voor de Industrial Accelerator Act is gericht op duurzame industrie,
niet op alle industrie in de EU. Eigenlijk vraagt hij mij: is het nou
niet zo dat we daarin heel ongelijkwaardig omgaan met bedrijven? Ik zou
juist willen benadrukken dat we als kabinet beide doen: we zetten in op
het versterken van randvoorwaarden die in generieke zin gericht zijn op
het versterken van bedrijven en we richten ons anderzijds heel gericht
op strategische sectoren, bijvoorbeeld door het versterken van de
interne markt en met ons beleid voor de zes markten, zoals volgt uit het
rapport-Wennink, wat ook is overgenomen in het coalitieakkoord.
Die zes strategische sectoren hebben we natuurlijk gekozen — dat heb ik
eerder ook weleens met u besproken — door te kijken naar het toekomstige
verdienvermogen, dat in die sectoren zo goed aanwezig is, vanwege het
feit dat ze onze economische weerbaarheid vergroten en ook nog eens
maatschappelijke problemen helpen oplossen. Maar het is niet zo dat
andere bedrijven mij daarmee niet dierbaar zijn. Daarvoor geldt juist de
generieke aanpak voor het ondernemingsklimaat in Nederland. De
Industrial Accelerator Act is overigens voor Nederland een aanvullend
instrument. We zijn er daarbij vooral op gericht om vraagcreatie te
stimuleren, zodat we ook gezonde verdienmodellen ontwikkelen in plaats
van alleen steun te moeten geven aan allerlei sectoren. Uiteindelijk
geloof ik als ondernemend mens natuurlijk vooral in hoe je gezonde
business ontwikkelt.
Voorzitter. Dit waren de onderwerpen die ik had opgehaald onder het
blokje strategische afhankelijkheden. Dan zou ik door willen gaan naar
cyberveiligheid.
De heer Van der Lee (PRO):
Ik wilde toch even bij dit blokje aanhaken. Ik had een voorbeeld over
elektrische bussen. Nu kun je erover twisten hoe strategisch dat is,
maar er zijn veel meer voorbeelden waarbij we zien dat wij met alle
goede intenties aan de aanbodkant bedrijven in staat stellen om te
innoveren en nieuwe producten te ontwikkelen, met allerlei fiscale
faciliteiten, subsidies en wat dan ook, terwijl we aan de vraagkant
bijna niks doen. De Chinezen zijn veel beter dan wij in het ondersteunen
van die aanbodkant, zelfs op manieren die wij niet acceptabel vinden,
maar vervolgens halen zij de opdrachten binnen. Komt de minister daar
nog op terug? Doet zij dat bij dit blok of bij het blok overig? Het is
nogal een wezenlijke vraag.
Minister Herbert:
Volgens mij komen we hier inderdaad nog op terug. Dank, meneer Van der
Lee! Ik heb goed gehoord wat u in de eerste termijn hebt benoemd. Het
raakt aan een punt dat wij vaker aan de orde hebben in onze debatten,
namelijk in hoeverre je aan vraagstimulering doet om te komen tot
specifieke gewenste uitkomsten. Wat doe je bijvoorbeeld in
aanbestedingen als het gaat om het specifiek benoemen van andere
factoren dan alleen de laagste prijs? Omdat ik dat inmiddels meerdere
keren heb herhaald, denk ik dat meneer Van der Lee inmiddels goed weet
hoezeer ik ervan houd om inderdaad meer eisen te stellen of meer vragen
op te roepen bij aanbestedingen dan alleen die van de laagste prijs. Ik
herhaal ook vaak dat ik dat uit mijn vorige werkzame leven herken als
een stimulerende factor.
De volgende vraag is dan in hoeverre ik als minister van Economische
Zaken zelf wil dicteren hoe dat allemaal moet. Daarover heb ik
herhaaldelijk gezegd dat ik het belangrijk vind dat de mogelijkheden
daarvoor goed worden toegelicht en dat die informatie beschikbaar is
daar waar aanbestedingen uitgezet worden. Maar ik ben niet degene die
het dicteert. Dat is zoals ik daarin zit.
De heer Van der Lee (PRO):
Maar dat wil ik ook helemaal niet. We hoeven niet China te kopiëren en
een autocratisch bestuur in te richten. Dat vraag ik helemaal niet, want
wat ik vraag, is of dit meer prioriteit kan krijgen. Ik wil verder weten
of het ook een taak wordt van de taskforce die zich richt op ons
toekomstige verdienvermogen. Daarvoor moeten we volgens mij rijksbreed
kijken hoe we de overheid als launching customer meer body kunnen geven.
Dat is iets anders dan voorschrijven hoe het allemaal precies zou
moeten. Maar we zorgen er daarmee wel voor dat die 119 miljard euro die
de overheid jaarlijks uitgeeft, op zo'n manier wordt ingezet dat het
onze eigen bedrijven bevoordeelt en zeker ook dat type bedrijvigheid
waarvan we vinden dat het strategisch belangrijk is dat we die niet
alleen behouden voor Nederland maar ook versterken.
Minister Herbert:
Nederland gelooft heel erg in het stimuleren van vraagcreatie om daarmee
bepaalde transities in te kunnen zetten. Dat is ook vaak onze inzet in
Europa en dat is ook waarin ik geloof voor Nederland. Als meneer Van der
Lee mij specifiek vraagt of dit iets is wat op de taskforcetafel ligt,
moet ik hem zeggen dat dat niet een-op-een op de taskforcetafel ligt.
Dat is overigens omdat ik ervan overtuigd ben dat dit in het generieke
beleid zou moeten zitten.
Meneer Van der Lee benoemt verder hoe belangrijk juist de overheid voor
een aantal zaken kan zijn als launching customer. Daar ben ik het
helemaal mee eens. We hebben ook al in eerdere debatten aan de orde
gehad dat het daarvoor belangrijk is dat er goed gewezen wordt op de
mogelijkheden die er zijn. En nogmaals, zonder daarin actief te sturen
als minister van Economische Zaken.
De voorzitter:
Mevrouw Bühler, had u ook een interruptie?
Mevrouw Bühler (CDA):
Nee, hoor.
De voorzitter:
Oké. Dan kunt u verder met uw blokje, minister.
Minister Herbert:
Ik ga naar cybersecurity. Mevrouw Oualhadj vroeg welke concrete
maatregelen we gaan nemen om de weerbaarheid van het bedrijfsleven te
stimuleren. Het klopt dat er veel aan de hand is, ook recent. Eerlijk
gezegd denk ik dat iedereen aanvoelt dat de dreiging uit de
cybersecuritykant alleen maar groter gaat worden. Zoals mevrouw Oualhadj
zelf ook al zei, is de NCTV daarover heel uitgesproken, ook vorige week
toen de NCTV met allerlei bevindingen naar buiten kwam.
Het is daarom ook iets wat veel aan de orde is op het ministerie van
Economische Zaken. Het is verwerkt in een campagne die op dit moment nog
loopt, namelijk de campagne Bescherm wat je sterk maakt. Deze campagne
brengt in generieke zin kwetsbaarheden onder de aandacht van bedrijven,
maar er wordt vooral ook opgeroepen om actie te ondernemen door er een
plan of een draaiboek voor bedreigingen voor te maken. Daar maken we
handreikingen voor, handreikingen die bedrijven helpen om risico's van
binnenuit beter te herkennen en tegen te gaan. Dat zijn de zogenoemde
insider risks. We werken verder aan een tool die bedrijven gaat helpen
om toeleveringsketens te versterken en afhankelijkheden te verminderen.
Ten slotte werkt mijn ministerie ook aan een regeling voor startende
technologieondernemers. Die kunnen daarmee hun weerbaarheid verder
vergroten.
De campagne waar ik het net even over had, maakjebedrijfweerbaar.nl, is
voor de zomer weer gelanceerd, want het is eigenlijk een vervolg op hoe
je in je huishouden weerbaarder kunt worden. Een jaar geleden liep daar
een campagne voor. De RVO en de Kamer van Koophandel dragen dit op dit
moment verder uit.
Is dit allemaal voldoende en voldoende specifiek voor het onderwerp
cybersecurity? Ik denk het niet, want dit is een generieke aanpak. De
specifieke cybersecurityaanpak is natuurlijk iets wat de specifieke
aandacht heeft van mijn collega, de staatssecretaris van Digitale
Economie en Soevereiniteit.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Het voelt nog niet zo heel fullfilling, moet ik zeggen. Ik moedig elke
campagne aan die bedrijven en huishoudens in staat stelt om zich te
beschermen. We hebben hierover een jaar geleden in maart ook
gedebatteerd en toen hebben we deze vragen ook gesteld. Ik heb toen
bijvoorbeeld een voorstel gedaan voor een nog actievere vorm dan een
campagne. Ik weet niet meer welke woorden de minister toen gebruikte,
maar het werd toen in ieder geval als een onnodig alternatief voor de
campagne weggezet. Ik vind het allemaal best wel goed en ik moedig het
ook aan, maar vorige week hoorden we wel van de NCTV dat het bij lange
na niet voldoende is. Het vraagt dus, denk ik, om iets meer urgentie dan
dit. Daarom vroeg ik ook om aanvullende maatregelen bovenop wat we nu al
doen. Ik weet niet of de minister daar nog op komt, maar ik zou dat dus
wel graag van haar willen weten.
Minister Herbert:
Laat ik nog eens een poging doen. We doen inmiddels een aantal dingen in
de wet- en regelgeving. Zo is er de Cyberbeveiligingswet, waarmee we de
digitale weerbaarheid van essentiële en belangrijke entiteiten
versterken via een zorg- en meldplicht. De Wet bevordering digitale
weerbaarheid is in oktober 2024 van kracht geworden en ziet op het delen
van informatie over dreigingen met niet-vitale bedrijven en het
stimuleren van samenwerking binnen het cyberdomein. De CRA, de Cyber
Resilience Act, moet zorgen voor veilige digitale producten door het
stellen van eisen op het gebied van cybersecurity, voordat die producten
op de Europese markt worden gebracht. Dat zijn wat concrete dingen in de
wet- en regelgeving.
We hebben daarnaast nog een aantal andere maatregelen genomen,
bijvoorbeeld een subsidieregeling voor kleine mkb'ers. Die
subsidieregeling heet Mijn cyberweerbare zaak en is erop gericht kleine
mkb'ers, bedrijven tot 50 medewerkers, te helpen met het vergroten van
hun digitale weerbaarheid. Er is inmiddels een keurmerk Digitale
Basisveiligheid MKB voor ICT-dienstverleners, zodat mkb'ers die een
betrouwbare dienstverlener zoeken, erop kunnen rekenen dat een zaak goed
beoordeeld is. Dat keurmerk helpt daarbij. Dan is er tot slot de
integratie tot één cybersecurityorganisatie van het DTC, het Digital
Trust Center, in het NCSC. Sorry, het zijn weer veel afkortingen. Die
organisatie is er niet alleen voor de Rijksoverheid, maar ook voor
kritieke sectoren. Het niet-kritieke bedrijfsleven, inclusief het mkb,
kan gebruikmaken van deze specifieke cybersecurityorganisatie.
Ik hoop dat dit al wat praktischer klinkt. Er is dus al heel wat aan
loketten, hulp, regels en keurmerken, maar uiteindelijk gaat het om iets
waar we het al vaker specifiek in deze commissie hebben gehad: als je
meer aanbiedt, wordt het niet automatisch beter geïmplementeerd. Ik weet
dat mevrouw Oualhadj er vaker aandacht voor vraagt dat juist hulp bij de
implementatie nodig is om echt impact te hebben. Ik herken dat ook nu
weer bij dit thema. Maar ik denk dus wel dat de campagnes die gevoerd
worden, een extra stimulans kunnen zijn om gebruik te maken van de
middelen die er zijn.
De voorzitter:
Mevrouw Oualhadj, voordat ik u het woord geef, heb ik even een
mededeling. Meneer Prickaertz komt vanwege privéomstandigheden niet
terug naar deze vergadering.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Een vervolgvraag. Die loketten zijn allemaal initiatieven waarbij ervan
uit wordt gegaan dat bedrijven zich tot de overheid weten te wenden.
Maar in maart stelde ik net als nu de vraag of de minister bereid is om
een actievere vorm te ontwikkelen, zeker richting bedrijven in de
digitale infrastructuur en de vitale sectoren. Kan zij actiever met hen
in gesprek gaan om te zien of zij inderdaad voldoende geëquipeerd zijn,
of dat nu op cyber is of op andere elementen?
Minister Herbert:
De vraag of ik daar bereid toe ben. Jazeker! Ik ben eigenlijk altijd
bereid om me in te zetten voor acties die iets wat zo belangrijk is voor
het bedrijfsleven en daarmee voor de totale Nederlandse economie en de
Nederlandse samenleving helpen. Ik kan mij wel voorstellen dat bij de
uitvoering een goede rol gespeeld kan worden door de
werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland en de
brancheverenigingen. Ik weet namelijk dat die zich daar nu ook al op
richten. Het is overigens ook onderwerp van gesprek tussen mij en dat
soort organisaties. Ik stel me dus eigenlijk een vorm voor waarin we
vooral juist die inhoudelijke relaties, die al zo sterk zijn tussen die
brancheverenigingen, benutten om de implementatiekracht te
vergroten.
De voorzitter:
U kunt verdergaan met uw blokje.
Minister Herbert:
Het lijkt mij dan goed om naar mijn laatste mapje te gaan ...
De voorzitter:
Overig!
Minister Herbert:
... met de vragen die wat verder buiten de blokjes liggen die we net
behandeld hebben. Al die vragen zijn volgens mij van meneer Flach! Hij
heeft dus lang moeten wachten totdat zijn vragen aan de beurt kwamen.
Blijkbaar was hij zo creatief dat ze allemaal in het mapje overig
terecht zijn gekomen.
Ik begin met de buurlandentoets. Ik herken dat dit een onderwerp is dat
meneer Flach vaker naar voren heeft gebracht. Hij heeft er ook beeld bij
hoe dat precies zijn werkingskracht zou moeten krijgen. Hij vindt het
belang hiervan groot en dat deel ik.
VNO heeft een buurlandentoets ontwikkeld. De heer Flach refereerde daar
ook aan. Het klonk alsof dat een andere toets zou moeten worden, die
naast de bestaande toetsen zou komen te staan. Maar wat we doen en wat
ik ook een goed idee vind, is dat we de inhoud van de toets die VNO
heeft voorbereid en ontwikkeld, integreren in de bedrijfseffectentoets,
een al bestaande toets. Dat doen we om te voorkomen dat we toets op
toets stapelen en daarmee ongewenst de regeldruk of de belasting van wie
daar ook maar mee bezig is, vergroten. Het is mijn overtuiging dat de
inhoudelijke lading, die ingebracht is door VNO-NCW in haar voorstel,
wel degelijk overgenomen is. Er is dus niets afgedaan aan de
inhoudelijke kracht ervan. Door het in te brengen in die
bedrijfseffectentoets kan het tot een integraal goede werking
komen.
Op 16 oktober heb ik samen met de minister van KGG en de
staatssecretaris van EZK de integrale industriebrief naar de Kamer
gestuurd. Daarin is aangegeven dat door middel van de
bedrijfseffectentoets en de beleidsfiches standaard rekening gehouden
wordt met het gelijke speelveld, precies zoals meneer Flach iedere keer
benadrukt. Het is belangrijk en ik hoop daarom dat we elkaar hier
steviger te pakken hebben dan misschien leek. In ieder geval was dat wel
mijn intentie.
De heer Flach (SGP):
Ik wil hier toch even op doorgaan. Dit is hoe ik het geschetst heb in
mijn bijdrage, maar ik heb eerder ook een motie hierover ingediend. Die
motie heb ik aangehouden na de toezegging van de minister dat zij met
een brief zou komen. De minister refereert nu aan die brief en zegt:
daar staat in dat we al standaard rekening houden met het gelijke
speelveld. In mijn betoog gaf ik aan dat ik dat te mager vind, omdat je
met name ziet dat de stapeling van een aantal zaken problematisch is
voor de industrie.
Vervolgens heb ik verwezen naar de buurlandentoets van VNO-NCW en
gezegd: zouden we niet een aparte toets moeten invoeren? Het gaat mij
daarbij niet om stapelen of om nieuwe dingetjes verzinnen, hoor. Ik
constateer alleen wel dat de huidige bedrijfseffectentoets niet afdoende
is om de stapeling van de verschillende factoren zodanig een goede plek
te geven dat de industrie daar echt iets aan heeft. Mijn reactie is dus
dat de brief die de minister heeft gestuurd als antwoord op mijn motie,
toch te mager is. Zou de minister daarop kunnen reageren?
Minister Herbert:
Ik wil daar heel erg mijn best voor doen, zeg ik allereerst via u,
voorzitter, tegen meneer Flach. Ik denk dat wij misschien een
verschillend beeld hebben bij de vraag of de bedrijfseffectentoets
veranderd is naar aanleiding van de vragen die onder anderen de heer
Flach daarover heeft gesteld. Mijn beeld is dat de inhoud van de
bedrijfseffectentoets veranderd is en dat de buurlandentoets, zoals die
ontwikkeld is door VNO-NCW en waar u ook vertrouwen in heeft, juist
geïntegreerd is in de bedrijfseffectentoets. Daarmee is de eerdere
situatie, die ook beschreven is in de brief, verbeterd ten opzichte van
het moment waarop hij zijn vragen stelde.
De heer Flach (SGP):
Twee vragen. Heeft de minister met vertegenwoordigers van de industrie
gesproken over de vraag of het hun voldoende aanknopingspunten biedt om
te kijken of wij de Europese beleidsruimte niet strakker toepassen dan
onze buurlanden? Twee. Zou de minister in staat zijn om heel kort in een
klein briefje aan te geven op welke manier het in de
bedrijfseffectentoets is overgenomen? Welke elementen van de
VNO-NCW-toets zijn daarin terechtgekomen?
Minister Herbert:
Laat ik allereerst mijn best doen om even te kijken of ik hier al in de
tweede termijn op in kan gaan. Daarvoor moet ik me even laten
souffleren! Als dat niet lukt, ben ik graag bereid om daar op een ander
moment op terug te komen. Dat zeg ik ook omdat ik herken dat meneer
Flach hier bij herhaling op terug is gekomen. Ik vraag hier inmiddels
ook geregeld naar, omdat ik het belangrijk vind om serieus te nemen wat
door hem hierover is ingebracht. Waardering daarvoor!
Een andere vraag van de heer Flach is of ik bereid ben om samen met de
minister van Defensie — in mijn ervaring is het vaak de staatssecretaris
van Defensie — op zoek te gaan naar knelpunten of, beter nog,
oplossingsrichtingen om de Nederlandse industrie maximaal te laten
bijdragen aan de opschaling van Defensie. Ik kan dat zeker toezeggen. Ik
ben hierover regelmatig in gesprek met mijn collega's op Defensie, omdat
het ook voor mij een belangrijk speerpunt is om te kijken hoe we juist
de Nederlandse industrie goed toegang kunnen geven tot de behoefte die
er bij Defensie is.
De knelpunten staan daarmee dus ook regelmatig op de agenda. Er zijn
overigens al specifiek dingen ingericht om daar wat dingen uit de weg te
ruimen. Zo is er binnen Defport — ik ga ervan uit dat meneer Flach
daarmee bekend is — een specifieke redtapetafel ingericht. Dat is een
mooi Engels woord, dat ik overigens pas in deze rol geleerd heb, voor
het verminderen van de regeldruk en andere administratieve belasting.
Dit laat maar weer zien dat deze industrie een heel internationaal veld
is.
Er is dus een specifieke tafel ingericht om heel gericht belemmeringen
weg te nemen. Dat doen we in samenwerking met betrokken partijen uit de
sector en daarbij zoeken we heel gericht naar oplossingsrichtingen. Het
is iets wat daar op tafel ligt, maar ik kan ook al wel vertellen dat ik
heel binnenkort naar een bijeenkomst ga van deze partijen om daarmee in
persoon te laten zien hoe belangrijk ik het vind dat we juist
Economische Zaken en Defensie goed bij elkaar brengen. Daar liggen nou
eenmaal ook kansen. Ik hoop dat meneer Flach dus voelt en ziet dat ik me
hiervoor inzet en dat ik de signalen uit de industrie naar binnen
probeer te halen, zodat we daar zo gericht mogelijk mee aan de slag
kunnen.
De voorzitter:
Even nog ter informatie voor de overige leden. Aan het begin van de
vergadering heb ik "drie interrupties" gezegd. Ik ben daar wat vrijer
mee omgegaan bij de heer Van der Lee en u, meneer Flach. Aangezien we
ruim in de tijd zitten houd ik vanaf nu niet meer vast aan die drie
interrupties. U zit overigens al aan zes interrupties, meneer
Flach.
De heer Flach (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Dat is fijn.
Dank voor de beantwoording van de minister. Ik zie dat de minister er
serieus werk van maakt. Ik kleur mijn vraag nog wel even wat in, want
het gaat mij dus niet om de grotere industriebedrijven. Die hebben
namelijk al vaak een aantal faciliteiten goed op orde. Ik loop hiertegen
aan bij de grotere mkb-bedrijven. Waar ik tegenaan loop, zijn inderdaad
de grotere mkb-bedrijven. Die moeten als ze voor Defensie produceren,
ook in door Defensie geaccrediteerde veiligheidsruimtes werken, en die
hebben ze gewoon niet. Daar is simpelweg ook geen ruimte voor. Een van
de ideeën is om een aantal van die bedrijven in regio's te clusteren en
ergens centraal een locatie in te richten die voldoet aan die eisen. Dat
is een punt dat goed en praktisch op te lossen zou zijn. Netcongestie is
natuurlijk veel ingewikkelder en grootser; dat noemde ik ook al. Het
gaat dus echt om dit soort defensiegerelateerde eisen, gekoppeld aan het
grotere mkb, dat soms net niet de voorzieningen heeft die onze grote
industrieën wel hebben.
Minister Herbert:
Dat is eigenlijk een mooi praktisch vraagstuk. Ik kijk daar zelf als
volgt naar. Ik zie een rol en verantwoordelijkheid voor de grotere
partijen die deze ketens van aanleverende partijen nodig hebben, om goed
na te blijven denken over en actie te ondernemen op wat er nodig is om
ervoor te zorgen dat die keten goed kan bijdragen. Ik zou daar niet
allereerst een rol voor mij zien. Ik vind dat grotere partijen, niet
alleen in de defensie-industrie maar in alle industrieën, ook hun rol en
verantwoordelijkheid moeten nemen voor het goed ontsluiten van hun
keten. Dat gaat ook helpen wat betreft de weerbaarheid. Overigens, als
ze daarbij steun nodig hebben, bijvoorbeeld door het creëren van
regionale plekken, dan zou dit best kunnen passen binnen de regionale
aanpakken die ik bijvoorbeeld op de gespreksagenda met de provincie heb
staan. Ik sta dus heel erg open voor dit soort praktische insteken,
waarmee we, als we allemaal een stapje vooruitzetten, dingen mogelijk
kunnen maken die niet mogelijk zijn als partijen los van elkaar blijven
opereren.
Meneer Flach vroeg mij nog specifiek naar het ACM-prioriteringskader als
het gaat over elektriciteit. Terecht zegt hij: de
netcongestieproblematiek gaan we niet generiek ophangen aan dit
vraagstuk van die keten, maar is het niet jammer dat de aanleverende
bedrijven niet onder het prioriteringskader vallen? Dat klopt inderdaad.
De netbeheerder beoordeelt of een activiteit in aanmerking komt voor
prioriteringen. Ik heb inmiddels in beeld dat bedrijven die producten of
diensten leveren aan Defensie niet automatisch in aanmerking komen voor
een prioritaire positie. Het is nog steeds wel zo dat specifieke
activiteiten — dat betreft waarschijnlijk niet de catering voor de
bedrijven, maar wel de bedrijven die zien op de onmisbare onderdelen,
schat ik zo in — geschaald kunnen worden onder de categorie veiligheid,
en dat helpt in de prioritering. Mijn aanname is dat er daar waar het
meer inhoudelijk en technologisch gedreven is, wel degelijk
mogelijkheden zijn.
Dit was de beantwoording van de vragen die nog in mijn mapje overig
zaten. Dit zou dus weer een moment zijn om te checken of ik daarmee goed
heb geveegd.
De heer Van der Lee (PRO):
Ik heb een heel onderwerp gemist. Dat gaat over Nexperia. Daar heb ik
nadrukkelijk naar gevraagd, want dat sleept maar voort. Volgens mij
hebben ze wat hulp nodig van de overheid. Dat vertellen ze mij, maar dat
hebben ze de minister begin van de week ook verteld. Daaraan gekoppeld
heb ik gevraagd welke inspanningen in Europa nodig zijn om backend
productiefaciliteiten te creëren en of Nederland daar een actievere rol
in wil pakken. Het zou trouwens in Gelderland in Nederland kunnen, maar
misschien kan het ook op een andere plek, want er zullen meer bedrijven
moeten instappen. Maar dat kan alleen van de grond komen als overheden
zich hier hard voor gaan maken. Het kan namelijk alleen volledig
geautomatiseerd. Ik ben benieuwd naar de antwoorden van de minister op
die vragen.
Minister Herbert:
Excuses, zeg ik via de voorzitter tegen de heer Van der Lee. Deze vragen
heb ik wel degelijk gehoord. Ja, Nexperia is zeker een onderwerp dat nog
niet klaar is en dus zeker mijn aandacht heeft. Ik ga in twee delen
antwoorden. Ik pak de vraag eerst even generiek: kunnen we bewuster
zoeken naar mogelijkheden voor totale waardeketens van chipproductie? We
zien dat we in Nederland onmisbare bedrijven hebben in een belangrijke
waardeketen, maar we zien nog steeds dat de hele waardeketen
internationaal functioneert. Kunnen we ervoor zorgen dat die meer
samenkomt in Europa? Dat is iets wat nadrukkelijk op de Europese tafel
ligt en waar we ons Nederlandse aandeel in nemen. En ja, we willen juist
de vraagcreatie stimuleren en de keten steeds voller maken. Maar meneer
Van der Lee vraagt hier heel specifiek naar één zaak, naar één bedrijf.
Daar zitten ontzettend veel gevoeligheden in, op allerlei niveaus. Dat
maakt dat ik mij belemmerd voel om me daar in deze zaal over uit te
spreken. Ik bied wel aan om daar een technische briefing over te
organiseren, zodat iedereen daarbij zou kunnen zijn en zich goed
geïnformeerd kan voelen over wat nu de stand van zaken is en wat het
perspectief is.
De heer Van der Lee (PRO):
Dat is goed. Uit de woorden van de minister begrijp ik dat dat een
vertrouwelijke technische briefing zal zijn. Ik snap het. Het gaat om
een bedrijf. Ik vind wel dat het een beetje in contrast staat met de
wijze waarop de ambtsvoorganger van de minister met dit dossier is
omgegaan. Het kon bijna niet publiekelijker dan dat. Ik vind het prima
om een vertrouwelijke briefing te hebben, maar wat ik ervan meekrijg, is
dat er wel iets nodig is. De minister wil nog niet publiekelijk
uitspreken wat er nodig zal zijn — daar kan ik me wel iets bij
voorstellen — maar het gaat Nexperia niet lukken om hier zelfstandig uit
te komen. Ik hoop dat we in die technische briefing dan iets meer horen
over met welke concrete inspanningen Nederland, mogelijk met andere
partners in Europa, hier iets voor kan betekenen.
Minister Herbert:
Ik denk hieruit op te maken dat meneer Van der Lee in ieder geval graag
komt als ik een uitnodiging stuur voor een vertrouwelijke technische
briefing.
Mevrouw Bühler (CDA):
Ik mis nog een stukje beantwoording over de handelsbeschermende
maatregelen rondom de Critical Chemicals Alliance. Daar heb ik vragen
over gesteld. Ik snap dat de minister zegt dat het onder Buitenlandse
Handel valt, maar dit is toch wel iets wat we in gezamenlijke context
met elkaar moeten oppakken als het gaat over het thema van dit
debat.
Minister Herbert:
Ik ga mij even hierop bezinnen. Ik heb inderdaad wel iets behandeld over
de Critical Chemicals Alliance, maar op de specifieke vraag die mevrouw
Bühler hier nog aan toevoegt, zal ik in de tweede termijn
terugkomen.
De voorzitter:
Dan zijn we klaar met de eerste termijn van de minister. Ik ga direct
door met de tweede termijn van de Kamer. U krijgt allen 1 minuut en 20
seconden. Ik begin bij de heer Flach.
De heer Flach (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Dank aan de minister voor de antwoorden.
Het is goed dat we uitgebreid hebben kunnen wisselen over de betekenis
hiervan voor de defensiegerelateerde industrie en de inzet die ik
daarvoor vroeg voor het grotere mkb. Ik maak me namelijk met name zorgen
… "Zorgen" is een groot woord, maar ik wil mij er hard voor maken dat
die de boot niet missen. Die hebben we namelijk keihard nodig in die
ketens, maar dat is volgende mij voldoende helder overgekomen. Ik hoop
dat dat bij het werkbezoek aan de regio Drechtsteden nog een vervolg
krijgt.
Het tweede punt dat ik wil noemen, is de buurlandentoets. Daarover hoop
ik in de tweede termijn nog iets te horen van de minister. Omdat ik
voornemens ben daar een motie over in te dienen, afhankelijk van de
beantwoording, vraag ik alvast een tweeminutendebat aan. Het kan ook
zijn dat dat na de beantwoording van de minister voor mij niet meer
nodig is, maar wellicht zijn er meer collega's die daar nog iets mee
willen doen.
Tot zover.
De voorzitter:
Dank. De heer Kisteman.
De heer Kisteman (VVD):
Voorzitter. Ik wil de minister bedanken voor de beantwoording.
We kijken uit naar de brief over NADI met ook de voorbeelden van wat wij
kunnen leren van de landen om ons heen.
Daar wil ik het verder bij laten. Ik weet niet hoeveel tijd de minister
voor de tweede termijn nodig heeft, maar ik verlaat zo meteen het debat
om nog even wat te kunnen eten voordat ik naar het volgende debat
ga.
De voorzitter:
Mevrouw Oualhadj.
Mevrouw Oualhadj (D66):
Voorzitter, dank u wel. Ik wil de tweede termijn graag nog even benutten
om het te hebben over de energieopslag en de batterijen die daar een rol
in kunnen spelen. Ik las vorige week in de brief dat Nederland een
ambitieuze doelstelling heeft: in 2040 moet de capaciteit van batterijen
die verbonden zijn aan het stroomnet 50 keer groter zijn dan nu. Maar
wie die stroom opslaat in batterijen uit China, haalt juist weer
afhankelijkheid binnen. In diezelfde brief lees ik daar helaas niets
over, terwijl het ministerie van EZ die agenda wel coördineerde.
Misschien nog een reflectie van de minister daarop. Hoe gaan we al die
veelbelovende start-ups in deze specifieke sector, die het zelf niet
lukt om te groeien, helpen om bij te dragen aan deze doelstelling?
Dank u wel.
De voorzitter:
Mevrouw Bühler.
Mevrouw Bühler (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil het nog even hebben over die ervaren
regeldruk, maar allereerst: dank aan de minister voor de
beantwoording.
Ik wil toch nog even kijken naar de doorlooptijden van de
exportcontrole. Wij krijgen namelijk signalen dat de terugkerende
exporttransacties niet altijd heel effectief worden afgehandeld. Ik zou
heel graag aan de minister willen vragen of zij kan toezeggen dat zij
samen met haar collega van Buitenlandse Handel op korte termijn in
gesprek gaat over deze knelpunten, daarbij ook de mogelijkheid van een
fast track bekijkt en kijkt naar globale vergunningen; dat zou ook echt
helpen.
Dan nog iets in relatie tot de Wet vifo. Het bereik is uitgebreid. Wordt
de uitvoeringscapaciteit dan ook in gelijke tred uitgebreid? Wij krijgen
steeds signalen dat het lang wachten is op een reactie hierop. Dat
zouden we graag willen verhelpen.
Ten aanzien van de kritieke grondstoffen: dank voor de beantwoording,
maar ik zou het heel fijn vinden als inzichtelijk wordt gemaakt, het
liefst middels een brief, op welke manier Nederland nu bijdraagt en welk
aandeel Nederland nu oppakt binnen de Europese benchmarks. Zou de
minister dat kunnen toezeggen?
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Van der Lee.
De heer Van der Lee (PRO):
Dank, voorzitter. Dank aan de minister voor de beantwoording.
Ik heb volgens mij nog een antwoord tegoed op de vraag of het
verminderen van grondstofafhankelijkheid via circulaire oplossingen een
expliciete investeringsprioriteit wordt van dit kabinet. Ik heb mijn
zorgen over de financiering, zowel in Europees verband als in Nederland,
al verwoord, maar er zijn ook nieuwe instrumenten. Krijgt dit nou
voldoende plek? Dat is mijn vraag.
Ik ga ook graag in op het aanbod voor een vertrouwelijke technische
briefing over Nexperia.
Ik wil wel echt aandringen op iets meer sturing als het gaat om het
vormgeven van Nederland als launching customer. Dat betekent niet dat je
moet opleggen welke inkopen er exact bij welk bedrijf moet worden
gedaan, maar ik vind dat het op dit moment niet goed gaat. Er zijn
mogelijkheden, maar het ontbreekt aan kabinetsbrede sturing hierop
waardoor dit onvoldoende van de grond komt. Als er straks in Europa
stappen worden gezet wat betreft "buy European", of iets breder dan dat,
dan moet je die ook implementeren, bijvoorbeeld in je procurement. Ik
wil de minister dus oproepen om daar toch proactief mee aan de slag te
gaan samen met collega's. Het maakt mij niet uit of dat nou wel of niet
in de taskforce gebeurt; voor mijn part gebeurt het binnen de volledige
ministerraad. We moeten ervoor zorgen dat we onze eigen Europese
bedrijven helpen, zeker de bedrijven die strategisch nodig zijn voor de
toekomst, maar nu het onderspit delven door Chinese bedrijven die op
alle mogelijke manieren, legaal en illegaal, veel te veel steun
krijgen.
De voorzitter:
Ik wil de minister vragen hoeveel tijd zij nodig heeft. Er zijn nog een
aantal vragen gesteld. Een kwartier, hoor ik.
Dan schors ik de vergadering tot 12.40 uur.
De vergadering wordt van 12.23 uur tot 12.40 uur geschorst.
Voorzitter: Oualhadj
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Zoals u ziet, is de voorzitter vervangen door
mijzelf. Dat heeft niets te maken met de interesse van de vorige
voorzitter, maar die moest zelf helaas door naar een ander debat. Zij
heeft het hamertje aan mij overgedragen. We gaan het dus op deze manier
doen. Ik heb dit trouwens nog nooit eerder gedaan, dus ik zal
ongetwijfeld een paar foutjes gaan maken. Ik word gelukkig
ondersteund.
Het woord is aan de minister voor haar beantwoording in de tweede
termijn.
Minister Herbert:
Dank, voorzitter. Ik heb enorme waardering voor de flexibiliteit. Ik
loop gewoon per persoon de vragen langs die er nog gesteld zijn.
Ik begin bij de heer Flach. Ik voerde met hem het gesprek over de
landentoets. Door de extra informatie die ik net nog even kreeg, ben ik
gaan begrijpen dat wij verschillende beelden hebben van de stand van
zaken. Daarom lijkt het mij goed om in een brief de zaken beter bij
elkaar te brengen. Die brief zeg ik toe, en wel op zo'n manier dat we
een tweeminutendebat daarover niet nodig maken; dat zegt dan ook iets
over de timing. Ik zal dit met de heer Flach afstemmen.
Dan heeft de heer Prickaertz mij nog gevraagd om een specifieke
toezegging over iets wat ik in de brief zou gaan meenemen. Dat ging over
de waardevolle materialen die uit reststromen gehaald kunnen worden. Hij
noemde zelf een concreet voorbeeld over de stof germanium. Ik herken dat
er allerlei bedrijven zijn die een groot potentieel hebben als het gaat
om de leveringszekerheid van kritieke materialen en dat het dus heel
nuttig is om te kijken hoe we gerichte knelpunten weg kunnen halen voor
die bedrijven, om zo die reststromen te kunnen aanboren. Ik zal dat punt
dus meenemen in de voortgangsbrief over circulaire economie. Ik noemde
al dat ik in die brief ook over de uitkomsten van het NMO zou
rapporteren. Ik vind het wat lastiger om te beoordelen of ik in die
brief ook specifiek op allerlei bedrijven in moet gaan. Het lijkt me
misschien goed om daar in die brief in iets generiekere termen over te
spreken. Ik zal dat overigens doen in afstemming met de staatssecretaris
van KGG.
Mevrouw Oualhadj vroeg naar de Chips Act 2.0. De vraag was hoe het nou
zit met de uitvoering van de motie. We geven uitvoering aan de motie
door ons in de onderhandelingen over de Chips Act 2.0 te richten op de
bredere versterking van de waardeketen, ook op het gebied van
legacychips. In het voorstel zou pijler 2 in die Chips Act 2.0 ruimte
bieden om investeringen te doen in legacychips. Het kabinet ondersteunt
dat ook. Dat is de meest concrete beantwoording die ik nu kan
geven.
Mevrouw Oualhadj, in uw rol als vertegenwoordiger van D66 vroeg u ook
naar batterijen. U benoemde een terecht punt: als we steeds
afhankelijker worden van batterijopslag, hoe voorkomen we dan dat de
kwestie waar die batterijen dan vandaan komen, ons eigenlijk maar
overkomt? Het kabinet zet zich, met een publieke bijdrage van 300
miljoen in het Groeifondsproject Material Independence & Circular
Batteries, ervoor in om juist die batterijsector in Nederland te
stimuleren. Daarbinnen zijn innovatieve batterijbedrijven voor
langeduuropslag een heel belangrijke pijler. Ik kan me zomaar
voorstellen dat die partijen juist interessant zijn als het gaat om die
grote nieuwe vraag die ontstaat op het gebied van batterijen. In de
DEI+-regeling is ook iets voorzien waar juist deze innovatieve
batterijbedrijven voor langeduuropslag gebruik van kunnen maken. Het
Groeifonds en de DEI-regeling zijn er om de kans zo groot mogelijk te
maken dat die industrie zich kan opwerpen als de oplossing voor die
nieuwe, groeiende behoefte.
Mevrouw Bühler vroeg mij, in het kader van regeldruk, om toch nog eens
diepgravender te kijken naar die exportcontroles. Zij gaf aan dat er te
veel signalen zijn dat daar onnodig veel tijd voor nodig is. Heel
concreet noemde mevrouw Bühler een bepaalde gedachte over een fast
track; zij vroeg of zoiets mogelijk zou zijn. Ik zou op dit moment nog
niet in willen gaan op een vorm, want dat is niet mijn allereerste
verantwoordelijkheidsgebied. Dan zou ik dus ook over de grens gaan. Ik
wil wel mijn toezegging herhalen dat ik hier met mijn collega van BHOS
echt in ga duiken. Ik vind het namelijk naar om te horen dat er een
gevoel is dat er onnodig tijd verstrijkt in die aanvraag. Ik herhaal dus
mijn toezegging daarop.
Dan iets over de kritieke grondstoffen. Mevrouw Bühler vroeg mij of ik
preciezer kan definiëren wat nou de bijdrage van Nederland is als het
gaat om die EU-benchmarks. Het kabinet is in de brief van juli ingegaan
op de generieke inzet ten aanzien van de Grondstoffenstrategie. Die
doelen zijn niet op nationaal niveau gedefinieerd. Dat schijnt in
technisch opzicht lastig te doen te zijn. Nederland draagt in generieke
zin bij met een focus op strategische projecten, raffinage en recycling.
We steunen ook business development. We kijken naar het aanpassen van
subsidies en naar maatwerk voor de heel kansrijke projecten. Dat is het
meer generieke antwoord dat ik net ook gaf. De vervolgvraag van mevrouw
Bühler kwam daaruit voort. Misschien is het dus nuttiger om te kijken
wanneer het eerste moment is waarop ik met een voortgangsrapportage kan
komen op die CRM-aanpak. Die voorzie ik in het eerste kwartaal van 2027.
Ik hoop dat daar dan een wat concretere, meer kwantitatieve
beantwoording in kan komen te staan.
Ten slotte vroeg mevrouw Bühler naar de Wet vifo. Zij benoemde een
specifieke zorg op het moment dat je het toepassingsbereik uitbreidt. De
vraag was namelijk: "Moet diezelfde groep mensen nu mogelijk een groter
aantal cases gaan behandelen? Wat betekent dat voor de doorlooptijden?"
Ik herken dat doorlooptijden belangrijk zijn om bedrijven kansen te
geven. Het goede nieuws is dat inderdaad voorzien is dat de groep die
werkzaam is binnen het BTI wordt uitgebreid. Daar zijn bepaalde
competenties voor nodig, en die zijn ook gevonden. Die groep wordt dus
groter. Het BTI richt zich tot nu toe juist aan de voorkant op heel
transparant maken richting bedrijven hoe die termijnen in elkaar zitten,
om verrassingen te voorkomen. Het zorgt er ook voor dat iedereen weet
wat er op welk moment aangeleverd moet worden zodat die procedures heel
soepel verlopen. Mijn indruk is dat de termijnen die gesteld zijn, ook
gehaald worden. Ik realiseer me heel goed dat er dingen kunnen gebeuren
waardoor dat soms door externe omstandigheden toch lastig is. Ik herken
de spanning die er zit tussen enerzijds de zorgvuldigheid die gevraagd
wordt in het proces en anderzijds de haast die ermee gemoeid is. Weet in
ieder geval dat ik een regulier voortgangsoverleg heb met deze groep
over de casuïstiek en dat dit ook mijn aandacht heeft.
Ach, wat jammer nou; de heer Van der Lee moet weg. Ik had moeten
beginnen met de beantwoording van zijn vragen! Excuses, meneer Van der
Lee.
De voorzitter:
Dit leidt tot een vraag van mevrouw Bühler.
Minister Herbert:
O! Een vervolgvraag. Sorry.
De voorzitter:
Ik zou haar graag de gelegenheid willen geven om die te stellen.
Mevrouw Bühler (CDA):
Ik ben heel blij met de beantwoording van de minister. Ik snap ook dat
het moeilijk is om zaken goed af te stemmen en goed in kaart te brengen.
U kent me inmiddels; ik ben echt een pragmaticus. Maar wordt er ook
weleens gedacht aan gewoon echte klantreizen? Wij gaan niet direct over
de uitvoering, maar ik vraag me echt af … Wij horen soms dat er aan de
kant van de uitvoerders de beleving is dat zij goede dingen doen, maar
dat de mensen die er gebruik van maken dan zeggen: dit loopt helemaal
niet in de pas. Is het niet goed om daar instrumenten voor in te zetten,
zodat je die verwachting op de juiste manier kunt stroomlijnen? Ik zou
daar wel een pleidooi voor willen houden. We hebben het nu bijvoorbeeld
over uitvoering onder de Wet vifo, maar dit zou ook zomaar kunnen gelden
voor andere onderdelen, zoals de exportcontrole. Laten we zaken meer
oplijnen.
Minister Herbert:
Ik herken dat mevrouw Bühler vanuit een klantgericht perspectief denkt.
Dat spreekt mij heel erg aan, dus dank voor de suggestie om deze insteek
nog weer eens extra onder de aandacht te brengen. Die wil ik ook zeker
zelf ter harte nemen en ik beloof dat ik die in zal brengen in de
gesprekken. Ook ik vind het belangrijk dat we dingen die zo belangrijk
zijn voor ons algehele doel niet zo vervelend maken dat mensen er bijna
tegen willen zijn. Het is niet het leukste dat je kunt tegenkomen als
bedrijf, maar hoe kun je er op z'n minst voor zorgen dat de ervaring
daarin prettig is? Dat is de vraag waar mevrouw Bühler mij op wijst. Ik
neem die mee.
Vanuit de heer Van der Lee was er een generieke oproep over hoe we er
nou voor zorgen dat we ons als land richten op de launchingcustomerrol
die we hebben, om onszelf wat betreft de doorbraken die we nodig hebben
op bepaalde industrieën, dingen die ons samen weerbaarder maken, te
helpen met zo'n gedachte. Ik heb daarbij al aangegeven dat de insteek
die wij doen vanuit Nederland in Europa, maar die ik ook nastreef in
Nederland, er eentje is om juist vanuit vraagcreatie dingen los te
trekken. Dat is ook nodig bij een circulaire economie en bij die
Europese focusgebieden waarop we onze eigen waardeketens groot willen
maken. Dus ja, wij nemen als Nederland een voortrekkersrol op
vraagcreatie en pleiten in Europa dus bijvoorbeeld ook voor
productnormen, verplichte labels en transitiepaden voor de industrie.
Dat komt bijvoorbeeld terug in de Industrial Accelerator Act, waarbij we
hogere normen voor koolstofarme producten willen hebben, verplichte
labels om consumenten te informeren en publiek-private samenwerking om
vraaginstrumenten voor EII vorm te geven. Dat richt zich specifiek op
energie.
Daarmee hebben we hopelijk de trend te pakken waar meneer Van der Lee
mij ook op probeerde te wijzen, want ik geloof daarin. Je moet ervoor
zorgen dat de afzetmarkt gecreëerd wordt zodat daarmee bepaalde
investeringen lonen die je nodig hebt om transities door te zetten. Als
dan de gewetensvraag is of we dat dan altijd en overal doen, dan is het
antwoord: nee. We proberen namelijk ook iets anders in balans te
brengen, wat ook gaat over toegang voor meerdere bedrijven. Het
kostenpeil moet ook op enige manier wel blijven meewegen. Ik ben
voorstander van het heel gedegen doen van die weging. Ikzelf zie er dus
vanuit mijn ministerie op toe dat de instrumenten die daarvoor
beschikbaar zijn ook echt gebruikt worden. Ik denk ook dat we er in de
komende jaren misschien nog wel een tandje bij moeten doen om nog
secuurder op die vraagcreatiekant te zitten, dus daar wil ik mij ook
voor inzetten.
Mevrouw Bühler (CDA):
Het was een vraag van de heer Van der Lee, maar ik ga er toch even op
door. We hebben het namelijk ook gehad over het launching customership,
waarin de overheid een grote grol kan spelen om daadwerkelijk die vraag
in te vullen. Kunt u daar nog iets over toelichten?
Minister Herbert:
Dat is eigenlijk wat ik zelf ook als een vorm zie die je gebruikt om die
vraagcreatie te stimuleren daar waar je zelf de inkoper bent. Mijn
antwoord was dus bedoeld om juist kleuring te geven aan hoezeer ik
herken dat de overheid hierin kansen heeft. Die kansen zijn er om
bepaalde bewegingen te stimuleren, sneller mogelijk te maken. Ik heb ook
proberen te vertellen dat dat altijd in balans moet worden gebracht met
andere belangen die er zijn, die ook belangrijk zijn voor de
belastingbetaler in Nederland. Hoe die dingen met elkaar in balans
gebracht worden, is nu al een afweging. Ik zorg ervoor dat die op
allerlei manieren gedegen gemaakt wordt. Ik denk dat ik ook al een
beetje kleuring heb gegeven door te zeggen dat ik denk dat die misschien
nog wat vaker moet gaan verschuiven naar het nog sneller helpen van
transities.
Voorzitter, daarmee ben ik door de antwoorden die ik nog bij me had
heen.
De voorzitter:
Dan kijk ik even de zaal in om te zien of dat nog leidt tot een laatste
restvraag bij mevrouw Bühler.
Mevrouw Bühler (CDA):
Het was wel heel gezellig zo!
Heb ik het toch mis? Ik heb gevraagd, in relatie tot de Critical
Chemicals Alliance, welke maatregelen we nu al kunnen nemen, en of de
minister in Europa wil aandringen op snelle uitvoering met een duidelijk
tijdpad, in relatie tot de handelsmaatregelen. Heb ik dat niet
gehoord?
Minister Herbert:
Als mevrouw Bühler het op deze manier formuleert, dan herken ik dat ik
heb gepoogd dit te beantwoorden in het eerste blokje, dat over
grondstoffen ging. Daarin heb ik toen inderdaad gezegd dat Nederland
vanuit de Critical Chemicals Alliance pleit voor een spoedige invoering
van alles wat er afgesproken is, zowel in beleid als in de uitvoering,
en dat we het vanuit Nederland ook belangrijk vinden dat dat uniform
wordt ingevoerd in alle lidstaten. Dat was het antwoord dat ik toen heb
gegeven. Ik heb daar geen preciezere invulling van.
De voorzitter:
Dan zijn we, vermoed ik, aan het einde gekomen van dit debat. Ik ga
proberen een samenvatting te geven van de toezeggingen die zijn gedaan
door deze minister.
Ik begin met de toezegging dat de Kamer begin 2027 een brief ontvangt over de voortgang circulaire economie, waarin vragen van de leden worden meegenomen.
De tweede toezegging die ik noteer, is dat de minister in het voorjaar van 2027 bij de voortgangsbrief over economische veiligheid ook de uitkomsten en risico's bij subsidieverlening meeneemt.
De derde toezegging, gericht aan de heer Flach, hangt een beetje samen met de vraag of er wel of niet een tweeminutendebat komt, maar de toezegging is een brief over de landentoets. Daarover gaat de minister als het goed is in gesprek met de heer Flach.
De vierde toezegging die ik noteer, is dat de minister in de volgende voortgangsrapportage, in het eerste kwartaal van 2027, ingaat op de CRMA. Daarin wordt ook nader ingegaan op de kwantitatieve beantwoording van de vragen van mevrouw Bühler.
Ik kijk even rond om te zien of ik het zo dan allemaal goed samenvat.
Ik zie vertwijfeling bij mevrouw Bühler.
Mevrouw Bühler (CDA):
Ja, voorzitter, dat ziet u heel goed. Volgens mij heb ik de minister ook
horen zeggen dat ze een toezegging doet om de exportcontrole samen met
de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking beter
in te vullen.
Minister Herbert:
Dat klopt.
De voorzitter:
Ik zie dat de minister knikt. Die voegen we dus nog toe aan dat lijstje.
Dank aan mevrouw Bühler voor de scherpte. Daarmee zijn we …
Minister Herbert:
Ik heb nog één aanvulling, als dat mag. Dat ik in mijn verdere invulling
van het NADI ook inga op het onderwerp intellectueel eigendom was
overigens een herhaalde toezegging. Het is inderdaad geen nieuwe
afspraak, want het is ook al in het NADI-debat benoemd. Het is herhaald
aan de orde geweest.
De voorzitter:
Mij wordt toegefluisterd dat dat helemaal klopt, dus daar ga ik dan ook
van uit. Ik denk dat we daarmee aan het einde gekomen zijn van dit
debat. Ik wil alle leden aan de zijde van de Kamer bedanken. Ik wil ook
de minister, de ondersteuning, alle ambtenaren die hard hebben gewerkt
op de achtergrond en natuurlijk de mensen die op de publieke tribune en
thuis hebben meegekeken bedanken. Dank u wel.
Sluiting 13.00 uur.
ONGECORRIGEERD STENOGRAM Aan ongecorrigeerde verslagen kan geen enkel recht worden ontleend. Uit ongecorrigeerde verslagen mag niet letterlijk worden geciteerd. Inlichtingen: verslagdienst@tweedekamer.nl |
|---|