Raad Buitenlandse Zaken 15 juni 2026

De voorzitter:

Goedenavond. Hierbij open ik het commissiedebat van de commissie Buitenlandse Zaken. Aan de orde is de Raad Buitenlandse Zaken. Ik verwelkom alle collega's. Als ik het goed zag, zijn er 11 fracties vertegenwoordigd. We hebben tot uiterlijk 22.00 uur voor dit debat. Ook welkom aan de minister van Buitenlandse Zaken en natuurlijk de ondersteuning. Daarbij zou ik, gezien het feit dat er zo veel fracties zijn, willen voorstellen om de inbreng tot vier minuten te beperken. Ik wil het aantal interrupties niet beperken, maar degenen die mij eerder als voorzitter hebben meegemaakt, weten dat ik op een gegeven moment wel ingrijp als het te gek wordt. We doen de interrupties wel max in drieën. Er is dus geen max op het aantal interrupties, maar als je een vraag aan iemand stelt, kan je dat max drie keer achter elkaar doen, zoals plenair ook het geval is. Je gaat dus niet tot aan het oneindige door. Dan starten we het debat en geef ik eerst het woord aan de heer Dassen namens Volt, voor vier minuten.

De heer Dassen (Volt):

Dank, voorzitter. Op de agenda van de RBZ zien we dat er gesproken wordt over een mogelijke EU-missie naar de Straat van Hormuz. Die moet geopend worden als er een duurzaam staakt-het-vuren is, maar gelet op de afgelopen dagen ben ik benieuwd wanneer er volgens de minister sprake is van een "duurzaam staakt-het-vuren". Welke indicatoren gebruikt het kabinet daarvoor?

Voorzitter. Iran, Oekraïne, Rusland: alles is met elkaar verbonden. Daarom is wat er de afgelopen week is gebeurd rondom de sancties tegen Rusland ook zorgwekkend. Het Verenigd Koninkrijk maakte op 20 mei bekend dat de import van diesel en kerosine, gemaakt van Russische olie, voorlopig gewoon blijft bestaan. De EU was hier niet van op de hoogte. Hoe duidt de minister dit en hoe gaat hij dit aankaarten in de Raad?

Voorzitter. Dan over luchtverdediging. We lazen vandaag dat Oekraïne door Iran zonder voldoende Patriot-interceptie zit, maar nu blijkt dat er alternatieven zijn, waarbij samengewerkt wordt met Duitsland en Noorwegen. Dit is precies het soort Europese samenwerking waar Nederland ook een rol in zou kunnen spelen. Is de minister bereid te onderzoeken of Nederland kan bijdragen aan de ontwikkeling of productie van dit soort alternatieve luchtverdedigingssystemen voor Oekraïne? Ziet Nederland hierdoor zelf mogelijkheden om de afhankelijkheid van Patriots te verkleinen?

Voorzitter. De nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever zijn illegaal. Dat heeft het Internationaal Gerechtshof al meerdere keren gezegd. Ik ben blij dat het Nederlandse kabinet ook aangeeft dat die illegaal zijn. Nog veel belangrijker is dat dit nederzettingenbeleid een tweestatenoplossing, die het kabinet ook nastreeft, nagenoeg onmogelijk maakt. Erkent de minister dit?

Ik vraag me af: is het kabinet hierover weer bezorgd? Of is het wat die nederzettingen betreft inmiddels ook wat meer dan enkel bezorgdheid? Natuurlijk hebben we de wet aangenomen, maar we zien ook dat vrij weinig daarvan uiteindelijk doorzet richting bedrijven die daar actief zijn. We moeten nu toch alle drukmiddelen inzetten om die illegale nederzettingen te stoppen? Hoe rechtvaardigt dit kabinet, deze coalitie, dat Nederlandse bedrijven die bijdragen aan het beleid dat het kabinet zelf illegaal noemt, fiscaal voordeel krijgen? Erkent de minister dat het voortgaan van het nederzettingenbeleid de tweestatenoplossing feitelijk onmogelijk maakt en dat we daarom zo veel mogelijk aanvullende maatregelen moeten nemen om deze illegale nederzettingen te stoppen?

Voorzitter. Amnesty is vandaag gekomen met een rapport dat stelt dat de Israëlische regering annexatie formeel tot doel heeft gemaakt. De uitbreiding van nederzettingen wordt versneld en landroof is toegenomen. Aanvullende maatregelen zijn dus nodig, zoals stoppen met vrijstellingen geven aan Israëlische kolonisten voor visumvrij reizen. Klopt het dat kolonisten ook visumvrij mogen reizen in de EU, terwijl mensen die daar legaal verblijven, de Palestijnen, dat niet mogen? Is de minister bereid om die vrijstelling voor visumvrij reizen als aanvullende maatregel te bepleiten binnen de Europese Unie?

Voorzitter. Journalisten en mensenrechtenverdedigers staan wereldwijd steeds verder onder druk. In 2021 nam deze Kamer de motie van mijzelf en de heer Van der Lee aan, gesteund door het CDA en D66. De regering moest het makkelijker maken om noodvisa af te geven aan journalisten en mensenrechtenverdedigers in acuut levensgevaar. Deze motie en daaropvolgende moties die hetzelfde verzochten, zijn nog steeds niet uitgevoerd. Ik wil die vandaag graag opnieuw op tafel leggen. De motie is helder: 50 journalisten per jaar plus familieleden bescherming bieden via een noodvisum van zes maanden of langer, met de mogelijkheid tot verlenging zolang het gevaar niet geweken is. Is het kabinet bereid om deze motie uit te voeren, vraag ik.

Voorzitter. De druk op journalisten en persvrijheid speelt breder. Kijk naar het WK voetbal in de Verenigde Staten dat deze week begint. Niet-westerse journalisten worden geweigerd, zelfs met een goedgekeurde accreditatie. De beste scheidsrechter van Afrika werd de toegang ontzegd. Fans uit Haïti, Jordanië en Ivoorkust kregen massaal geen visum. Het kabinet stelt terecht dat journalisten ongehinderd hun werk moeten doen, maar principes vragen om handhaving. Welke stappen zet het kabinet om dit te waarborgen? Ik ben ook benieuwd of het kabinet de Amerikaanse autoriteiten erop aanspreekt om te zorgen dat alle fans die vanuit Nederland naar de Verenigde Staten gaan, een veilig en sportief WK kunnen hebben.

Heb ik nog tijd, voorzitter?

De heer Dassen (Volt):

Dan laat ik het hierbij. Dank u wel.

De heer Van Baarle (DENK):

Voorzitter. De situatie is Gaza is nog altijd verschrikkelijk vanwege de genocide die Israël pleegt. Vorige week waarschuwden verschillende hulporganisaties dat de humanitaire situatie erbarmelijk is. Nederland heeft deze week met andere Europese landen opnieuw een verklaring ondertekend waarin diepe bezorgdheid wordt uitgesproken, maar Palestijnen hebben niets aan dit soort tandeloze verklaringen. Zij lezen en horen al drie jaar over dit soort verklaringen over "bezorgdheid" en inmiddels zijn meer dan 100.000 Gazanen vermoord door de genocide die Israël pleegt. Ondanks het staakt-het-vuren zien we dat bijna dagelijks nog steeds Palestijnen vermoord worden door Israël. Wat doet Nederland concreet om onbelemmerde humanitaire toegang tot Gaza af te dwingen? Is de minister bereid om sancties op te leggen tegen Israël, omdat het de toegang voor humanitaire organisaties tot Gaza blijft hinderen? Deelt de minister dat Israël het humanitaire recht schendt door onvoldoende hulp toe te laten tot Gaza en dat dit dus ook een misdaad is? En veroordeelt de minister het dat Palestijnen in Gaza nog steeds door Israël worden vermoord?

Amnesty concludeerde in een onlangs verschenen rapport dat Israël actief aanstuurt op etnische zuivering van Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever. Deelt de minister dat Israël actief aanstuurt op de etnische zuivering van Palestijnen?

Daarnaast blijkt uit een recent verschenen rapport van de Verenigde Naties dat het Israëlische leger kolonisten ook helpt om de aanvallen op Palestijnen mogelijk te maken. Hoe reageert de minister hierop? Welke aanvullende sancties stelt Nederland in en gaat het bepleiten voor een vierde sanctiepakket tegen kolonisten en verantwoordelijken die dit geweld mogelijk maken? Deelt de minister dat er sancties moeten komen tegen de verantwoordelijken in de Israëlische regering, zoals Netanyahu, Katz, Ben-Gvir en Smotrich? En deelt de minister dat het niet zo kan zijn dat mensen die daar illegaal de boel bezetten, visumvrij naar de EU kunnen reizen?

Uit het rapport van Global Echo blijkt dat ons land de belangrijkste bestemming is voor landbouwproducten uit illegale Israëlische nederzettingen. Wanneer zal nou eindelijk dat aangekondigde nationale handelsverbod op producten uit illegale nederzettingen in werking treden? Gaat Nederland in EU-verband pleiten voor strengere handhaving van de etiketteringsregels en het uitsluiten van het handelsvoordeel voor producten uit bezet Palestijns gebied? En blijft Nederland nog steeds zoeken naar een meerderheid voor een EU-handelsverbod voor producten uit illegale nederzettingen en opschorting van het handelsdeel van het EU-associatieakkoord met Israël?

Voorzitter. Vorige maand is een motie van DENK aangenomen die de regering oproept om in Europees verband een onafhankelijk onderzoek naar de Flotilla te bepleiten. Frankrijk en Italië hebben nu nationale onderzoeken ingesteld. Is de minister ertoe bereid dat ook Nederland een nationaal onderzoek hiernaar instelt?

Voorzitter. Ik wil ook nog ingaan op Syrië. Alles wijst erop dat Israël op korte termijn Syrisch grondgebied wil annexeren. Kan de minister aangeven of Nederland bereid is deze bezetting van Syrisch grondgebied door Israël te veroordelen en is Nederland bereid om Israël op te roepen om Syrië te verlaten? Tegelijkertijd is het van belang dat straffeloosheid van het Assadregime wordt voorkomen. Kan de minister aangeven hoe Nederland processen ondersteunt tegen oud-leden van het Assadregime? Roept Nederland ook op tot uitlevering van Assad en handlangers van zijn regime aan Syrië, zodat ze berecht kunnen worden?

Tot slot, voorzitter. Op de agenda voor deze Raad staat ook de EU-China-relatie. De mensenrechtensituatie in China blijft buitengewoon zorgelijk. Minderheidsgroeperingen zoals Oeigoeren, christenen, Tibetanen en Mongolen hebben te maken met vervolging. De Kamer heeft vorig jaar in april een motie van DENK aangenomen die stelt dat verantwoordelijken voor mensenrechtenschendingen in China gesanctioneerd moeten worden. Hoe staat het met de uitvoering van deze motie? Gaat de minister tijdens de komende Raad en komende Raden ook bepleiten dat verantwoordelijken voor mensenrechtenschendingen bij het Chinese regime op een sanctielijst geplaatst worden?

Dank, voorzitter.

Mevrouw Dobbe (SP):

Dank u wel, voorzitter. Sinds het zogenaamde begin van het staakt-het-vuren in Gaza zijn naar schatting 900 Palestijnen gedood; waarschijnlijk zijn het er meer. Netanyahu heeft de IDF opdracht gegeven 70% van de Gazastrook in te nemen en de afgesproken gele lijn hiermee te doorbreken. Minister van Defensie Katz spreekt van "vrijwillige migratie", wat neerkomt op etnische zuivering. Vindt de minister in alle eerlijkheid dat er in Gaza nog sprake is van een staakt-het-vuren? Veroordeelt de minister deze uitspraak? Ziet de minister ook dat het doden doorgaat, maar dan alleen langzamer dan daarvoor? Als de minister de uitspraken van Katz hoort en ziet wat er gebeurt, ziet de minister dan ook dat het zogenaamde vredesplan van Trump niet werkt en dat we ons daar dus ook niet afhankelijk van moeten maken? Wat weerhoudt de minister er dan nu nog van om maatregelen te nemen tegen de Israëlische regering, het doden te stoppen, de genocide te stoppen, de plannen voor etnische zuivering te stoppen en het innemen van Gaza door het Israëlische leger te stoppen? Wat weerhoudt de minister er dan nu nog van om sancties door Nederland in te stellen en daar in Europa voor te pleiten? En hoe staat het eigenlijk met het opschorten van het associatieakkoord?

Hulporganisaties moeten zich uiterlijk op 19 juni — dat is dus bijna — houden aan onwettige registratie-eisen; anders worden ze uit Gaza gezet. Dit is problematisch voor de vrije humanitaire toegang die er zou moeten zijn en dus ook voor de humanitaire situatie in Gaza. Gaat de minister tijdens de RBZ pleiten voor sancties tegen de Israëlische regering vanwege het op deze manier blokkeren van humanitaire hulp? De heer Van Baarle zei het al: Nederland heeft een verklaring getekend en is "diep bezorgd" over de blokkade van humanitaire hulp door Israël. En nu? Wat gaat de minister daar dan aan doen?

Vandaag kwam ook het rapport van Global Echo naar buiten. Daarin staat dat Nederland het belangrijkste Europese doorvoerland is voor landbouwproducten uit illegale nederzettingen. Hoe kan dat? Hoe kan dat zo zijn na alle debatten die we hier hebben gevoerd en alle intenties die zijn uitgesproken?

We zien dat het geweld op de Westelijke Jordaanoever nog steeds toeneemt. Vandaag zagen we ook een rapport van Amnesty International over etnische zuivering op de Westelijke Jordaanoever. Wat is de reactie van de minister hierop?

Vorige week kwam het nieuws dat het Israëlische leger een baby — een baby! — heeft doodgeschoten en zijn ouders heeft verwond. Hun 11-jarige zoontje zat ook in de auto. Ze kwamen uit Bethlehem en waren op weg naar het huis van grootmoeder. Volgens de VN zijn er sinds het begin van de genocide in Gaza meer dan 1.000 Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever gedood. Een kwart van het aantal slachtoffers betrof kinderen. Daders worden nauwelijks vervolgd en nauwelijks bestraft. Het aanpakken van straffeloosheid moet ergens beginnen. Is de minister bereid om tijdens de RBZ te pleiten voor onafhankelijk onderzoek naar de moord op deze baby en de aanval op deze familie?

De Israëlische aanbestedingsprocedure voor het E1-nederzettingenplan loopt op 6 juli af, waarna de bouw kan beginnen. In strijd met het internationaal recht wordt de Westelijke Jordaanoever in tweeën gesplitst en wordt een Palestijnse staat nog verder onmogelijk gemaakt. Is de minister bereid om tijdens de RBZ aan te dringen op stevige maatregelen van de EU tegen Israël als het E1-project wordt voortgezet?

En dan Libanon. We zien elke dag aanvallen. Het geweld blijft doorgaan. Toch geeft Trump aan dat onderhandelingen over een vredesdeal tussen de VS, Iran en Israël niet gaan over Libanon. De aanvallen en misdaden tegen de Libanese bevolking gaan dus gewoon door. Welke consequenties verbindt de minister daaraan en hoe gaat hij samen met zijn Europese collega's de veiligheid van Libanezen beschermen en druk zetten om te zorgen dat deze aanvallen stoppen?

Dank u wel.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Dank u wel, voorzitter. We hebben het vorige week al uitgebreid over Oekraïne gehad. Juist nu ze momentum hebben, moeten we zorgen dat ze ook de middelen krijgen om dat vast te houden. Daarom is het goed dat het kabinet pleit voor de volledige implementatie van de steunlening van 90 miljard en ook dat de discussie over de 180 miljard aan bevroren tegoeden weer is geopend. Maar ik hoor de minister ook vaak zeggen: "pas op", "winstwaarschuwing", "achter de schermen kijken waar de meerderheden liggen". De steun voor die maatregelen gaan we natuurlijk niet bij elkaar manifesteren; dat succes organiseert zichzelf niet. Er zijn landen die deze tegoeden willen teruggeven als een geste aan Poetin, terwijl de enige geste die we dan terugkrijgen, meer bombardementen zijn. Is de minister dus bereid om hierin proactief op te treden en het onderwerp van die bevroren tegoeden op de formele agenda van de komende Raden te krijgen?

Voorzitter. We moeten Oekraïne steunen, maar we moeten ook Rusland verzwakken. Binnenlands wordt Poetin gewaarschuwd dat de oorlog niet veel langer vol te houden is en al helemaal niet te betalen is, zelfs nu de olie-inkomsten oplopen door de oorlog in Iran. Daarom moeten we daar nu op doorpakken, allereerst door de schaduwvloot harder aan te pakken. We wachten al lang op nationale wetgeving. Mijn vraag is dan ook: wanneer komt die er? Het kan niet zo zijn dat we tot na de zomer moeten wachten terwijl het eigenlijk nu al zo actueel is om Rusland onder druk te zetten. Veel van deze schepen zijn feitelijk onverzekerbaar maar kunnen toch papieren tonen. Naast de schaduwvloot is er een hele schaduwadministratie opgetuigd, medegefinancierd door Europese banken en verzekeraars. Welke acties stelt Nederland in de Raad voor om deze praktijken aan te pakken? Hoe verhoudt dit zich tot de Europese sanctiewetgeving die hulp bij ontwijking strafbaar stelt?

Voorzitter. Kirgizië werd recent aangepakt voor het doorvoeren van gesanctioneerde spullen naar Rusland. De Commissie stelde recent soortgelijke sancties voor tegen Chinese bedrijven die Rusland steunen. Steunt het kabinet dit voorstel?

Over China gesproken: het is natuurlijk onbegrijpelijk dat Spanje zich nu onttrekt aan Europese maatregelen tegen Chinese handelspraktijken terwijl China onze markt en veiligheid actief ondermijnt. Hoe kijkt de minister daartegen aan? Hoe zorgen we dat deze maatregelen wel doorgang kunnen vinden?

Dan het Midden-Oosten. Het is een gemiste kans dat het niet is gelukt om Smotrich en Ben-Gvir op Europees niveau te sanctioneren. Heeft de minister daar wel voor gepleit? Zo ja, hoe?

Duitsland verloor vorige week zijn campagne om een zetel in de VN-Veiligheidsraad. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken erkende zelf dat Duitsland aan geloofwaardigheid heeft ingeboet door zijn onvoorwaardelijke steun aan Israël. Maar die geloofwaardigheid brokkelt voor heel Europa af. Vandaar mijn vraag aan de minister: ziet hij ruimte om tijdens deze Raad opnieuw te pleiten voor het openbreken van het handelsverdrag? Hij ziet zich hierin natuurlijk gesteund door een meerderheid van de Kamer. Zou hij opnieuw pleiten voor het nemen van nationale handelsmaatregelen?

Ik wil de minister complimenteren over het duidelijke statement over de dreigende uitzetting van ngo's, maar laten we die verontwaardiging vooral omzetten in actie; vorige sprekers zeiden dat ook al. Ik hoor graag van de minister welke maatregelen worden klaargezet.

Voorzitter, tot slot. Ik wil ook graag vragen naar de heropening van de Nederlandse post in Damascus. Het is merkwaardig dat we willen werken aan de terugkeer van Syriërs maar daar tegelijkertijd geen permanent oor aan de grond hebben. Ik begrijp dat kosten een rol spelen, maar zijn hier misschien niet creatieve oplossingen mogelijk, zoals een gedeelde ambassade, kleinschalige vertegenwoordiging, enzovoort? Misschien kan het kabinet daarop reageren.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Ja, hoor. Daar wil ik collega Dobbe graag in steunen.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Ja. Sterker nog, toen de heer Dassen daar net in zijn inbreng over begon, toen dacht ik: o ja, daar wilden wij ook nog iets mee. Ik doe daar graag aan mee.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Nou, ik vind het heel vreemd dat één land daar zo de kont tegen de krib gooit, om het maar even plat te zeggen. Ik zou het heel erg terecht vinden als we daar gewoon met z'n allen in optrekken.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Ik zit even terug te kijken in mijn tekst. Ik heb niet gezegd dat Spanje de markt ondermijnt. Ik heb gezegd dat China de Europese markt ondermijnt. Ik begon al even aan mezelf te twijfelen, maar ik denk dat we elkaar dan begrijpen.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Nou, dat punt hebben wij al bereikt. Dat heb ik niet voor niets ook aan de orde gesteld bij vorige debatten. Wij hebben onder andere een motie ingediend bij het debat over het Midden-Oosten om niet alleen Ben-Gvir maar zijn hele partij te sanctioneren, dus kabinetsleden en andere leden van de Knesset. Daar is helaas geen meerderheid voor gekomen. Ik ben dit dus zeer met de heer Van Baarle eens. Dat gezegd hebbende is het natuurlijk wel zo dat het opschorten van het handelshoofdstuk meer pijn zal doen en meer teweeg zal brengen. Ik vind het dus belangrijk dat de minister zich daar heel openlijk en proactief over uit gaat spreken. En ik hoop dat we Duitsland, dat volgens mij toch de grootste rem is geweest op handelsmaatregelen, ook van koers weten te wijzigen.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Ik ga dan ook mijn best doen, voorzitter. Volgens mij hebben wij ook al voor meerdere moties van u gestemd die hierop toezien. Daar vindt u mij dus aan uw zijde. Dat is volgens mij ook de reden dat het kabinet onderzoekt hoe we nou aan de slag kunnen gaan met zo'n verbod op diensten en investeringen. Dat verder uitbreiden lijkt juridisch ingewikkeld, maar ik vind het goed dat er een poging wordt gedaan. Ik denk dus dat je naar het hele palet aan maatregelen zou kunnen kijken. De heer Dassen had het net ook al over de visa. Wat mij betreft moeten we gewoon doen wat er nodig is om verandering teweeg te brengen. Tegelijkertijd denk ik dus ook dat je daarbij niet alleen maar al je geld op één route moet zetten, omdat we gewoon weten dat dat ons niet morgen iets gaat brengen.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Wat een korte vraag, voorzitter! Ik durf het bijna niet te duiden. Ik vroeg me bij deze vraag, want die stelt de heer Ceder niet voor het eerst, eerlijk gezegd ook af wat de heer Ceder nou eigenlijk zelf wil, maar dat terzijde. Ik denk dat je een gedragsverandering het snelst teweeg kan brengen op het moment dat degene bij wie je die toepast, denkt: dit is vervelend voor ons. Dat zit 'm met name in de handelsrelatie met Europa. Wij zien nu dat die tweestatenoplossing steeds verder weg dreigt te raken. Ik denk dat als je dit zou doen en daarmee een koerswijziging kan krijgen van wat de regering-Netanyahu nu aan het doen is, onder andere op de Westoever — dat hebben we ook nog niet geprobeerd — er een goede kans is dat er iets verandert.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Ik wil nóg wel wat zeggen voor de notulen. In algemene zin gaat het er natuurlijk om dat Israël schrikt en denkt: als wij op deze manier doorgaan — dat gaat natuurlijk niet alleen over de Westbank — gaan wij vrienden kwijtraken en gaan wij ons dus anders opstellen, ook als het gaat om het zuiden van Libanon. Ik denk dat dat het meest effectief gaat zijn als we dat in Europees verband gaan doen en als dat gebeurt op het punt van handelsmaatregelen.

Mevrouw Van der Werf (D66):

Wat betreft de context, er is tot nu toe — ik vat het maar even plat samen — alleen maar klein bier gekomen vanuit Europa. Ik denk dat als dit zou lukken en je hier dus dat associatieakkoord openbreekt, je dan een heel duidelijk signaal afgeeft. Dat is de reden dat mijn fractie daarvoor pleit.

De heer Schenk (FVD):

Dank u wel, voorzitter. De agenda van de Raad Buitenlandse Zaken geeft ons de gelegenheid om te reflecteren op de positie van Europa in de wereld. Het gaat over Oekraïne, Iran en de Straat van Hormuz en over onze schepen in de Zuid-Chinese Zee. In al die stukken en documenten zie ik de kenmerken van één overkoepelend patroon. Dat is een patroon dat mij en mijn partij al langer bezighoudt. Heel lang hebben wij namelijk in Europa, en in het Westen in bredere zin, een duidelijke geopolitieke machtspositie gehad. Wij waren zowel economisch als militair hegemoon, of in ieder geval waren wij nauw verbonden met Amerika, dat in de tweede helft van de twintigste eeuw en zeker sinds de val van de Muur, de echte militaire en economische macht had. Deze bijna vanzelfsprekende machtspositie lijkt op alle mogelijke manieren in ons denken gekropen te zijn, maar wij bewegen ons nu in een wereld die multipolair is geworden. Andere geopolitieke machten zijn opgekomen, waarvan enkele ons ondertussen ruim hebben ingehaald. Dat erkennen we soms in onze woorden, maar in onze houding en in onze onderhandelingspositie gedragen we ons nog altijd alsof het oude continent Europa, het oude Westen, de heerser is en alsof de regels die wij schrijven de regels zijn die de rest van de wereld ook accepteert.

Neem bijvoorbeeld Oekraïne. De inzet van de EU is onveranderd: meer steun aan Oekraïne en meer sancties en druk richting Rusland. Intussen staat er ook al een Speciaal Tribunaal voor het Misdrijf Agressie tegen Oekraïne, het agressietribunaal, in de steigers, hier in Den Haag. Het kabinet noemt dit een belangrijk politiek signaal dat de Russische agressie niet onbestraft kan blijven. Ongeacht hoe je aankijkt tegen de schuldvraag in het Oekraïneconflict moet ieder weldenkend mens toch erkennen dat de oprichting van een agressietribunaal niet het beginpunt van serieuze vredesonderhandelingen kan zijn.

Welk signaal geven we daarmee af, vraag ik de minister. Denkt de minister nu daadwerkelijk dat hiermee een vredesproces dichterbij komt? Wij communiceren daarmee naar de wereld dat de uitkomst al vaststaat, dat Rusland zal moeten verliezen en totaal moeten capituleren en dat wij het vonnis dan zullen moeten uitvaardigen, dus geen onderhandelingen en geen compromis maar volledige capitulatie en berechting. Wat zegt het als je dit doet terwijl de oorlog nog volop gaande is en vredesbesprekingen nog niet eens zijn begonnen? Welk land zou onder die omstandigheden naar de onderhandelingstafel komen? Welke tegenstander gaat aan tafel zitten als er een aanklacht bij een speciaal tribunaal voor hem klaar zal liggen? Zo'n houding sluit vrede bij voorbaat uit.

Vrede vereist onderhandeling, je verplaatsen in de tegenstanders, win-winsituaties opzoeken en niet alleen win-lose, en de tegenstander iets geven, ook als je het zelf niet leuk vindt. Dat is diplomatie. Dat woord "diplomatie" lijkt langzaam zijn betekenis te verliezen. In het verslag van de Gymnich, een bijeenkomst van ministers van buitenlandse zaken van EU-lidstaten, lazen we dat er geen aanwijzingen zijn dat Rusland bereid is tot betekenisvolle onderhandelingen, maar ik vraag aan de minister of het Westen deze bereidheid dan wél heeft getoond, welke concessie wij op tafel gelegd hebben en welk perspectief wij de andere kant bieden. Hetzelfde zien we nu ook bij de Straat van Hormuz.

De heer Schenk (FVD):

Ik zou mevrouw Van der Werf willen vragen om de vraag iets te verduidelijken, want ik begrijp niet helemaal wat mij nu precies gevraagd wordt.

De heer Schenk (FVD):

Het is natuurlijk zo dat het Westen, Europa, Nederland al vanaf het begin toch onvoorwaardelijke steun heeft uitgesproken voor Oekraïne en heeft gedaan alsof Poetin op een dag wakker werd en dacht: "Weet je wat ik vandaag eens ga doen? Vandaag ga ik Oekraïne eens binnenvallen." Daar is een hele geschiedenis aan voorafgegaan. Denk bijvoorbeeld aan 2014, met die Majdancoup. Ik zie de heer Verhofstadt nog staan met zijn vuisten in de lucht, die wel even democratie kwam brengen. Het is een uitermate complexe situatie. Wat ons betreft was het bijzonder onverstandig om zo direct partij te kiezen in dat conflict. Oorlog kent alleen maar verliezers. Het is ontzettend naïef om te denken dat Rusland hiervan geniet. Aan beide kanten vallen onschuldige slachtoffers. Het is verschrikkelijk. Wat ons betreft moet nu zo snel mogelijk naar de onderhandelingstafel gegaan worden en moeten wij stoppen met al die morele oordelen. Dat doet er allemaal niet zoveel toe. Het gaat erom dat er nu doden vallen. Dat is op elke mogelijke manier totaal verschrikkelijk. Wat ons betreft zou er dus wel toenadering gezocht moeten worden, zouden er gewoon gesprekken geopend moeten worden en moeten we stoppen met alles steeds maar veroordelen, met het sturen van meer wapens, met meer oorlogshitserij. Daar schiet niemand wat mee op.

De heer Schenk (FVD):

Ik zal mijn best doen, maar het is natuurlijk een lastig en gevoelig onderwerp. Ik probeer mij goed uit te drukken en soms vereist dat wat extra uitleg, maar ik zal er gehoor aan geven.

De heer Schenk (FVD):

Niet per definitie, maar het zou natuurlijk wel een mogelijke uitkomst kunnen zijn van de onderhandelingen. Dat is een feit. Het lijkt me ook geen serieus startpunt om bij voorbaat al de uitkomst van een mogelijk tribunaal uit te spreken. Als we alleen al kijken naar de benaming daarvan, dan vermoed ik dat dat voor Rusland weinig kans op een goede afloop zal betekenen. Ik denk dat het Westen, Nederland en Europa een serieuzere positie zouden moeten innemen en wat neutraler naar de situatie zouden moeten kijken. Ik hoop dat dat een stap kan zijn richting duurzame vrede, want dat willen we allemaal.

De heer Schenk (FVD):

Dat vind ik een lastige vraag, die niet makkelijk te beantwoorden is. Rusland is Oekraïne in 2022 binnengevallen, maar dat is niet het begin geweest van dit conflict. Ik denk dat er in de jaren daarvoor echt wel olie op het vuur is gegooid door het Westen, met Amerika voorop. Amerika was al heel lang bezig met allerlei politieke beïnvloeding in Oekraïne. In 2014 heeft dat tot de Majdancoup geleid. Deze vraag is niet makkelijk te beantwoorden. Het is een feit dat er nu een oorlog gaande is. Ik vind de vraag waar die is begonnen en wie precies wat heeft gedaan helemaal niet zo relevant. Het moet gewoon zo snel mogelijk stoppen, want nogmaals: oorlog kent alleen maar verliezers.

De heer Schenk (FVD):

Ik kan me er wat bij voorstellen dat Rusland zich in het nauw gedreven voelde door de voornamelijk Amerikaanse buitenlandpolitiek die al jaren gaande is. De NAVO zou geen inch meer verder opschuiven naar het oosten, maar dat is wel gebeurd. Oekraïne werd steeds meer betrokken bij de westerse wereld, bij de NAVO. Rusland is een onwijs groot land, met een grote macht en een grote economie. Het lijkt ons bijzonder onverstandig om daar ruzie mee te zoeken. Ik denk dat wij als westerse wereld Rusland in een eerder stadium serieuzer hadden moeten nemen en dat we die waarschuwingen niet hadden moeten negeren. Dan hadden we waarschijnlijk niet in deze situatie gezeten, maar dat neemt niet weg dat de situatie waar we nu in zitten bijzonder tragisch is en, nogmaals, alleen maar verliezers kent.

De heer Schenk (FVD):

Er wordt nu mij gevraagd of ik de inval in een ander land rechtmatig vind. Dat zou raar zijn om te zeggen. Het is ook heel lastig om daar een oordeel over te kunnen vellen, puur omdat er zo'n historie aan vooraf is gegaan. Als ik nu moet zeggen of dat specifieke onderdeel in een veel langer lopend conflict rechtmatig was, dan sla ik een heel groot deel over. De vraag die mij nu gesteld wordt, is dus niet goed te beantwoorden. Ik begrijp dat Rusland op een dag dacht: tot hier en niet verder; nu moeten wij ook van ons laten horen. De geschiedenis die aan de inval in 2022 is voorafgegaan, wordt voortdurend genegeerd. Die moet serieus genomen worden en daar moet naar gekeken worden, want dan kunnen we de context van het hele conflict beter begrijpen. Maar die wordt hier helaas voortdurend genegeerd.

De heer Schenk (FVD):

Wat bedoelt u met "de inval van Rusland"? Bedoelt u het Westen dat Rusland binnenvalt of bedoelt de heer Van Baarle het andersom? Ik begrijp hem niet zo goed.

De heer Schenk (FVD):

Ik hoop dat ik hem niet goed begrijp.

De heer Schenk (FVD):

Het is een logisch en te verwachten gevolg, waar mijn partij al heel lang voor heeft gewaarschuwd. Dat is er ook de aanleiding voor geweest dat mijn partij ooit organisator was van het Oekraïnereferendum. We zagen al dat het meer en meer betrekken van Oekraïne bij de westerse wereld, bij de EU, bij de NAVO op den duur zou gaan leiden tot oorlog, of in ieder geval tot spanningen met Rusland. En zo geschiedde. Dat is bijzonder tragisch.

De heer Schenk (FVD):

Nogmaals, wij vinden de inval van Rusland in 2022 helaas en een te voorkomen logisch gevolg van de provocatie vanuit de westerse wereld, met Amerika voorop. Die had voorkomen kunnen worden. We hadden de waarschuwingen van Rusland al eerder serieus moeten nemen. Dat is niet gebeurd. Het associatieverdrag was, nogmaals, ook een grote fout. Dat neemt niet weg dat de situatie waarin we nu zitten zo snel mogelijk moet stoppen, maar die had voorkomen kunnen worden wanneer wij ook vanuit de andere kant geredeneerd hadden en meer begrip hadden gehad voor de positie van Rusland over de invloeden van de westerse wereld in Oekraïne.

De heer Schenk (FVD):

Wij kiezen maar één kant, en dat is de kant van zo snel mogelijk vrede. Dat blijven wij voortdurend zeggen. Wij hebben een ander standpunt over dit conflict dan het overgrote deel van de Kamer en we proberen dat oprecht met alle goede bedoelingen over te brengen, maar we worden steeds in het Ruslandkamp geduwd, terwijl wij gewoon zien dat oorlog, en ook deze oorlog, alleen maar verliezers kent, voorkomen had kunnen worden en gewoon zo snel mogelijk moet stoppen. Dat heeft er niet zozeer mee te maken dat wij aan een bepaalde kant staan. Wij staan aan de kant van de vrede. Dat kan ik niet vaak genoeg benadrukken.

De heer Schenk (FVD):

Ja, net zoals niets het legitimeert dat Russisch gezinde Oekraïners en ook Russen in de Donbas al ruim voor 2022 het slachtoffer waren van onder andere bombardementen en beschietingen. Ook dat is dus volstrekt moreel verwerpelijk. We kunnen er nu heel specifieke situaties of incidenten uit gaan pakken, zo van: wat vindt u dan daarvan en veroordeelt u dat? Maar dan kan ik over van alles beginnen. Ik probeer oprecht mijn best te doen om onze positie uit te leggen, maar als mij hier nu gevraagd wordt om allerlei specifieke incidenten te gaan recenseren, dan zeg ik daar steeds nadrukkelijk bij: er gaat een context aan vooraf en het is niet terecht om één incident er los van te zien en daar van mij een oordeel over te vragen. Het is een uitermate complex conflict, dat uiteindelijk alleen maar verliezers kent en voorkomen had kunnen worden. We zouden als Westen een serieuze positie in moeten nemen om Rusland te begrijpen en in gesprek te gaan, om tot vrede te komen.

De heer Schenk (FVD):

Als deze vraag mij vijf jaar geleden gesteld zou zijn, had ik gezegd: nee, daar is geen enkele aanleiding toe. Maar inmiddels zitten we wel in de situatie waarbij de westerse wereld — de NAVO, de EU — behoorlijk aan het provoceren is, waardoor het mij helaas niet zou verrassen wanneer inderdaad misschien wel de Balkan ook straks bij het conflict betrokken wordt, al is het maar om de reden dat bijvoorbeeld Sint-Petersburg enkele dagen geleden het slachtoffer was van een droneaanval. Dat moet wel over het luchtruim van de Balkanlanden zijn gegaan. Tenminste, ik kan me geen andere mogelijkheid voorstellen. Als ik de vraag dus vandaag zou moeten beantwoorden, zou ik zeggen: ja, dan zou misschien ook dat een logisch gevolg zijn. Ik hoop van harte dat het voorkomen kan worden, maar dan zullen we heel snel naar een onderhandeling met Rusland moeten.

De heer Schenk (FVD):

Ik neem afstand van het feit dat ik me zojuist versprak en de Baltische staten met de Balkan verwarde. Dat was niet mijn bedoeling, maar in de context begreep u waarschijnlijk wat ik bedoelde. Maar ging uw eerste vraag, even voor de helderheid, over de Balkan of over de Baltische staten?

De heer Schenk (FVD):

Dan ga ik daar graag alsnog op in.

De heer Schenk (FVD):

Dan voor alle helderheid: ik zei per ongeluk, onverhoopt, "Balkan" waar ik "Baltische staten" bedoelde. Laat dat vooropstaan. En volgens mij is mijn antwoord dan glashelder.

De heer Schenk (FVD):

In de eerste plaats heb ik volgens mij geen bevestigend antwoord gegeven op de vraag van de heer Van Baarle en probeerde ik daar juist nuance en context in aan te brengen. En in welk kamp wij zitten? Het kamp van zo snel mogelijk vrede en zo snel mogelijk aan de onderhandelingen met Rusland.

De heer Schenk (FVD):

Ik vind dit een beetje een simplificatie van een uitermate complexe situatie, alsof je per definitie een kant zou moeten kiezen in een oorlog. Nogmaals, oorlog kent alleen maar verliezers. Het is zowel voor Rusland als voor Oekraïne als voor de westerse wereld slecht. Dus ja, laten we zo snel mogelijk aan de onderhandelingen gaan. Nogmaals, als wij een kant moeten kiezen, kiezen wij de kant van vrede. Dat is in het belang van Rusland en ook in het belang van Oekraïne, en daarmee dus ook in het belang van de westerse wereld.

De heer Schenk (FVD):

Ja, het lijkt me wel even gepast om hierop te antwoorden, al zal ik me niet tot een inhoudelijk antwoord verlagen. Er wordt mij hier behoorlijk wat toegesmeten, zoals: de schoenen van Poetin kussen. Ik vind het nogal wat om dat tegen een Nederlandse volksvertegenwoordiger te zeggen. Het enige land waar ik voor opkom, is Nederland en geen enkel ander land. Ik laat me hier dus niet aanwrijven dat ik de schoenen van een buitenlands staatshoofd kus. Ik vind het echt alle schaamte voorbij dat dit mij hier toegeworpen wordt. Nogmaals, wij staan aan de kant van vrede. Dat is de enige juiste kant in dit conflict.

De heer Schenk (FVD):

Mevrouw Dobbe kan van alles smakeloos vinden. Wij vinden de hele situatie waarin we terecht zijn gekomen door de waarschuwingen van Rusland de afgelopen jaren stelselmatig te negeren, ook smakeloos. Zo weet ik er ook nog wel een paar. Nogmaals, ik heb nergens gezegd dat 2 miljoen doden een incident is, maar dat is toch wat hier ook weer een beetje wordt gesuggereerd. Ik heb wel gezegd dat ik niet op allerlei losse incidenten kan reageren als de hele context mist.

Deze hele oorlog had nooit zover hoeven komen. We hadden eerder moeten luisteren naar Rusland. De wereld kent gewoon meerdere landen met meerdere belangen en met andere prioriteiten. We moeten eens stoppen met het morele vingertje naar iedereen te wijzen. De wereld is aan het veranderen en we begeven ons langzaam maar zeker naar een multipolaire wereld. De tijd dat Europa iedereen ter wereld haar maatstaven oplegt, is voorbij. We moeten realistisch kijken naar geopolitiek en dat betekent ook dat we in gesprek moeten gaan met landen die andere belangen en andere prioriteiten hebben. Dat is diplomatie en het wordt tijd dat we diplomatie weer gaan zien voor wat het is, en dat is de afgelopen jaren helaas niet het geval geweest in de westerse landen.

De heer Schenk (FVD):

Er wordt mij gevraagd om twee totaal niet met elkaar te vergelijken oorlogen met elkaar te vergelijken. Dat ga ik dan ook niet doen. Deze twee oorlogen zijn totaal los van elkaar staande zaken.

De heer Schenk (FVD):

Dank, voorzitter. En dan moet ik nog over Iran beginnen! Wellicht wordt het nog gezelliger, al zal ik het kort houden.

Hetzelfde zien we bij de Straat van Hormuz. Het belemmeren van de vrije doorvaart kan voor de wereldeconomie een serieus probleem worden, maar wat is dan onze reactie op Iran? We zetten in op uitbreiding van het sanctieregime. Alleen als Iran zich helemaal terugtrekt of capituleert, willen we misschien een verzachting overwegen. Hebben we ons ooit serieus afgevraagd wat Iran wil en wat Iran nodig heeft om te de-escaleren? FVD roept dan ook op tot een koerswijziging. De machtsverhoudingen in de wereld zijn veranderd. De tijd dat Europa de normen en waarden in de wereld bepaalde, die tijd is voorbij. Het wordt tijd dat we dat onder ogen zien. Onze morele waarden zijn niet universeel en geen betoverend wondermiddel. Er bestaan ook andere omgevingen met andere maatstaven. We moeten beseffen dat we niet als superieuren maar als gelijkwaardigen in gesprek moeten zijn met alle andere machten die de wereld kent.

De heer Schenk (FVD):

Of Forum voor Democratie, mijn partij, met het Iraanse regime in overleg wil treden? Dat lijkt me een vreemde gang van zaken.

De heer Schenk (FVD):

Dan zou het misschien handig zijn om ook gewoon duidelijke vragen te stellen en die goed te verwoorden. Ik probeer oprecht mijn best te doen om de vraag goed te beantwoorden. Op dit moment heeft Nederland volgens mij geen directe rol in dat conflict. Er is in mijn ogen dus geen enkele aanleiding voor Nederland om daar gesprekken over te hebben. Wel hoop ik van harte dat Israël en de Verenigde Staten dat zo snel mogelijk gaan doen, want we moeten zo snel mogelijk ook daar naar vrede. Dat is in ieders belang, ook in dat van ons.

De heer Stoffer (SGP):

Dank u wel, voorzitter. Ik ga geen paarlen voor de zwijnen werpen.

De heer Stoffer (SGP):

Dank u wel, voorzitter. Ook vanavond dalen er opnieuw raketten neer op Oekraïense steden. Elke aanval op een woonwijk herinnert ons aan de enorme menselijke tol die deze oorlog eist. Tegelijkertijd zien we verdere escalatie in het conflict, waarbij Oekraïne ook doelen diep in Rusland raakt, tot in de regio Moskou. Het ontregelen van luchthavens en het beschadigen van olieraffinaderijen, juist hier, is alleszins verdedigbaar, omdat het de binnenlandse kosten van Ruslands oorlog verder opdrijft. Zo komt het sociaal contract tussen het Kremlin en de stedelijke middenklasse verder onder druk te staan, waardoor het verzet tegen verdere militaire mobilisatie kan toenemen.

Voorzitter. In het coalitieakkoord wordt gesproken over het versterken van de Europese inlichtingensamenwerking naar het model van de Five Eyes, de Angelsaksische alliantie. Mijn vragen zijn: hoe staat het met de uitwerking hiervan en welke rol kunnen de Oekraïense diensten spelen, gezien de bestaande samenwerking in de oorlog met Rusland? Als dit naar het oordeel van de minister meer iets is voor het schriftelijke overleg MIVD, dan hoor ik dat ook graag, maar ik breng het graag op in het licht van het huidige Duitse staatsbezoek en eerdere uitspraken van de Duitse defensieminister, die bij Five Eyes aan het E5-verband denkt. Hoe blijft Nederland hierbij aangehaakt en is dit ook onderwerp van gesprek in de marge van het staatsbezoek?

Voorzitter. De Raad spreekt naar verwachting ook over de betrekkingen met China. Chinese staatsbedrijven en aan de communistische partij gelieerde entiteiten moeten geweerd worden uit onze vitale infrastructuur en strategische sectoren. Je moet er toch niet aan denken dat een Chinese partijfunctionaris met één druk op de knop de kranen in de haven van Rotterdam stil kan zetten. Welke ontwikkelingen ziet de minister rondom eigendom en concessies van Europese havens? Geven die aanleiding tot extra waakzaamheid voor het specifieke risico dat extra containerterminalcapaciteit in Rotterdam in handen komt van een Chinees staatsbedrijf?

Gezien de wederzijdse economische verwevenheid is volledige ontkoppeling van China niet realistisch. Juist daarom is het van belang om gericht risico's te verminderen en strategische afhankelijkheden te voorkomen. Zo moeten we voor onze grondstoffenvoorziening nog meer en directer zaken doen met Afrikaanse landen en middelmachten als Australië en Canada. Daarnaast is het van belang dat Nederland zelf meer investeert in zijn eigen strategische industrieën, zoals de chipindustrie, het maritieme cluster en radartechnologie. Graag hoor ik van de minister wat de Nederlandse inzet is bij de totstandkoming van nieuw EU-handelsbeleid richting China. Anders gevraagd: hoe brengt het kabinet concurrentiekracht, nationale veiligheid en weerbaarheid met elkaar in balans?

Voorzitter. Tot grote opluchting van de SGP is de Raad eerder niet akkoord gegaan met het Commissievoorstel voor een gedeeltelijke opschorting van het handelsdeel van het EU-Israël-associatieakkoord. Mijn vraag is: mag ik aannemen dat het kabinet zijn vruchteloze pogingen staakt en niet langer deel uit wil maken van de beruchte kopgroep met Spanje en Ierland? Deze minister kan zo veel beter en dit land verdient ook zo veel beter. Willen we ons schaarse politieke kapitaal in Brussel nu werkelijk stukslaan op verdere verwijdering van onze trouwste bondgenoot in het Midden-Oosten?

Ten slotte, voorzitter. Ik wil niet opnieuw de inhoudelijke discussie voeren over het importverbod van producten uit de Westelijke Jordaanoever. Laat ik helder zijn: de SGP is daar principieel op tegen. Het is schadelijk voor zowel Israëli's als voor Palestijnen, want van beiden wordt hierdoor het werk en het inkomen geraakt. Maar wel vragen wij aandacht voor de begripsverwarring die ontstaat wanneer de minister-president in algemene termen spreekt over economische activiteiten die zouden bijdragen aan wat het kabinet "de bezetting" noemt. Ook in de media wordt soms gesproken over een handelsverbod, terwijl het nadrukkelijk gaat om een importverbod, en dat is al erg genoeg. Ik ga daarbij niet uit van kwade wil, maar ik zou wel graag de toezegging krijgen dat het kabinet voortaan consequent en precies spreekt over "importverbod". Zo kan niet onbedoeld de indruk ontstaan dat sprake is van een generiek handelsverbod, waarbij het Nederlandse bedrijven ook zou worden verboden om producten uit te voeren.

Dank u wel.

De heer Stoffer (SGP):

Dank voor de vraag, een goede vraag. Ik gaf al aan dat wij enorm voor diversificatie en handelsverdragen zijn. In Mercosur zit voor ons wel een heel specifiek punt dat wij erg lastig vinden, omdat dat onze agrarische sector in Nederland raakt. Daar zit voor ons het specifieke punt. Als we daar goed uit zouden komen en onze boeren niet aan andere maatstaven moeten voldoen dan de landen die Mercosur betreft, dan zouden wij best wel een groot voorstander zijn van de rest van Mercosur. De agrarische sector in Nederland is dus een heel lastig punt voor ons in Mercosur, want wij willen die gelijk behandelen met de sector daar. Als we andere maatstaven zouden kunnen aanleggen en als daaraan in de landen waarmee we gaan handelen, voldaan moet worden, dan hebben wij met Mercosur verder geen probleem.

De heer Stoffer (SGP):

Ik heb me totaal niet verdiept in wat daarin staat, maar in beginsel zouden wij daar positief tegenover staan. Wij zijn erg voor handel, want daar zijn we als Nederland groot mee geworden. En als we niet heel klein willen worden, moeten we dat vooral blijven stimuleren, maar dan wel steeds met eerlijke kansen voor Nederlandse ondernemers in de agrarische sector en wellicht ook in andere sectoren. Maar in beginsel staan wij daar positief tegenover.

De heer Stoffer (SGP):

Laat ik vooropstellen dat het wat ons betreft geen illegale bezettingen zijn. Je kunt twisten over wie op welke wijze recht heeft op dat gebied. Ik denk dat DENK daar wellicht echt een fundamenteel andere insteek heeft dan de SGP. Maar wij hebben dus echt een fundamenteel ander uitgangspunt.

De heer Stoffer (SGP):

Ik denk niet dat je deze situaties met elkaar kunt vergelijken. Er zit gewoon een heel andere oorsprong achter. Ik schat in dat we rond het conflict met Israël … We kunnen daar vanavond natuurlijk een enorme discussie over beginnen, maar ik weet niet of dat debat hier gevoerd moet worden.

Ons fundamentele punt is anders. Als je kijkt naar de oorsprong van Israël, ook Bijbels gezien, dan leidt dat bij ons tot een heel ander uitgangspunt ten aanzien van Judea en Samaria. Onze uitgangspositie is dat het het mooiste zou zijn dat je naar de gewone bevolking kijkt. En ik ben geregeld in die gebieden geweest. Net zoals in het huidige Israël met de huidige grenzen zouden mensen met een Arabische achtergrond en mensen met een Joodse achtergrond goed samen kunnen leven. In de staat Israël gebeurt dat gelukkig ook, zie de 2 miljoen mensen daar met een Arabische achtergrond. Wellicht kan dat in de andere gebieden ook. Maar je ziet daar steeds de ellende als gevolg van de kwaadaardigheid van Hamas en aanverwante organisaties. Die opereren eigenlijk als terroristische organisaties en richten daar, denk ik, heel veel kwaad aan.

De heer Stoffer (SGP):

Ja. Als je niet uitkijkt, beginnen we dat debat inderdaad toch weer. Misschien heb ik dan ook wel genoeg gezegd, voorzitter, gezien de aard van dit overleg.

De heer Stoffer (SGP):

Ja, voorzitter, maar ik hecht er wel aan om te proberen echt een antwoord te geven op een vraag. Vandaar, maar excuus dat het antwoord wat lang werd.

De heer Stoffer (SGP):

Ik hoor daar niet direct een vraag in, maar wel een totaal verschillend inzicht tussen DENK en mijzelf. Ik denk dat ik er genoeg over gezegd heb, want anders ga ik u weer vermoeien met een nog langer antwoord. Ik laat het hierbij, dank u wel.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Als het mag, voorzitter.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Voorzitter, gelukkig.

Voorzitter. Een aantal dagen geleden waren een aantal Syrische christenen op mijn kamer. Zij zitten in een azc en zijn doodsbang om terug te keren naar Syrië, want de situatie voor christenen is verslechterd sinds Al-Sharaa aan de macht is. Tegelijkertijd zien we echter ook dat de volledige samenwerkingsovereenkomst tussen dat land en de EU van kracht is. Mijn vraag is: waarom? Deze coalitie en het kabinet hebben eerder aangegeven met de taliban te willen praten en nu willen ze dat ook met Al-Jolani. Hoe taxeert de minister de mensenrechten daar en heeft hij er genoeg vertrouwen in dat de interim-regering deze ook waarborgt? Ik vraag de minister ook hoe dit zich verhoudt tot mijn motie, die ik met andere collega's heb ingediend en waarin gevraagd wordt om pas verdere stappen te zetten in de normalisatie als de rechten van de minderheden zijn beschermd. Zijn die rechten van onder andere christenen, druzen, Koerden en alawieten volgens de minister nu beschermd?

Egypte. Binnenkort vindt de elfde bijeenkomst van de EU-Egypt Association Council plaats. Ik denk dat dat tot waardevolle gesprekken en inzichten zal leiden, maar laten we ook eerlijk zijn: ook in dat land staat de godsdienstvrijheid onder druk, zowel voor koptische christenen als voor de bahaigemeenschap. Die laatste gemeenschap heeft zich daarvoor ook tot ons gewend. Mijn vraag is of hiervoor aandacht is bij de Association Council en of de mensenrechtensituatie betrokken wordt bij de voorwaarden voor Europese financiële steun. Welke concrete stappen kan de minister bilateraal en in EU-verband zetten om de mensenrechtensituatie voor religieuze minderheden in Egypte te verbeteren?

Spanje. Een aantal RBZ-raden geleden spraken wij de minister aan op het feit dat Spanje gas importeert uit Rusland en die import eigenlijk niet vermindert. De minister gaf toen aan Spanje daarop aan te zullen spreken. Mijn vraag is of dat is gebeurd en, zo ja, wat nu de situatie is ten aanzien van Spanje. Is de minister het met mij eens dat de positie van Spanje een ondermijnend effect heeft binnen de EU ten aanzien van onze opstelling richting Rusland?

De situatie in het Midden-Oosten. De escalatie laait weer op. Ik begin met Israël. Gisteren waren er weer beelden van vuurbranden in Taybeh, een dorp in de Palestijnse gebieden. Ik heb hierover meerdere keren Kamervragen gesteld en de minister heeft aangegeven daar aandacht voor te hebben, maar het lijkt erop dat het geweld niet stopt. Ik snap dat Nederland daar niet alles kan regelen, maar we hebben natuurlijk wel onze diplomatieke contacten daar. Welke stappen zou de minister vanuit hier nog meer kunnen neerzetten?

Voorzitter. Het nationaal importverbod. Ik stel mijn vragen daarover hier, omdat ik denk dat de minister deze vragen ook in Europa gaat krijgen. Het is immers vrij interessant. Allereerst. Het Europese verbod in de motie van Veldkamp en Boswijk was gericht op het aanpakken van kolonisten die eigendommen confisqueerden of strafbare feiten pleegden. Een nationale aanpak lijkt veel breder qua reikwijdte, omdat het dan niet meer gaat over "gedragingen", maar om een importverbod. Mijn vraag is of dat klopt en waarom deze wijziging zo is gedaan, terwijl het er in de brief op lijkt dat het een nationale vertaling is van de oproep die op Europees niveau is gedaan.

Daarnaast heb ik in 2024 aan de voorloper van de heer Berendsen, de heer Veldkamp, in een debat gevraagd of de Oslo-akkoorden wat Nederland betreft nog van kracht zijn, hoewel gemankeerd. Minister Veldkamp bevestigde dat het het Nederlandse standpunt is dat die nog van kracht zijn en dat daar een aantal afspraken, hoe gemankeerd ook, uit voortvloeien. Mijn vraag is of het kabinet nog steeds dat standpunt heeft en, zo nee, sinds wanneer het kabinet van standpunt is veranderd. Dit vraag ik ook in het licht hoe dan de A- en C-gebieden benaderd zou moeten worden.

Voorzitter, tot slot over Israël. Het Internationaal Strafhof, het ICC, heeft openbaar aanklager Kahn geschorst en aangegeven dat de lidstaten nu moeten bepalen hoe daarmee om te gaan. Mijn vraag is of Nederland zijn positie heeft al bepaald. Als dat zo ik, zou ik dat graag horen.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Dan zal ik het hierbij moeten laten, voorzitter.

Mevrouw Maes (VVD):

Dank u, voorzitter. Omdat er vorige week al veel is gezegd over Oekraïne en het Midden-Oosten begin ik graag bij EU-China. De afgelopen dagen lees ik zorgwekkende berichten over de handelsrelatie tussen de EU en China, namelijk dat er een clash zou dreigen tussen China en de EU. Nu weten we dat het handelsoverschot al jaren in het voordeel van China is. Tegelijkertijd blijft China een belangrijke handelspartner. Maar onze interne markt moet wel beschermd worden en dat kan alleen op een effectieve manier met robuuste handelsbeperkende maatregelen.

Dat ik dat als liberaal moet zeggen, kost me moeite, maar we zien natuurlijk dat China vooral profiteert van de export van gesubsidieerde elektrische auto's, zonnepanelen en batterijen. Dan kun je zeggen "dat helpt ons bij de energietransitie", maar het verstoort wel degelijk het gelijke speelveld dat we proberen te creëren. Verder maakt het ons afhankelijk van China, terwijl we juist minder afhankelijk willen zijn van andere landen. Graag een reactie van de minister.

Nederland heeft onlangs samen met onder andere Frankrijk en Spanje de Commissie in een non-paper opgeroepen tot een hardere aanpak jegens China, maar andere landen, zoals Duitsland, hebben op de rem getrapt. Spanje heeft dat in hindsight ook gedaan. Hoe realistisch is een gezamenlijke en geloofwaardige lijn tegenover China als de lidstaten intern verdeeld zijn? En als we met dit handelsblok, de EU, geen vuist weten te maken richting China, hoe dan wel? Mijn fractie vraag zich ook af of er tijdens de RBZ weleens een terugkoppeling gegeven wordt over de bilaterale bezoeken van Europese regeringsleiders aan Beijing. Op welke manier zorgen we ervoor dat de bilaterale en de multilaterale sporen elkaar versterken in plaats van dat we als EU-lidstaten tegen elkaar worden uitgespeeld?

Voorzitter, Oekraïne. Vorige week raakten Oekraïense drones een Russische olieterminal en militaire doelen in Sint-Petersburg, nota bene op de dag dat Poetin daar zijn prestigieuze economische forum opende om buitenlandse investeringen te lokken. Bij het economische forum waren vertegenwoordigers van bedrijven uit maar liefst 130 landen aanwezig. Vorige week spraken we uitgebreid over het opvoeren van de druk op Rusland en het handhaven van sancties. Is er reden om aan te nemen dat er Nederlandse bedrijven aanwezig waren en is de minister bereid in kaart te brengen om welke bedrijven het gaat? Wat kan er in EU-verband worden gedaan om Europese bedrijven actiever te ontmoedigen om aan dit soort propagandabijeenkomsten van het Kremlin deel te nemen? En hoe verhoudt het zich tot het 20ste sanctiepakket?

Hoe zit het met de mazen in de sanctiepakketten jegens Rusland? Ik doel dan specifiek op de export van aluinaarde. Onlangs bleek dat de fabriek Aughinish Alumina in Ierland in het eerste kwartaal van 2026 maar liefst 83% van haar aluinaarde rechtstreeks naar Rusland exporteerde om de defensie-industrie daar te voeden. Is de minister bereid om er in EU-verband nadrukkelijk voor te pleiten om de export van aluinaarde naar Rusland zo snel mogelijk aan te pakken en op te nemen in een volgend sanctiepakket?

Daarnaast lees ik in de geannoteerde agenda dat de Raad de mogelijkheid voor Oekraïne zal bespreken om kritiek militair materieel in derde landen aan te schaffen. Waar gaat het dan specifiek over en waar komt dat materieel dan vandaan? En kan dat alsnog leiden tot het spekken van de Russische staatskas? Hoe staat Nederland hiertegenover en welke risico's ziet de minister?

Hoeveel tijd heb ik nog? Ik heb nog een klein stukje over het Midden-Oosten.

Mevrouw Maes (VVD):

Oké.

Tot slot een paar opmerkingen over het Midden-Oosten. Ik vroeg de minister vorige week naar de verschuivende coalities in de regio. Daarna zagen we beschietingen over en weer van Iran en Israël, waarbij ook weer buurlanden werden geraakt. Hoe kijkt de minister hiernaar, wederom in het licht van de verhoudingen in de regio? Wat denkt hij hieraan te kunnen doen en wat zal de inzet van de minister zijn tijdens de aankomende Raad?

Ik dank u.

Mevrouw Maes (VVD):

Dank voor deze vraag. Kijk, wat ik vooral belangrijk vind, is het volgende. Ik noemde robuuste handelsbeperkende maatregelen, maar ik denk dan bijvoorbeeld aan het Anti-Coercion Instrument van de EU. Dat is een belangrijk instrument. Het is juist een instrument dat heel erg afschrikwekkend werkt. Ik denk dat dat vooral belangrijk is. Het bevat ook diplomatieke elementen, dus het doet ook recht aan wat de staatssecretaris van Landbouw heeft gedaan en gezegd. Maar het gesprek daarover moet wel gevoerd worden met China, want anders lopen we als Europa economisch gevaar.

Mevrouw Maes (VVD):

Het mooie van het Anti-Coercion Instrument is natuurlijk dat het weliswaar een bazooka is, maar wel een bazooka die vooral een afschrikwekkende werking heeft en nog nooit is ingezet. Dat weet u volgens mij nog beter dan anderen, omdat u natuurlijk …

Mevrouw Maes (VVD):

Sorry, voorzitter. Meneer Hoogeveen weet dat heel goed, omdat hij zelf in het EP gezeten heeft. Natuurlijk is het belangrijk om ook te kijken hoe we de dialoog op gang kunnen houden, maar het is ook wel fijn om juist bij een land als China, dat afschrikwekkende instrumenten ook niet zal schuwen, iets achter de hand te hebben voor het geval je vindt dat het niet goed loopt.

Mevrouw Maes (VVD):

Wederom dank voor de vraag. Ik denk dat we heel dicht bij elkaar zitten. Ik ben het helemaal met u eens. Natuurlijk moeten we proportionele maatregelen nemen. Het gaat mij er ook heel erg om dat we af en toe maatregelen nemen en ons niet al te veel onder dwang laten zetten door China. Want we zijn daar zeker op economisch gebied best wel goed in. Ik denk dat we daar niet naïef in moeten zijn.

Mevrouw Maes (VVD):

Dat is een hele goede vraag, waar ik u het antwoord helaas schuldig op moet blijven.

Mevrouw Maes (VVD):

Ik ben heel blij dat ik deze kans krijg, omdat ik in het debat over het Midden-Oosten iets te schappelijk was over de nederzettingen. Wat betreft het standpunt van de VVD is het volkomen helder dat wij grote moeite hebben met de nederzettingen en zeker met die in het E1-gebied. Daar nemen wij absoluut afstand van. Uw concrete vraag over de datum is mij niet helemaal duidelijk. Misschien kunt u die in uw tweede interruptie verduidelijken.

Mevrouw Maes (VVD):

Dank voor deze vraag, die ik enigszins ingewikkeld te beantwoorden vind. Als wij iets met elkaar besluiten, weet ik namelijk niet wat de minister daarmee zou kunnen doen. Maar ik sta zeker open om te kijken welke eventuele maatregelen we zouden kunnen nemen. Ter verduidelijking zeg ik dat ik er wel bij blijf dat wij nu nog niet op het punt staan om de motie over het associatieakkoord, die eerder is aangenomen, te steunen. Als dat uw vraag is, dan is het antwoord nee.

Mevrouw Maes (VVD):

Dank voor deze vraag, wederom. Ik zou tegen mevrouw Dobbe willen zeggen dat ik eigenlijk het liefst van de minister hoor of hij ideeën heeft over welke maatregelen Nederland zou kunnen nemen. U weet van de VVD dat wij bij voorkeur dit soort maatregelen in EU-verband nemen en niet per se alleen bilateraal.

Mevrouw Maes (VVD):

Dat betekent dat de VVD de nederzettingenpolitiek van de regering-Netanyahu veroordeelt.

Mevrouw Maes (VVD):

Mevrouw Maes ziet dat als een zeer problematische ontwikkeling. Mevrouw Maes ziet dat als een ontwikkeling die het zodanig onmogelijk maakt om de tweestatenoplossing nog uit te voeren, een oplossing die wij wel echt aanhangen.

Mevrouw Maes (VVD):

U probeert mij natuurlijk iets te ontlokken waar ik als oud-diplomaat niet toe bereid ben. Ik vind het belangrijk om de relatie met Israël zodanig goed te houden dat ik nu niet ga spreken van een misdaad. Ik zeg u echter wel dat ik absoluut veroordeel dat er nederzettingen worden gebouwd en dat er gewelddadige activiteiten van kolonisten plaatsvinden.

Mevrouw Maes (VVD):

Ik moet zeggen dat ik het IG-advies niet in detail ken, dus ik kan daar eigenlijk ook geen antwoord op geven. Excuus.

Mevrouw Maes (VVD):

Even kijken of ik uw vraag goed begrepen heb. Als ik de vraag van mevrouw Van der Werf goed beluister, dan heeft zij het over Europees gebied dat zou worden ingenomen. Dat zei u toch in het eerste deel van uw vraag?

Mevrouw Maes (VVD):

Oké, dan zijn we inderdaad toch weer terug bij Israël. Ik dacht even dat het over Groenland ging. U weet, mevrouw de voorzitter, dat ik nog niet in de Kamer zat toen Groenland bedreigd werd. Maar dit Anti-Coercion Instrument gaat natuurlijk vooral over handel. Ik denk dat we goed moeten kijken op welk moment we dat wel inzetten en wanneer niet. Ik zei ook al: het is nog nooit ingezet. Het is een stevig instrument dat vooral bedoeld is ter afschrikking.

Mevrouw Maes (VVD):

Helder, helder. Ik heb de vraag van mevrouw Van der Werf begrepen. Voor mij is er een groot verschil tussen een land waarmee wij puur een handelsrelatie hebben, zoals China, en een land waarmee wij een associatieverdrag hebben, zoals Israël. Voor mij zit daar een verschil tussen. Je moet ook goed kijken naar wanneer je dat associatieakkoord dan opzegt. Wij zijn daar in een eerder stadium echt wel voor een deel in meegegaan; dat was in het najaar van 2025. Op dit moment vinden we dat niet aan de orde.

Mevrouw Maes (VVD):

Het antwoord daarop is ja.

Mevrouw Maes (VVD):

U heeft mij daar volgens mij al een paar keer antwoord op horen geven.

Mevrouw Maes (VVD):

De VVD vindt dat er sprake is van illegale nederzettingen, waar wij grote problemen mee hebben.

De heer Hoogeveen (JA21):

Dank u, voorzitter. Net als mijn buurvrouw vind ik dat de Kamer vorige week uitgebreid met de minister heeft gesproken over Oekraïne, het Midden-Oosten en Iran, dus ik kan me vandaag richten op het andere agendapunt van de RBZ, namelijk ons verlangen naar strategische autonomie en de manier waarop we ons verhouden tot onze handelspartners.

Voorzitter. In dit streven is het de Nederlandse regering gelukt om in een halfjaar tijd de twee grootste economieën van de wereld op de tenen te trappen. Eerst was daar de doltrieste actie van toenmalig minister van Economische Zaken Karremans bij Nexperia, met tot op de dag van vandaag aanhoudende gevolgen voor de reputatie van Nederland in China en de woeste Britten en Duitsers op de lijn door de tegenreactie. Onlangs volgde een met stoom en kokend water ingestelde blokkade op de overname van Solvinity, waardoor de Amerikanen weer hoogst ontstemd zijn. Wie weet wat dat voor staartje zal krijgen. Gisteren schreef The New York Times daar een uitgebreid artikel over. Bij ASML zal men peentjes zweten door dit kabinetsbesluit.

Voor mij is de afdronk van beide ingrepen dat ons kompas vooralsnog niet goed staat afgesteld als het gaat om onze strategische autonomie. Kyndryl, de beoogde koper van Solvinity, doet namelijk ook een moderniseringsklus bij Defensie. Moeten we die ook abrupt gaan blokkeren? Welke gevolgen hebben deze interventies voor de reputatie van ons investeringsklimaat? Waar trekt dit kabinet de grens? Ik hoor het graag, want vergeet niet: de Nederlandse economie drijft op buitenlandse investeringen. De Amerikaanse zijn daar met een half biljoen de grootste van. Nederland heeft een van de grootste voorraden aan buitenlandse directe investeringen ter wereld, namelijk ruim 220% van het bbp; dat is ongekend. Mijn vraag aan de minister is dus: is er in EU-verband vooraf overlegd over de stappen die de Nederlandse regering heeft ondernomen en de mogelijke tegenmaatregelen die die zouden kunnen veroorzaken? Welke diplomatieke lessen heeft het kabinet nou eigenlijk getrokken uit het echec rondom Nexperia? Wat zijn de laatste geluiden vanuit Washington aangaande Solvinity en Kyndryl?

Voorzitter. Dan door op China. De Europese Unie overweegt rigoureuze protectionistische stappen te zetten in de handel met dat land, de tweede economie van de wereld, tegen overcapaciteit. China ziet dat aankomen en waarschuwt al geruime tijd voor harde tegenmaatregelen. We staan aan de vooravond van een neerwaartse spiraal die niet in ons belang is. We moeten niet naïef zijn over het handelsbeleid, en überhaupt over het beleid, van China, maar hoe rijmt het kabinet de uitvoering van mijn recent aangenomen motie voor de-escalatie in de handelsspanningen met China met nota bene haar éígen initiatief om met vier andere landen de Commissie op te roepen tot meer handelsmaatregelen? Dit lijkt mij toch echt 180 graden de tegenovergestelde richting. Hoe heeft het kunnen gebeuren dat een openhandelsland als Nederland daar zijn handtekening onder zet, zeker gezien het recente bezoek van de Landbouwstaatssecretaris? Die benadrukte juist: als we de handelsheffingen willen verlagen, bijvoorbeeld op varkensvlees, dan moeten we de dialoog aangaan en dan moet daarin een reset plaatsvinden.

Voorzitter. In de nieuwe wereldorde hebben we niet meer de luxe om onze handelspartners uit te kiezen. Daarom moeten we ook inzetten op diversificatie: India, Zuid-Amerika, de Golfstaten, maar ook China en de VS. We hebben ze allemaal nodig, want Europa is niet meer het centrum van de wereld. Inmiddels zijn de sancties op Europarlementariërs opgeheven, waardoor het investeringsverdrag met China destijds was stopgezet. Wil het kabinet, in plaats van voor die neerwaartse spiraal, kiezen voor het oppakken van de dialoog, bijvoorbeeld over het investeringsverdrag, het Comprehensive Agreement on Investment? In dat investeringsverdrag zijn veel van de klachten verwerkt die wij op dit moment hebben over China, bijvoorbeeld wat betreft staatsbedrijven, markttoegang en veiligheidswaarborgen. Dat is toentertijd uitonderhandeld door de Commissie. Tijdens de komende G7-top wil president Macron met China in gesprek. Kan de minister ook deze ontwikkeling duiden?

Dank u wel.

De heer Hoogeveen (JA21):

Ik zie handel vooral als iets waar zo weinig mogelijk partijen tussen moeten zitten. Het is een transactie tussen bijvoorbeeld een Chinees richting een Nederlander of een Nederlander richting een Chinees. Ze profiteren daarvan; ze worden daar beter van. Ze zijn onderdeel van een waardeketen. Het zorgt ervoor dat mensen uit de armoede komen en het creëert wederzijdse afhankelijkheden en daarmee ook een dialoog. Daaruit kunnen ook betere diplomatieke betrekkingen voortkomen. Wij zien handel niet zozeer als een geopolitiek instrument dat kan worden ingezet. Dat moeten andere landen maar doen. Wij zijn voornamelijk open for business. Wij willen gewoon zaken doen, waar dat mogelijk is. Er zullen altijd landen zijn waarvan je zegt "daar zijn we het niet mee eens" of "die hebben hun zaken intern anders ingericht dan wij graag zouden willen zien". Daarom is het ook belangrijk dat je in de handel je eigen standaarden voor bijvoorbeeld voedselveiligheid of arbeidsvoorwaarden zo veel mogelijk naar voren brengt. Handel is wat dat betreft het beste instrument voor welvaart en vrede.

De heer Hoogeveen (JA21):

Eén. Ik denk dat we daar in het verleden wat meer luxe in hadden. Toen konden we dat vanuit onze Europese handelsleverage, om het maar even in het Engels te zeggen, aan andere landen opdringen, maar die luxe hebben we nu minder, omdat andere landen het meer voor het uitkiezen hebben. We moeten dus echt opkomen voor onze eigen boterham die we willen verdienen. Ik zou het andersom willen draaien. Uit alle onderzoeken blijkt dat als je een land sanctioneert, omdat het iets doet waarmee je het niet eens bent, je het regime daarmee niet op andere gedachten brengt of het zijn leven laat beteren. Sterker nog, uiteindelijk ontneem je de mensen daar een stukje welvaart. Als een land echt over de schreef gaat, zoals Rusland of Iran, dan is dat gerechtvaardigd en dan moet het gericht zijn. Maar als landen in feite hun eigen systeem hebben en wij daar geopolitiek niet zo veel mee van doen hebben, dan moeten we vooral kijken hoe we onze positieve invloed zo veel mogelijk kunnen verspreiden door middel van handel.

De heer Van Lanschot (CDA):

Dank, voorzitter. De wereldorde verandert snel, hard en blijvend. De vanzelfsprekendheden waarop Nederland decennialang kon leunen, staan onder druk. Daarom is het van belang dat we de EU versterken. Een sterker Europa, een sterkere EU, in een sterkere NAVO: dat was een van de thema's van het werkbezoek deze week van de vaste Kamercommissie voor Defensie aan het Europees Parlement en de NAVO.

We hebben in dit debat al veel onderwerpen besproken, maar ik zou nog een paar ideeën willen opperen waarover ik met de minister en de rest van de commissie in debat wil gaan. Ik heb vier concrete ideeën om een sterker Europa en een sterkere NAVO te realiseren. Allereerst: onderzoek een Europese veiligheidsraad, met Oekraïne, het VK en Noorwegen aan tafel. De besluitvorming moet waar mogelijk met een gekwalificeerde meerderheid plaatsvinden, met een roulerend voorzitterschap en wisselende kleine landen die daaraan deelnemen. Punt twee: intensiveer de samenwerking tussen de Europese veiligheidsdiensten, langs de lijn van een Europese "Five Eyes"-achtige samenwerking. Onderzoek het aanstellen van een vaste EU-ambassadeur bij de NAVO. Die hebben we daar namelijk niet. Punt vier: maak artikel 42.7 van het EU-verdrag praktisch uitvoerbaar, uiteraard aanvullend op artikel 5 van de NAVO. Daarmee bedoel ik: "Bij wie meldt een land zich? Wie roept de vergadering bijeen? Binnen welke termijn? Wie betaalt de eerste kosten?" Ik heb het over dit soort hele praktische vragen. Kan de minister daarop reageren?

Voorzitter. Dan mijn tweede onderdeel van dit betoog. Het CDA is ervan overtuigd dat het Mondiale Zuiden in de nieuwe wereldorde een veel prominentere rol moet spelen, niet alleen omdat de helft van de wereldbevolking daar woont, maar ook omdat het helpt bij het tegengaan van bepaalde landen die niet meer altijd onze vrienden zijn. Mijn fractievoorzitter heeft een paar maanden geleden een motie ingediend waarin de middenmachten worden opgeroepen om samen de internationale instellingen te hervormen, zodat de stem van het Mondiale Zuiden zwaarder gaat meewegen. Op welke wijze wordt uitvoering gegeven aan die motie? En is de minister bereid om in EU-verband te pleiten voor een duidelijke agenda voor hervorming van de VN, inclusief de Veiligheidsraad?

Dank u wel.

Mevrouw Piri (PRO):

Dank u wel, voorzitter. Kijk gewoon naar het gezicht van de griffier naast me. Dan ziet u wanneer ik over de tijd heen ben.

Voorzitter. Bij de RBZ wordt er onder andere gesproken over een mogelijk EU-verbod op de handel met illegale nederzettingen, want de enige weg naar een duurzame en rechtvaardige vrede in Israël en Palestina is om een einde te maken aan de bezetting en aan de politiek van illegale nederzettingen. Vanmorgen kwamen nog twee gedetailleerde rapporten naar buiten over hoe kolonisten met hulp van de Israëlische krijgsmacht Palestijnse gemeenschappen uit hun huizen en van hun landbouwgrond verdrijven en over hoe de producten van kolonisten vervolgens in groten getale via nota bene Rotterdam op de Europese markt worden verhandeld. Als de minister zich voldoende geïnformeerd voelt om daar reeds een reactie op te geven, dan hoor ik dat graag. Anders krijg ik die later graag schriftelijk.

Voorzitter. We tolereren illegale nederzettingen normaal gesproken nergens. Een belangrijke manier om deze misdrijven tegen te gaan is het wegnemen van de economische levensvatbaarheid van de nederzettingen. Dat deden we bijvoorbeeld in Oekraïne. De EU verbood in 2014 meteen de import van goederen uit de Krim. In 2022 verbood de EU de import van goederen uit de bezette gebieden in de Donbas, Cherson en Zaporizja. Ook verbood de EU investeringen in en voor een groot deel ook de dienstverlening aan personen en entiteiten in deze bezette gebieden. Waarom doet de EU dat wel in Oekraïne, maar niet in Palestina? Graag een reactie van de minister.

Voorzitter. Mijn fractie is blij dat het kabinet eindelijk een stap heeft gezet met een nationaal verbod op de import van goederen uit illegale nederzettingen in de door Israël bezette Palestijnse gebieden. Nu is er ook een kans om serieus werk te maken van een EU-breed verbod. Landen als Frankrijk, Italië en Zweden hebben zich daar al voor uitgesproken. Je kunt nagaan dat Spanje en Ierland ongetwijfeld voor zijn. België doet inmiddels mee en de nieuwe regering in Denemarken ook. Maar vooralsnog ontbreekt het in de EU aan leiderschap op dit terrein. Is er een mogelijkheid voor Nederland om hierin het initiatief te nemen?

Ik heb daarom de volgende vragen aan de minister. Klopt het dat een simpele meerderheid van veertien lidstaten de Commissie kan verzoeken om een voorstel te maken voor een EU-importverbod? Klopt het dat er alleen een gekwalificeerde meerderheid nodig is voor de invoering daarvan? Klopt het dat Nederland als traditioneel trouwe bondgenoot van Israël en grote importeur van producten uit de nederzettingen een belangrijke swing vote kan zijn als het gaat om de EU-betrekkingen met Israël? Dat hebben we eerder gezien bij het aanpakken van het kolonistengeweld of het onderzoek naar artikel 2 van het associatieakkoord, waartoe het eerdere kabinet het initiatief heeft genomen. Tot slot op dit punt: is minister Berendsen bereid om het initiatief te nemen voor een verzoek aan de Commissie voor een voorstel tot zo'n importverbod?

Voorzitter. Ik zal mijn laatste 50 seconden besteden aan het tweede onderwerp. Gisteren bereikte mij weer een bericht over een zaak waar ik al jaren mee bezig ben, namelijk de mensenrechtenactivisten, de Hirakactivisten, in Marokko. De moeder van Nasser Zefzafi is, samen met andere moedige vrouwen uit het Rifgebied, weer de straat opgegaan. En terecht, want hun kinderen zitten nog steeds onterecht was. Mensen zoals Nasser Zefzafi zijn politieke gevangenen. De minister weet dat de fractie van PRO voor het uitleveringsverdrag met Marokko heeft gestemd. Wij zeggen dus niet: werk op geen enkele manier samen. Maar ik verwacht van dit kabinet, net als de eerdere drie kabinetten hebben gedaan sinds Nasser Zefzafi vastzit, dat het zich hierover uitspreekt en dat er in de gesprekken elke keer aandacht komt voor deze politieke gevangenen.

Dat was het. Dank u wel, voorzitter.

De voorzitter:

Hartelijk dank aan de heer Stoffer hiervoor. Ik heb even overlegd. Ik hoor dat het restaurant speciaal voor ons nog geopend is, voor de mensen die nog geen diner hebben gehad. Het zou mijn voorstel zijn om drie kwartier te schorsen, tot 20.35 uur, en om dan hier terug te zijn. Ik schors voor nu de vergadering.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. We zouden om 20.35 uur starten, maar we wachten nog op de minister, dus tot die tijd schors ik de vergadering.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. We gaan door naar de eerste termijn van de minister. Lieve collega's, ik weet dat het laat is. We hebben allemaal net gegeten. De minister gaat straks ongetwijfeld toelichten wat de blokjes zijn. Ik stel voor om de interrupties nog steeds onbeperkt te doen, maar wel elke keer na een blokje. Ik heb hier net informeel alvast besproken dat het aantal interrupties onbeperkt is, maar als een interruptie langer dan 30 seconden duurt, is het ook meteen uw laatste. Op die manier gaan we het doen. Het woord is aan de minister.

Minister Berendsen:

Dank u wel, voorzitter. Dank voor alle vragen. In de ambtenarenkamer werd gesproken over een record, want er zijn meer dan 100 vragen gesteld aan de minister. Ik ga mijn best doen. Ik heb een kopje Rusland en Oekraïne, China, Iran, Syrië, Israël en Palestijnse gebieden, en nog een stapeltje overig.

Voorzitter. De heer Dassen vroeg of Nederland bereid is bij te dragen aan alternatieve luchtverdedigingssystemen. Rusland heeft recent de aanvallen op Oekraïne geïntensiveerd. Het is inderdaad belangrijk dat Oekraïne over voldoende kritieke luchtverdediging beschikt. Nederland steunt Oekraïne, onder andere via het PURL-initiatief voor luchtafweer, maar het is ook belangrijk dat Europa zelf stappen zet. Dat draagt bij aan de veiligheid op de rest van het Europese continent. De ministers van Defensie van Nederland en Oekraïne spreken op korte termijn verder over samenwerking tussen beide industrieën.

De heer Schenk vroeg naar de bereidheid van het Westen voor betekenisvolle vredesonderhandelingen. Ik wil ten eerste aangeven dat het glashelder is wie de agressor in deze oorlog is. Dat is geen lastige vraag, zoals de heer Schenk stelde. Rusland is deze oorlog begonnen. Rusland kan deze oorlog morgen stoppen als Poetin dat wil. Helaas blijft Rusland vasthouden aan maximalistische en onrealistische eisen. Oekraïne wil niets liever dan vrede. President Zelensky heeft ook meermaals aangegeven een onvoorwaardelijk staakt-het-vuren te accepteren en bereid te zijn te onderhandelen op basis van de huidige frontlijn.

De heer Schenk vroeg naar de oprichting van het agressietribunaal. Zonder gerechtigheid kan er geen rechtvaardige duurzame vrede zijn. Het is een belangrijk signaal dat slachtoffers in Oekraïne serieus worden genomen. Omdat het Internationaal Strafhof geen rechtsmacht heeft over het misdrijf agressie, is het agressietribunaal nodig om onder het internationaal recht daders hiertoe tot verantwoording te roepen. De inzet voor die gerechtigheid staat los van vredesonderhandelingen.

Voorzitter. Mevrouw Maes vroeg waar het voorstel tot aanschaf van kritiek defensiematerieel voor Oekraïne in derde landen, dat voorligt in de Raad, precies over gaat. Dat gaat erover dat EU-leningen via het Ukraine Support Loan gebruikt kunnen worden om militair materieel aan te schaffen. Details worden momenteel afgerond. Dat gaat erover dat, mocht de Europese defensie-industrie niet in staat zijn kritiek militair materieel te leveren, Oekraïne de EU-leningen kan gebruiken om materieel aan te schaffen in de VS of het Verenigd Koninkrijk.

Dan vragen gericht op de sancties. De heer Dassen vroeg naar de beslissing van het VK om de import van diesel en kerosine voorlopig toe te staan. Het Verenigd Koninkrijk heeft besloten om in verband met de situatie op de energiemarkt de inwerkingtreding van eerder aangekondigde sancties uit te stellen. Wat het kabinet betreft is sanctieverlichting voor Rusland binnen de EU nu niet aan de orde. We moeten juist verder druk opvoeren met verdere sancties. Wat Nederland betreft is het ook spijtig dat het Verenigd Koninkrijk dit besluit genomen heeft. In de bilaterale gesprekken met het Verenigd Koninkrijk benoemen we dat ook.

Mevrouw Van der Werf vroeg naar de bevroren tegoeden. In het verslag van de Ecofin van 5 mei en van de RBZ van 11 mei heeft uw Kamer kunnen lezen dat in die bijeenkomsten enkele lidstaten, waaronder Nederland, hebben gepleit voor de voortzetting van het gesprek over het gebruik van de bevroren tegoeden. Een aantal andere lidstaten is heel kritisch over het heropenen van deze discussie, vanwege de vermeende financiële en juridische risico's. Op dit moment is er geen formele discussie gaande over concrete vervolgstappen, maar wij blijven daar voor en achter de schermen voor pleiten. De kaders van eventuele nieuwe maatregelen zijn voor ons helder. Die opties moeten namelijk financieel en juridisch houdbaar zijn, risico's en lasten moeten gezamenlijk worden gedragen, en stappen dienen in EU-verband te worden gezet, in nauwe samenwerking met de G7.

Mevrouw Van der Werf vroeg ook naar Nederlandse listingsmaatregelen tegen Chinese bedrijven voor omzeiling van sancties, zoals ten aanzien van Kirgizië. Het tegengaan van sanctieomzeiling is een prioriteit van dit kabinet, ook voor het volgende sanctiepakket. In het twintigste sanctiepakket heeft de EU breed een verbod opgelegd voor de export van bepaalde goederen naar Kirgizië, vanwege aanhoudende zorgen over de omzeiling van de Ruslandsancties. De EU heeft in het twintigste sanctiepakket ook maatregelen genomen tegen bedrijven uit derde landen die bijdragen aan sanctieomzeiling en daarmee de Russische oorlogsindustrie versterken. Inmiddels zijn er ook exportbeperkingen ten aanzien van tientallen Chinese bedrijven. Deze maatregelen werken ook als stok achter de deur voor de diplomatieke dialoog die de EU met deze landen voert.

Mevrouw Van der Werf vroeg ook naar de schaduwvloot. Het aanpakken van de schaduwvloot is een prioriteit van dit kabinet. We zetten ons hier actief voor in, zowel nationaal als in EU-verband. Het gaat daarbij onder andere om de listings van schepen en betrokken derde partijen, havenverboden voor Russische en gesanctioneerde schepen, maatregelen rondom ship-to-ship transfers en structurele controle van verzekeringspapieren van schepen op de EEZ. Het kabinet blijft zich dan ook onvermoeibaar inzetten om deze aanpak verder te versterken.

Mevrouw Van der Werf vroeg ook naar de nationale wetgeving rond de schaduwvloot. Dat hebben we al meerdere keren besproken met de Kamer. Het kabinet zet in op zowel nationale handhaving als aanvullende Europese maatregelen. Zoals aangegeven in de Kamerbrief van 28 januari 2026 wordt er gewerkt aan Nederlandse wetgeving die de mogelijkheden vergroot om schepen aan te houden, waaronder het systematisch kunnen inspecteren van schepen met een valse vlag. De ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en Justitie en Veiligheid werken hard aan deze wetgeving.

De heer Ceder vroeg naar het aanspreken van Spanje op het niet verminderen van de import van Russisch gas. Bij de afgelopen RBZ heb ik dat publiekelijk gedaan. Van meet af aan hebben we ingezet op het volledig en permanent weren van Russisch gas uit de energiesystemen van de EU. We spreken ook voortdurend met andere lidstaten over het opvoeren en handhaven van de economische druk op Rusland. Daar past dit natuurlijk niet in, dus dat heb ik publiekelijk uitgesproken. Ik heb daar helaas nog geen impact van gezien.

Mevrouw Maes vroeg naar aluinaarde. Ik heb inderdaad kennisgenomen van het bericht dat die nog steeds uit de EU naar Rusland geëxporteerd zou worden, wat mogelijk bij zou dragen aan de Russische wapenindustrie. Dat is zorgelijk. We volgen dit soort signalen op de voet. We kijken waar mogelijk of sancties verder aangescherpt kunnen worden. Conform de motie-Verkuijlen spant het kabinet zich ervoor in om deze export te verbieden in het aankomende sanctiepakket. De onderhandelingen daarover lopen.

Mevrouw Maes vroeg ook naar deelname van Nederlandse bedrijven aan het Economisch Forum in Sint-Petersburg. Voor zover mij bekend is, namen er geen Nederlandse bedrijven deel aan dat forum. Ik heb geen inzicht in de eventuele deelname van bedrijven uit andere EU-lidstaten. Alle EU-bedrijven moeten zich aan de EU-sanctiewetgeving houden. We zijn en blijven voortdurend in gesprek met andere lidstaten om de druk op Rusland op te voeren.

Voorzitter. Dit was het einde van het blokje Rusland en Oekraïne.

Minister Berendsen:

Zou mevrouw Van der Werf die vraag kunnen verhelderen?

Minister Berendsen:

Ik weet ongetwijfeld waar dit over gaat, maar ik heb één extra zin nodig bij de 180 miljard.

Minister Berendsen:

Nee, sorry, met het opzijkijken wist ik ook het antwoord. Dit gaat over de 180 miljard aan bevroren tegoeden. Dank. We hebben het over vele bedragen, maar dit gaat logischerwijs over bevroren tegoeden. Daar is de vorige keer al discussie over geweest. Nederland heeft dat zowel in de Ecofin als in de RBZ op tafel gelegd. Vervolgens is daar zeer kritisch op gereageerd door enkele lidstaten. Ook is door enkele lidstaten de suggestie gedaan: volgens mij is dit een lastige politieke discussie; zouden we experts niet moeten laten kijken op welke wijze de eventuele bezwaren van de lidstaten opgelost kunnen worden? Die route steunen we en we blijven achter de schermen ook pleiten om te kijken of we die route ook kunnen bewandelen. Ik blijf hierbij wel zeggen dat een aantal lidstaten hier uitermate kritisch tegenover staat.

Minister Berendsen:

Nou, zowel in de Ecofin als in de RBZ hebben we dit punt benoemd. Als ik het formeel op de agenda wil zetten, weet ik dat een aantal lidstaten daar nu zeer kritisch tegenover staan. We moeten wel opletten wanneer we welk punt formeel op de agenda zetten. De garantie die ik kan geven, is dat dit voor ons van groot belang is, dat we hierover door blijven spreken met de Commissie en met alle lidstaten. Dat is wel iets anders dan het nu formeel op de agenda zetten, wetende dat een aantal lidstaten hier zeer kritisch over zijn en dat dat de oplossing wellicht niet dichterbij gaat brengen.

Minister Berendsen:

Ik verwacht niet anders dan dat de Kamer ons kritisch volgt. Onze inzet blijven we voortzetten en daar blijven we het gesprek over voeren. Dit heeft absoluut prioriteit voor het kabinet.

Minister Berendsen:

Dit is absoluut een onwenselijke situatie. Daar hebben we Spanje op aangesproken. Dat blijven we doen, omdat dit inderdaad de gezamenlijkheid en de impact van de maatregelen ondermijnt.

Minister Berendsen:

Ik doe absoluut de toezegging om de druk te blijven opvoeren en ook dit gesprek met Spanje te voeren. Dat heb ik ook plenair gedaan, wat u ook gezien heeft in het verslag van de vergadering. Ik ben wel echt terughoudend in het maken van verslagen van de bilaterale contacten, want ik denk dat we dan een route opgaan die mijn werk bemoeilijkt. Ik wil ook niet het controleren van mij door de Kamer bemoeilijken, maar wellicht dat we daar samen een weg in kunnen vinden.

Minister Berendsen:

Ik moet deze woorden even voorzichtig wegen. We willen acteren op de mogelijkheden die wij zien in het nationaal recht, maar die mogelijkheid heeft zich op dit moment nog niet voorgedaan. Maar als die mogelijkheid zich voordoet, dan zal Nederland die gebruiken.

Minister Berendsen:

Voorzitter. Mevrouw Van der Werf stelde dat Spanje zich zou onttrekken aan de maatregelen ten behoeve van China voor ondermijning van de Europese markt. Het kabinet hecht zeer aan een mondiaal gelijk speelveld en deelt de zorgen over de ongebalanceerde handelsrelatie met China. We verwelkomen daarom ook de proactieve inzet van de EU van een handelsdefensief instrumentarium, in combinatie met een constructieve dialoog met China; dat vind ik wel belangrijk om te zeggen. Deze instelling wordt breed gedragen binnen de Europese Raad. Ik heb ook geen reden om te spreken van onttrekking, zoals mevrouw Van der Werf het noemt, van maatregelen door een van de lidstaten. Dit is de discussie die nu gevoerd wordt.

De heer Stoffer vroeg naar de ontwikkelingen rondom eigendom en concessies van Europese havens. Ik snap dat het werk van Europarlementariërs niet altijd een-op-een dagelijks gevolgd wordt door de Tweede Kamer. Dit is een onderwerp dat mij zeer aan het hart gaat en waar ik zesenhalf jaar in het Europees Parlement mee bezig ben geweest. Ik spreek hier namens het kabinet. Wij delen de mening van de heer Stoffer dat havens essentieel zijn voor onze economie, veiligheid en strategische autonomie. Het kabinet is momenteel aan het kijken in hoeverre het het toepassingsbeleid van de Wet vifo kan uitbreiden met aanvullende kritieke infrastructuur, zoals containerterminals. Zo kunnen we extra waarborgen en extra screening mogelijk maken bij toekomstige overnames van terminals. Natuurlijk is naast het nationale spoor het Europese spoor zeker ook belangrijk. Het gaat hier om de brede weerbaarheid van de EU en het borgen van een gelijk speelveld. De Commissie heeft natuurlijk recent de Europese havenstrategie gepubliceerd, met voorstellen over monitoring en criteria voor buitenlandse investeringen. Uw Kamer is op 17 april door de minister van IenW geïnformeerd over de Europese havenstrategie en de kabinetsinzet.

De heer Stoffer vroeg ook naar de Nederlandse inzet bij de totstandkoming van nieuw EU-handelsbeleid richting China en daarmee de balans tussen concurrentiekracht, nationale veiligheid en weerbaarheid. Het is inderdaad van groot belang om die verschillende belangen in samenhang te bekijken en daarin ook de juiste balans te vinden. De inzet van het kabinet binnen de EU is gericht op sterke gezamenlijke inzet, want alleen door gecoördineerd te acteren kan Europa effectief optreden en zijn economische positie duurzaam versterken. Een aantal elementen zijn daarbij van belang, zoals het versterken van de interne markt, het aangaan en verdiepen van partnerschappen met derde landen, het diversifiëren van handelspartners, de ontwikkeling van gerichte en gemoderniseerde handelsdefensieve instrumenten en daarnaast de structurele dialoog met China.

Mevrouw Maes vroeg naar het non-paper over de hardere aanpak ten opzichte van China. Volgens mevrouw Maes trappen Duitsland en Spanje daar op de rem. Hoe realistisch is het dan om tot een gezamenlijke lijn te komen, om een gezamenlijke vuist te maken? Ik wil daar wel een nuancering maken, want dat non-paper roept niet op tot een hardere aanpak jegens China maar tot het verbeteren van het handelsdefensieve instrumentarium van de EU. Er is een groeiend gevoel van urgentie wat betreft de gevolgen van Chinese overcapaciteit in de EU. Die urgentie wordt breed gedragen binnen de Europese Raad. Ik heb ook geen reden om te spreken over interne verdeeldheid op dat gebied. Dat geldt voor de informatiedeling binnen de Raad ook wat betreft bezoeken die bilateraal gepleegd zijn richting China. Dit non-paper is natuurlijk het begin van een intensievere discussie die we met alle lidstaten zullen voeren. Uiteindelijk komen we hopelijk ook tot resultaten.

Mevrouw Maes vroeg ook specifiek naar het handelsoverschot met China. Wij delen de zorgen over de Chinese handelspraktijken, en hechten zeer aan een mondiaal gelijk speelveld en het beperken van risico's van strategische afhankelijkheden. Bij het vermoeden van oneerlijke concurrentie, bijvoorbeeld door subsidies, heeft de EU verschillende instrumenten om die aan te pakken, maar we verwelkomen ook de proactieve inzet voor het instrumentarium, in combinatie met de constructieve dialoog met China. Uiteindelijk hebben we vooral een hele grote huiswerkopdracht, namelijk onze eigen concurrentiekracht versterken.

De heer Hoogeveen vroeg specifiek hoe wij als kabinet de uitvoering van de recent aangenomen motie over de-escalatie in de handelsspanning met China rijmen met de discussie over het handelsdefensieve instrumentarium van de EU. China blijft een belangrijke partner voor Nederland en voor de EU, onder meer vanwege de grote verwevenheid van onze economieën. Er bestaan echter grote zorgen over de disbalans in de handelsrelatie met China. Het kabinet zet in op wederkerige markttoegang, de aanpak van oneerlijke handelspraktijken en het voorkomen van nieuwe handelsbelemmeringen, zoals de motie van de heer Hoogeveen ook bepleit. Hiervoor is een constructieve dialoog een belangrijk middel, naast de inzet van het Europese handelsinstrumentarium. Voor het kabinet zijn beide sporen van belang.

De heer Hoogeveen vroeg ook naar de Comprehensive Agreement on Investment. Zoals gezegd, inmiddels meerdere keren, blijft het belangrijk om een constructieve dialoog met China te voeren. Dat doen we zowel bilateraal als via de EU. Op dit moment is het oppakken van die CAI niet aan de orde, want naast de politieke situatie, die hier geen aanleiding toe geeft, biedt de CAI geen aanknopingspunt om de zorgen die leven over de handels- en investeringsrelatie tussen de EU en China, zoals de overcapaciteit, effectief te adresseren.

De heer Van Baarle vroeg naar de motie uit 2025 over schending van mensenrechten in China. Het vorige kabinet gaf destijds, toen uw motie werd aangenomen, aan dat waar informatie aan het licht komt over betrokkenheid van personen of identiteiten bij mensenrechtenschendingen Nederland conform deze motie zal bezien in hoeverre er ruimte bestaat voor het inzetten van aanvullende sancties. Dat heeft het kabinet in EU-verband ook gedaan. Het instellen van nieuwe sancties vindt plaats met unanimiteitsbesluitvorming en er moet worden voldaan aan technische en juridische vereisten. Er is geen draagvlak binnen de EU voor het instellen van nieuwe mensenrechtensancties. Tegelijkertijd voeg ik daaraan toe dat wij natuurlijk ook kijken naar de effectiviteit van onze inzet. De mensenrechten zijn daar een onderdeel van, maar natuurlijk wel in een bredere dialoog met China, die we bilateraal en multilateraal hebben.

Voorzitter, dat was van mijn kant het blokje China.

Minister Berendsen:

Ik denk dat de heer Hoogeveen terecht stelt dat als we dieper in willen gaan op de handelsrelatie, dat dat meer iets is om te doen met de minister van Buitenlandse Handel. Maar er zijn wel degelijk grote zorgen over de wijze waarop China langjarig zijn economie en bepaalde bedrijven stimuleert, om die vervolgens ook op de Europese markt hun producten te laten afzetten. We zien ook een verschuiving van de afzet richting de VS, die richting de EU komt. Er is wel degelijk grote reden tot zorg. We moeten kijken op welke wijze we daar op een goede manier mee om kunnen gaan.

Minister Berendsen:

Nederland is inderdaad een handelsland. Om een handelsland te kunnen zijn, moet je kunnen rekenen op eerlijke handel. Als daar een disbalans in ontstaat, dan moet je daar het gesprek over voeren, maar moet je ook het instrumentarium hebben om daarop te acteren. Het is de bedoeling dat voor de zomer ook de minister van Buitenlandse Handel naar China zal afreizen — dat is nu in voorbereiding — om ongetwijfeld ook het gesprek te voeren over heel veel zaken waar we het gesprek over moeten voeren.

Minister Berendsen:

Laat ik het houden bij de informatie waar ik nu over beschik. Als er aanvullende informatie op nodig is, ben ik natuurlijk bereid om die te geven. Ik heb geen andere tijdsaanduiding dan "destijds", maar toen uw motie werd aangenomen … Nu herhaal ik wat ik net gezegd heb. Waar informatie aan het licht komt over betrokkenheid van personen of identiteiten bij mensenrechtenschendingen Nederland, destijds ook, conform die motie zal bezien in hoeverre ruimte bestaat voor aanvullende sancties. Dat is destijds de inzet geweest voor de uitvoering van de motie, met het resultaat dat ik zojuist heb aangegeven.

Minister Berendsen:

Ja, voorzitter, ik wilde voorstellen dat ik daar dan in de tweede termijn nog iets specifieker op terugkom.

Minister Berendsen:

Ik stel voor om deze vraag ook mee te nemen morgen, op basis van hoe er uitvoering is gegeven aan de motie. De heer Van Baarle verwijst immers nu ook naar het uitvoeren van de motie. Dan geef ik dus eerst informatie over de uitvoering van de motie en geef ik op basis daarvan aan hoe we daar dan in de toekomst naar kijken.

Minister Berendsen:

Ik kan niet oordelen over de motivatie van Duitsland om hier wel of niet onder te gaan staan. De afweging voor het Nederlandse kabinet is dat wij zorgen hebben over de overcapaciteit en de disbalans in de handel met China en vinden dat we de discussie daarover moeten starten en dat we die discussie moeten hebben op Europees niveau. Het non-paper geeft een aanzet tot mogelijke versterking van het handelsinstrumentarium op dat gebied.

Minister Berendsen:

De heer Dassen vroeg wanneer er sprake is van een duurzaam staakt-het-vuren in de Straat van Hormuz. Zoals bekend, werkt Nederland in een internationale coalitie voor mogelijke inzet in de Straat van Hormuz nog aan de parameters voor de missie, waaronder ook de randvoorwaarde "permissive environment". Nederland heeft deze gecommuniceerd, ook naar uw Kamer, als een einde aan de vijandelijkheden. Het is niet zo dat het dan 100% veilig zal zijn. Daar zijn onze militairen ook op getraind. Het is hun vak om in die omstandigheden te opereren. Het zal dan gaan om een situatie van beperkt en beheersbaar geweld.

Voorzitter. De heer Schenk vroeg naar het belemmeren van de vrije doorvaart of, nee, of we ons afgevraagd hebben wat Iran wil en nodig heeft om te de-escaleren. Dat was de vraag. Vooropgesteld, de sluiting van de Straat van Hormuz in onacceptabel. De vrije doorvaart wordt al 100 dagen geblokkeerd en moet zo snel mogelijk worden hersteld. Voor Iran is controle over de Straat van Hormuz een troef in de onderhandelingen met de VS. Vermoedelijk wil het hier onder andere sanctieverlichting en garanties tegen Amerikaanse aanvallen voor terug. In de onderhandelingen lijken allerlei dossiers met elkaar verknoopt te worden. Het vertrouwen van beide partijen in elkaar is laag, dus de onderhandelingen zijn een proces van een lange adem. De impact van de sluiting van de Straat van Hormuz is aanzienlijk. Iran overspeelt hiermee duidelijk zijn hand en verliest ook verder draagvlak in de Global South. Ook China is stevig geraakt indien de blokkade langer aanhoudt. We zetten als Nederlands kabinet daarom ook in op VN-initiatieven voor een humanitaire corridor.

Mevrouw Maes vroeg naar de regionale verhoudingen, de Golfstaten. Mevrouw Maes heeft hier al eerder naar gevraagd. Vooropgesteld veroordelen we natuurlijk met klem de aanvallen op landen die helemaal geen partij zijn in dit conflict daar in de regio. Die worden wel geraakt. Niemand is gebaat bij escalatie. Het is essentieel dat daar een diplomatieke oplossing komt. Tegelijkertijd zijn wij bilateraal in contact met de Golfstaten om te kijken op welke wijze wij kunnen bijdragen en ook de banden kunnen versterken in deze moeilijke tijden.

Dat was een relatief kort blokje ten opzichte van de andere, voorzitter.

Minister Berendsen:

De condities waaronder die missie kan plaatsvinden, zijn afhankelijk van een uiteindelijk staakt-het-vuren, een akkoord. Dat betekent dat wij ook niet zien hoe die missie in de Straat van Hormuz kan plaatsvinden zonder dat daar in ieder geval contact over is geweest met Iran, aangezien Iran de Straat van Hormuz op dit moment controleert.

Minister Berendsen:

De heer Van Baarle vroeg naar de processen tegen oud-leden van het Assadregime. Zoals al uiteengezet is in de Kamerbrief over de Nederlandse inzet op het tegengaan van straffeloosheid en de bescherming van mensenrechten in Syrië, ondersteunt Nederland actief internationale inspanningen op het gebied van accountability, bewijsvergaring en transitional justice, onder meer via de VN en gespecialiseerde maatschappelijke organisaties. Daarnaast zet Nederland zich in voor de bestrijding van straffeloosheid via internationale juridische trajecten, waaronder de procedure die Nederland samen met Canada voert bij het Internationaal Gerechtshof. Nederland blijft zich ook inzetten voor verantwoording voor ernstige internationale misdrijven, waaronder oproepen tot de uitlevering van Assad. Daarvoor is echter medewerking nodig van de betrokken staten.

De heer Van Baarle vroeg ook naar de Israëlische bezetting van Syrië. Nederland en de EU erkennen de Israëlische soevereiniteit over de door Israël bezette Golanhoogten niet. Verschillende VN-Veiligheidsraadresoluties bevestigen ook deze internationaal rechterlijke opvatting. Na de val van het Assadregime had Nederland — dit is een gevaarlijk woord — begrip voor de veiligheidszorgen die Israël ten aanzien van Syrië had. Tegelijkertijd heeft het kabinet van meet af aan benadrukt dat een tijdelijke maatregel niet leidt tot een langdurige bezetting en dat blijvende militaire presentie een inclusieve en vreedzame transitie bemoeilijkt. Daarom roept het kabinet Israël ook op zich terug te trekken van Syrisch grondgebied en zich aan het internationaal recht te houden.

Mevrouw Van der Werf vroeg naar de ambassade in Syrië. Het kabinet beziet op dit moment hoe de presentie van Nederland in Syrië op gepaste wijze vergroot kan worden om de Nederlandse belangen daar zo goed mogelijk te behartigen. Het openen van een ambassade in Damascus is inderdaad kostbaar. Er zullen daar keuzes voor gemaakt moeten worden, gezien de taakstelling die Buitenlandse Zaken heeft. Uiteraard kijken we creatief op welke wijze we de aanwezigheid in Damascus dan ook op een goede manier kunnen verwezenlijken. Ik wil er daarbij op wijzen dat de kosten natuurlijk vooral zijn voor de veiligheid van onze diplomaten en dat we daarop in ieder geval niet gaan bezuinigen.

De heer Ceder vroeg waarom de samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en Syrië weer van kracht is. Nederland deelt met andere EU-lidstaten de fundamentele belangen in Syrië op het gebied van veiligheid, regionale stabiliteit en migratie. In EU-verband zijn we een grotere en invloedrijkere partner en kunnen we deze belangen ook effectiever behartigen. Na de val van Assad zoekt het kabinet actief naar manieren om de samenwerking met Syrië te herstellen voor het behartigen van deze belangen. Daarbij zet Nederland ook in op het ondersteunen van een inclusieve en vredige transitie in Syrië en op sociaal-economisch herstel van dat land. De samenwerkingsovereenkomst die in 1977 werd afgesloten, is gedeeltelijk opgeschort naar aanleiding van het brute handelen van het regime van Assad. Die opschorting is opgeheven om de doelstellingen die ik net noemde te ondersteunen. Het opheffen van die opschorting betekent nadrukkelijk niet dat de EU alles goedkeurt wat de overgangsregering doet. Juist door gestructureerd samen te werken kunnen we kritisch blijven en invloed uitoefenen op de koers die Syrië inslaat.

De heer Ceder benoemde daarbij ook de zorgen over de rechten van minderheden. Wij delen de zorgen over de positie van minderheden in Syrië, zoals we ook in de Kamerbrief van 20 maart schreven. Mede daarom vindt het kabinet het van belang dat we de Syrische overgangsautoriteiten hierop aan kunnen spreken. Een vorm van diplomatiek contact is daarvoor noodzakelijk en het meest effectief. We trekken ook nauw op met Europese partners om dat te doen. Concreet zet het kabinet via het decentrale Mensenrechtenfonds een nieuw subsidiekader Focus in voor de bescherming van mensenrechten, waaronder de bescherming van religieuze gemeenschappen in Syrië.

Dat was het blokje Syrië, voorzitter.

Minister Berendsen:

Ik kan nu mijn antwoord herhalen, maar dat is, denk ik, niet voldoende voor de beantwoording van de vraag van de heer Van Baarle. Ik heb simpelweg de parate kennis niet om deze vraag te beantwoorden. Ik kan er even niks anders van maken. Sorry.

Minister Berendsen:

Nee, en daar zit ook mijn voorzichtigheid in de zin dat woorden hier er nadrukkelijk toe doen, dus ik maak graag gebruik van de uitnodiging van de heer Van Baarle om hier in tweede termijn op terug te komen.

Minister Berendsen:

Ik ben bang dat mijn parate kennis op dit gebied heel erg getest wordt. Ook deze vraag zou ik graag meenemen in de tweede termijn. Ik wil niet een paar keer een interruptie maar afdoen met een antwoord dat niet toereikend is, dus dan doe ik dat liever op een goede manier in de tweede termijn.

Minister Berendsen:

Dit zit in de voorwaarden waaronder dat geld besteed mag worden. Als die voorwaarden er zijn, moeten we er vanzelfsprekend ook voor zorgen dat we nauwkeurig monitoren, voor zover die mogelijkheden er zijn, dat die voorwaarden nagekomen worden.

Minister Berendsen:

Daar gaat op korte termijn duidelijkheid over komen. Wij kijken op dit moment naar de wijze waarop we dat kunnen doen.

Minister Berendsen:

Voor de zomer.

Minister Berendsen:

Voorzitter. De heer Dassen, de heer Van Baarle, mevrouw Dobbe, mevrouw Van der Werf, de heer Stoffer, de heer Ceder en mevrouw Piri vroegen naar de inzet van het kabinet, gezien de verslechterde situatie in de Gazastrook, de Westelijke Jordaanoever en de escalatie in Libanon, in de artikel 2-discussie en welke stappen Nederland wel of niet wenst te zetten. De humanitaire situatie in Gaza is nog altijd catastrofaal. Dagelijks blijven er slachtoffers vallen. De toegang voor professionele hulporganisaties is onvoldoende en dreigt nog verder te verslechteren. Er mag veel te weinig humanitaire hulp Gaza in. Veel essentiële humanitaire goederen zoals medische goederen en onderdakmaterialen mogen niet naar binnen, omdat Israël deze als dual use bestempelt. De herregistratieplicht voor internationale ngo's is een volgende escalatie die het werk van hulporganisaties verder belemmert. Israël moet veilige, onvoorwaardelijk en ongehinderde humanitaire hulp faciliteren en heeft zich te houden aan het humanitaire oorlogsrecht. Dat blijft het kabinet onderstrepen, zoals we dat ook in onze verklaring hebben gedaan.

De situatie op de Westelijke Jordaanoever verslechtert in hoog tempo. Kolonistengeweld duurt voort. We zien een intensivering van plannen om de illegale nederzettingen uit te breiden. Daarnaast keurt het kabinet uitbreiding van nederzettingen, waaronder in E1-gebied, ten zeerste af. De nederzettingen zijn onrechtmatig en uitbreiding daarvan is niet in lijn met het IGH-advies uit juli 2024.

Zoals bekend in uw Kamer heeft het kabinet begrip voor legitieme Israëlische veiligheidszorgen, maar het kabinet zet serieuze vraagtekens bij de proportionaliteit van het Israëlische handelen in Libanon.

Zoals bekend in uw Kamer bepleit het kabinet dat er meer druk nodig is voor het realiseren van gedragsverandering van Israël, met name als het gaat om de humanitaire situatie in Gaza en de Westelijke Jordaanoever. Maatregelen op het gebied van handel, waaronder de import van goederen uit onrechtmatige nederzettingen, zijn hier onderdeel van. Voor een effectieve discussie zet het kabinet zich in voor het vergroten van het draagvlak voor deze maatregelen. Daarbij zal ik ook blijven spreken met relevante partners, juist diegenen die nog niet overtuigd zijn. Zonder draagvlak is de kans van slagen miniem en ondermijnen we ook onze eigen positie en onze eigen invloed.

We spreken ons daarnaast consistent uit tegen de bezetting en specifiek de uitbreiding van nederzettingen. Dat draagt niet bij aan de tweestatenoplossing. En zoals u weet, werken we hard aan een importverbod voor goederen uit illegale nederzettingen en blijven we ons daarnaast ook inzetten voor aanvullende sancties, het vierde pakket tegen kolonisten en kolonistenorganisaties, maar ook tegen Hamas en de Palestijnse Islamitische Jihad. Ik kom in detail nog op een aantal aspecten hiervan terug.

De heer Dassen vroeg naar visumvrij reizen in de EU van kolonisten. Israëliërs reizen in algemene zin visumvrij naar de EU en dat gaat op basis van nationaliteit en niet op basis van hun woonplaats. Ik kom zo nog op een aantal dingen terug, maar zoals bekend in de Kamer zet het kabinet ook in op andere maatregelen dan deze.

De heer Dassen vroeg naar fiscaal voordeel van bedrijven. Het beleid van het kabinet is helder: het nederzettingenbeleid is illegaal. Het kabinet zet zich in om economische activiteiten die bijdragen aan de instandhouding en versterking van het nederzettingenbeleid tegen te gaan, zowel op nationaal als op EU-niveau. In dat licht is ook recent het aangekondigde sanctiebesluit gericht op producten en goederen uit onrechtmatige nederzettingen in door Israël bezette gebieden opgesteld en is het ontmoedigingsbeleid aangescherpt. Daarnaast is het al zo dat handel vanuit nederzettingen niet plaatsvindt onder preferentiële tarieven.

De heer van Baarle, mevrouw Dobbe en mevrouw Van der Werf vroegen om aanvullende sancties tegen kolonisten en om sancties tegen verantwoordelijken in de Israëlische regering. Over kolonisten heb ik net al het een en ander gezegd. We spelen een actieve rol in het plaatsen van gewelddadige kolonisten op de EU-mensenrechtensanctielijst. Zoals bekend in uw Kamer werkt het kabinet aan het vierde pakket. Die gesprekken lopen nu.

De extremistische ministers. Ook in uw Kamer is bekend dat we voorstander zijn van de EU-sancties tegen de ministers Ben-Gvir en Smotrich, die in Nederland al persona nog grata zijn. We hebben hiertoe meermaals opgeroepen. Na het uitblijven van EU-unanimiteit vorig jaar hebben we besloten om nationaal de beide ministers tot persona non grata te verklaren.

De heer Van Baarle en mevrouw Van der Werf vroegen naar het nationaal aangekondigde importverbod voor nederzettingen. We hebben recent het conceptsanctiebesluit voorgelegd aan de Raad van State. Dat betreft een importverbod voor producten uit illegale nederzettingen in de door Israël bezette gebieden. De precieze datum van inwerkingtreding is afhankelijk van het tijdpad van de Raad van State en de uitkomsten van de beoordeling van het conceptsanctiebesluit.

De heer Ceder vroeg naar het importverbod ten opzichte van de aangenomen motie. Er zijn heel veel verschillende moties ingediend over mogelijke maatregelen omtrent dit onderwerp. Het uiteindelijke conceptsanctiebesluit is mede vormgegeven door de verschillende Kamermoties en ook in reactie op de verslechterende situatie daar. Het is daarbij waarschijnlijk dat het conceptsanctiebesluit zoals ingediend bij de Raad van State verder gaat dan de oproepen die in 2024 of begin 2025 gedaan zijn.

Mevrouw Piri vroeg naar het EU-importverbod op Europees niveau en wat daarvoor nodig is. Het klopt dat een simpele meerderheid van lidstaten voldoende is om de Commissie te vragen met een voorstel te komen. Of een dergelijk voorstel aangenomen kan worden op basis van een gekwalificeerde meerderheid, hangt af van de grondslag waarop het voorstel wordt gebaseerd. Op dit moment is een dergelijk Commissievoorstel nog niet gedaan. Verder verwijs ik ook graag naar de antwoorden die ik al gaf op de inzet voor EU-maatregelen, waar dit ook een onderdeel van is, want wij bepleiten om op dit gebied ook Europees de maatregelen te nemen die wij op nationaal gebied ook al doen.

De heer Van Baarle vroeg om het instellen van een nationaal onderzoek naar de behandeling van de Flotilla-deelnemers. Zoals al gemeld aan de Kamer steunen wij de oproep die de Canadese minister-president deed aan de Israëlische autoriteiten richting een onafhankelijk onderzoek naar de behandeling van de aangehouden Flotilla-opvarenden. Nederland pleit daar ook in EU-verband voor en kan deze oproep dus steunen, ook conform de motie-Van Baarle.

De heer Van Baarle vroeg ook naar het rapport van de VN dat het Israëlische leger de kolonisten helpt met aanvallen op Palestijnen. Dat rapport is opgesteld door een internationale onafhankelijke onderzoekscommissie, ingesteld door de VN. Het kabinet neemt dergelijke rapporten serieus. Het schetst een zorgwekkend beeld van het Israëlische handelen in de bezette Palestijnse gebieden en is tegelijkertijd ook zeer bezorgd over de ernstige mensenrechtenschendingen in Gaza door Hamas en andere daaraan gelieerde groeperingen.

Hamas mag geen enkele rol spelen in de toekomst van Gaza. Nederland heeft een voortrekkersrol als het gaat om sancties tegen Hamas en roept op tot volledige ontwapening van Hamas. Kolonistengeweld als middel om het beleid van de Israëlische staat uit te voeren, is onacceptabel. Ik veroordeel dan ook het Israëlische handelen dat het zelfbeschikkingsrecht van de Palestijnen onder druk zet en een tweestatenoplossing op afstand zet. Om deze reden neemt het kabinet ook stappen, zoals ik zojuist al vermeld heb, richting de kolonisten en de verantwoordelijke ministers.

Mevrouw Dobbe vroeg naar Nederland als doorvoerland voor de landbouwproducten. De Rotterdamse haven is voor veel producten de ingang tot de Europese interne markt. Veel producten die in Rotterdam binnenkomen, zijn bestempeld voor consumptie in andere EU-lidstaten. Het moge duidelijk zijn dat het kabinet de doorvoer van producten uit nederzettingen ook onwenselijk vindt. Daarom bevat het conceptsanctiebesluit dat voorligt bij de Raad van State gericht op goederen uit illegale nederzettingen ook een doorvoerverbod.

Mevrouw Dobbe vroeg of er nog sprake is van een staakt-het-vuren en of het vredesplan van Trump nog werkt, of dat ook ik zie dat dat vredesplan niet werkt. Het kabinet steunt het vredesplan van president Trump, dat een breed internationaal mandaat kreeg door de aanname van de VN-Veiligheidsraadsresolutie. Daarbij ziet het kabinet ook dat de humanitaire situatie nog altijd catastrofaal is, dat gevechten blijven plaatsvinden, dat van wederopbouw nog geen sprake is, dat Hamas niet ontwapend is en dat Israël zich niet terugtrekt. Juist daarom blijft het kabinet Israël en andere partijen oproepen zich aan de afspraken te houden en te blijven onderhandelen. De huidige situatie is inderdaad onhoudbaar en een terugkeer naar gevechten is geen optie.

Mevrouw Dobbe vroeg naar onafhankelijk onderzoek naar de moord op de baby en de aanval op de familie. Laat ik duidelijk zijn dat er altijd gedegen, transparant, onafhankelijk onderzoek plaats moet vinden naar mogelijke misdrijven. Dat geldt ook zeker voor onderzoek naar deze schokkende gebeurtenis. Het is in eerste instantie aan nationale autoriteiten om onderzoek te doen. Het kabinet ziet momenteel te weinig onderzoek naar en berechting van internationale misdrijven door Israël zelf. Nederland spreekt Israël hier consistent op aan. Zoals bekend wordt reeds onderzoek gedaan naar internationale misdrijven via VN-onderzoeksmechanismen en het Internationaal Strafhof.

De heer Stoffer vroeg naar het politiek kapitaal dat Nederland inzet voor sancties richting Israël. De situatie in de bezette Palestijnse gebieden is zeer zorgwekkend en het mensenleed is groot. Nederland zet zich in voor een verbetering van deze situatie middels een combinatie van druk en dialoog, met als doel Israëls gedrag te veranderen zodat de situatie verbetert en het leed vermindert. De effectiefste manier om dit te doen, is via de EU. Zo hebben we dat ook vastgelegd in het coalitieakkoord.

De heer Ceder vroeg naar de Oslo-akkoorden. De Oslo-akkoorden zijn zowel door Israël als door de Palestijnse Autoriteit niet opgezegd en daarmee geldig. Tegelijkertijd hadden de Oslo-akkoorden de opmaat naar een onderhandelde tweestatenoplossing moeten vormen. Terwijl een tweestatenoplossing op dit moment ver uit beeld is, blijft het de enige reële oplossing om Israëli's en Palestijnen vreedzaam te laten samenleven. Het kabinet blijft zich hiervoor inzetten.

Mevrouw Dobbe vroeg naar de consequenties die het kabinet trekt, samen met de EU-collega's, over het doorgaan van de aanvallen op Libanon en de bescherming van de Libanese burgers. Het kabinet heeft de voortdurende onderhandelingen tussen Israël en Libanon onder leiding van de VS verwelkomd en betreurt het dan ook zeer dat de wederzijdse aanvallen doorgaan. Het kabinet blijft, ook samen met gelijkgezinde EU-partners, alle partijen oproepen om zich aan de gemaakte afspraken te houden. Waar mogelijk steunt de EU de onderhandelingen om te komen tot een duurzame diplomatieke oplossing. De eerste stap hierin is een daadwerkelijk staakt-het-vuren. Dit geeft Libanon ademruimte om de humanitaire crisis te beantwoorden en ook concrete stappen te zetten in de ontwapening van Hezbollah.

Minister Berendsen:

Een uitstekende vraag.

Minister Berendsen:

Ik heb daar zowel complimenten als kritiek op gekregen, voorzitter, dus ik probeer een manier te vinden. Wat ik in ieder geval geleerd heb over de Oslo-akkoorden in de korte tijd van de break zojuist, is dat de Oslo-akkoorden bekend staan om de vele annexen die daarin zitten. Ik ben mijn kennis over de Oslo-akkoorden dus nog aan het verrijken en ik verwijs naar het antwoord dat ik zojuist gegeven heb over de wijze waarop het kabinet ernaar kijkt.

Minister Berendsen:

Zoals ik het heb begrepen, wordt in de Oslo-akkoorden ook gesproken over "land for peace", om het zo maar even te zeggen. Op het moment dat er in de Oslo-akkoorden een akkoord over bereikt wordt, betekent dat iets voor beide kanten. Dat betekent ook dat het onderdeel kan zijn van de oplossing, maar het betekent ook inzet van beide kanten. Verder zou ik gezien de complexiteit van de Oslo-akkoorden, waar ze dus om bekend staan, misschien nu niet al te veel in detail willen treden.

Minister Berendsen:

Voorzitter, ik denk toch dat ik hier de suggestie doe om dit schriftelijk te doen. Ik kan hier wel een antwoord op geven, maar ook hiervoor geldt dat ik dit wel zorgvuldig wil doen. Ik wil wel een fatsoenlijk antwoord geven. Het lijkt me verstandig om dat schriftelijk te doen.

Minister Berendsen:

Wij hebben hierover met andere lidstaten gezamenlijk een statement uitgebracht en onze zorgen uitgesproken. Wij blijven in contact, ook bilateraal, met Israël en met onze partners om hier druk op te zetten. Tegelijkertijd is dit een van de vele onderdelen waarop wij gedragsverandering van Israël willen zien, dus ik zou niet per definitie specifieke maatregelen aan deze specifieke situatie willen koppelen. Ik zou het meer willen bezien in het hele pakket van manieren om de druk op Israël op te voeren ten aanzien van gedragsverandering, waaronder op dit gebied.

Minister Berendsen:

Op dit moment kiezen we voor een andere weg. Als er in de toekomst eventueel andere stappen nodig zijn, omdat er geen gedragsverandering plaatsvindt bij Israël, dan is het kabinet altijd bereid om te kijken wat op dat moment het effectiefste is. Op dit moment kiezen we voor de route waarbij we gezamenlijk met andere Europese lidstaten druk uitoefenen.

Minister Berendsen:

Ik begrijp de vraag van mevrouw Van der Werf. Daar zit ook een wens en een hoop achter. Op dit moment probeert het kabinet druk uit te oefenen op Israël met volgende stappen, om gedragsverandering te bepleiten. Dat is niet gelieerd aan één specifiek onderdeel van het gedrag van Israël of aan één specifieke maatregel. Het is een combinatie van de vele zorgen die we hebben over acties van deze Israëlische regering. Daar gaat het om. We hebben al een aantal maatregelen genomen. Gelukkig hebben we voor een aantal maatregelen ook een Europese meerderheid gekregen. We werken op dit moment achter de schermen om volgende stappen te zetten. Ik kan geen specifieke maatregelen of specifieke stappen van ons koppelen aan specifieke gedragingen van de Israëlische regering. Ik zie dit in een pakket aan maatregelen waarmee we de druk op Israël proberen op te voeren om gedragsverandering mogelijk te maken.

Minister Berendsen:

Ja.

Minister Berendsen:

Zoals ik in mijn antwoord aangaf, zien we er te weinig resultaat van en wordt er te weinig onderzoek naar gedaan. De Nederlandse overheid steunt dus de internationale mechanismen die we daarvoor hebben.

Minister Berendsen:

Ook bij mij als vader gaan de haren omhoog staan op het moment dat kinderen of baby's bij dit soort zaken betrokken zijn en geweld aangedaan wordt. Tegelijkertijd denk ik dat mevrouw Dobbe terecht aangeeft dat er meerdere zaken zijn om te onderzoeken. Daarom steunt het kabinet het onderzoek dat gedaan wordt naar internationale misdrijven via de onderzoeksmechanismen die ik net al noemde en het Internationaal Strafhof.

Minister Berendsen:

Dat het vierde sanctiepakket snel vorm krijgt, dat er een akkoord over komt en dat de gewelddadige kolonisten verder aangepakt worden.

Minister Berendsen:

Deze sanctiepakketten gaan ook over personen. De maatregelen gelden dus ook voor personen. Als zij van tevoren op de hoogte zijn van wat die maatregelen zijn, kunnen ze zich daarop voorbereiden en kunnen de sancties minder effectief zijn. Daarom zou ik daar geen uitspraken over willen doen.

Minister Berendsen:

Ik wil hier echt voorzichtig mee zijn. Ik denk dat het gezamenlijke doel duidelijk is, namelijk dat we gewelddadige kolonisten willen aanpakken. Hoe meer we zeggen over de inhoud van het pakket voordat het er is en voordat we de sancties opleggen, hoe groter het risico dat die sancties niet werken of vermeden kunnen worden. Dus laat ik het houden bij de algemene zin dat wij zeer van mening zijn dat er na het derde sanctiepakket ook een vierde sanctiepakket nodig is. Dat betekent dat het derde sanctiepakket nog niet genoeg was.

Minister Berendsen:

Mijn antwoord op de vraag van de heer Dassen ging erover of we als Nederland willen inzetten op het tegengaan van het visumvrij reizen door Israëliërs uit illegale nederzettingen. Je kunt iets doen op basis van nationaliteit, maar niet op basis van postcode of woonplaats.

Minister Berendsen:

Ik wil best beamen dat er op dit gebied ingewikkelde situaties zijn, maar het kabinet kiest op dit moment niet voor de route van de visa.

Minister Berendsen:

Ik waardeer het detail in de vraag van de heer Dassen. Ik zou daar graag een goed antwoord op willen geven, maar dan had die in de eerste termijn wellicht net wat anders verwoord moeten zijn.

Minister Berendsen:

Ik ben natuurlijk altijd bereid om te kijken naar manieren waarop we kunnen helpen en ondersteunen. Ik weet niet of ik dit moet zeggen, maar ik wil de Kamer ermee complimenteren dat, naast het stellen van meer dan 100 vragen in de eerste termijn, er in de tweede termijn weer nieuwe vragen komen. Ik bereid me graag voor om goede antwoorden te geven, maar ik word daar nu wel wat in uitgedaagd. Maar het is goed dat de Kamer mij uitdaagt.

Minister Berendsen:

Ik heb de specifieke post niet gezien, maar als een EU-vertegenwoordiger daarheen gaat, dan doet die dat namens de 27 lidstaten.

Minister Berendsen:

Ik kan me voorstellen dat het de Kamer zou verbazen als ik die nu helemaal paraat zou hebben. Dat rapport is zo actueel dat ik er nog niet naar heb kunnen kijken.

Minister Berendsen:

De reactie op het rapport zou ik graag willen meenemen in het verslag van de Raad, als dat kan. Met het formuleren van dat antwoord in mijn hoofd heb ik het tweede gedeelte van uw vraag even gemist. Ik weet dat het over E1 ging, maar ik heb de specifieke vraag even gemist. Mijn excuses.

Minister Berendsen:

Als dat op basis van een rapport is, moet ik eerst het rapport bestuderen.

Minister Berendsen:

Wij hebben ons met een aantal grote lidstaten uitgesproken tegen de plannen voor de bouw van E1-nederzettingen, die de tweestatenoplossing de facto onmogelijk maakt. Wij gaan door met de gesprekken met de lidstaten om de druk verder op te voeren. Dat is op dit moment onze inzet.

Minister Berendsen:

Ik begrijp die vraag. Wij kijken steeds met welke mogelijkheid we de druk het beste kunnen opvoeren, met specifieke maatregelen of met gesprekken. Het sterke van dit gezamenlijke statement was dat Duitsland zich hier ook achter schaarde. Dat was een belangrijke ontwikkeling. Dat is de manier waarop we de druk wensen op te voeren. Om nu toe te zeggen dat ik specifieke maatregelen bepleit … Ik wil graag met mijn collega-lidstaten en partners kijken hoe we de druk kunnen opvoeren.

Minister Berendsen:

Ik was hier nog niet mee bekend. Ik zal het bestuderen. De inzet van het kabinet is om het vierde sanctiepakket tegen kolonisten mogelijk te maken. Een Europese inzet is absoluut het meest effectief.

Minister Berendsen:

Mag ik deze vraag als volgt beantwoorden? Wij zijn op dit moment met de Commissie achter de schermen aan het kijken naar deze vraag. We zijn volop in gesprek met allerlei lidstaten om te kijken of we kunnen komen tot de benodigde EU-meerderheid op basis van de juridische grondslag die gekozen wordt. Ik zie op dit moment positieve stappen.

Minister Berendsen:

Het is onze inzet, met de daarvoor geldende meerderheden, om dat voor elkaar te krijgen. Ik ontvang op basis daarvan positieve signalen, maar we zijn er nog niet.

Minister Berendsen:

Voorzitter. De heer Dassen vroeg naar noodvisa van zes maanden of langer voor mensenrechtenverdedigers. Het kabinet erkent de waardevolle bijdrage die onafhankelijke journalisten en mensenrechtenverdedigers leveren aan een open samenleving en de democratie. Deze motie is onder vorige kabinetten aangehouden. Om de motie uit te kunnen voeren is een wijziging nodig van het Vreemdelingenbesluit 2000. Dit kabinet heeft nog geen besluit genomen over de mogelijke uitvoering hiervan.

De heer Dassen vroeg welke stappen het kabinet neemt om de journalistieke vrijheid in de VS tijdens het WK te waarborgen. De VS zijn net als Nederland een democratische rechtsstaat, waarin de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid als fundamentele rechten zijn verankerd. Het kabinet gaat ervan uit dat deze rechten ook tijdens het WK worden gewaarborgd, en niet alleen voor journalisten. Laten we alsjeblieft hopen dat alle fans in alle veiligheid kunnen genieten van een mooi WK, met een hopelijk succesvol verloop, niet alleen voor Nederland maar ook voor Curaçao.

De heer Stoffer vroeg naar de inlichtingensamenwerking aan de hand van het "Five Eyes"-model. Het kabinet zet in op inlichtingensamenwerking op Europees niveau. Het is aan de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zelf om vorm te geven aan internationale samenwerkingsverbanden in het inlichtingendomein en om af te wegen in hoeverre daar in het openbaar over gecommuniceerd kan worden. Wij steunen, zowel vanuit het departement als vanuit de relevante Europese posten, de intensivering van de samenwerking van inlichtingendiensten op Europees niveau.

De heer Ceder vroeg naar de Egypte-EU-Associatieraad en welke aandacht er is voor de mensenrechtensituatie tijdens die raad. Tijdens de associatieraad worden mensenrechten in brede zin besproken tussen de EU en Egypte, waaronder de vrijheid van religie en levensovertuiging. De EU zal Egypte aanmoedigen om de bestaande initiatieven op dat gebied verder te versterken. Het kabinet bespreekt de mensenrechten, waaronder de vrijheid van religie en levensovertuiging, op verschillende niveaus, ook bilateraal met de Egyptische autoriteiten. Dat gebeurt bijvoorbeeld door de Speciaal Gezant voor Religie en Levensovertuiging en de mensenrechtenambassadeur.

De heer Ceder vroeg naar de Nederlandse positie ten aanzien van de aanklager van het Internationaal Strafhof. De beschuldigingen aan het adres van de aanklager van het Internationaal Strafhof zijn zeer verontrustend. De aanklager moet aan de hoogste standaarden gehouden worden. Nu het bestuursorgaan van het Strafhof heeft geconstateerd dat er sprake was van serious misconduct roept dit voor Nederland ernstige vragen op wat betreft de houdbaarheid van de positie van de aanklager. Ik teken aan dat we de complete onderzoeksrapporten nog niet hebben ontvangen. Ik wil die bestuderen en met de andere verdragspartijen kijken wat gepaste maatregelen moeten zijn tegen deze aanklager. Daarover zal de vergadering van statenpartijen binnenkort moeten besluiten. De precieze datum weten we nog niet. De locatie moet ook nog definitief bepaald worden. Ik benadruk nogmaals dat de aanklager aan de hoogste standaarden gehouden moet worden.

De heer Van Lanschot vroeg naar de intensivering van Five Eyes; ik meen dat ik die vraag heb beantwoord met het antwoord dat ik zojuist aan de heer Stoffer heb gegeven.

De heer Van Lanschot vroeg naar de Europese veiligheidsraad. Conform de motie-Klos onderzoekt het kabinet doorlopend hoeveel draagvlak er is voor de Europese veiligheidsraad. Momenteel lijkt het draagvlak hiervoor nog altijd ontoereikend, omdat landen onvoldoende toegevoegde waarde zien ten opzichte van bestaande gremia, zoals de Europese Raad en de Europese Politieke Gemeenschap.

De heer Van Lanschot vroeg op welke wijze uitvoering wordt gegeven aan de motie over middenmachten. Ik verwijs graag naar de aanstaande kabinetsreactie op het AIV-advies over het Mondiale Zuiden. Nederland zet zich actief in voor het effectiever en representatiever maken van de internationale instellingen, zoals de VN. Dat betekent ook een betere vertegenwoordiging van landen uit het Mondiale Zuiden en actieve samenwerking met middenmachten uit deze groep, waar de motie ook naar verwijst. Zo is de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiger in New York samen met Koeweit aangesteld als covoorzitter van de onderhandelingen over de Veiligheidsraadshervorming, die in VN-verband zal moeten plaatsvinden.

De heer Van Lanschot vroeg naar artikel 42.7. Nederland zet zich binnen EU-verband in om artikel 42.7 verder te operationaliseren door te kijken hoe de brede EU-toolbox effectiever kan worden ingezet rondom een crisissituatie. Het verder versterken van onze EU-instrumenten, zoals op het punt van sancties, civiele bijstand en hybride dreiging, is hierbij een speerpunt, evenals nauwe samenwerking met de NAVO. Hiermee versterken we de crisisparaatheid van de EU en daarmee versterken we ook de NAVO.

De heer Van Lanschot vroeg ook naar het aanstellen van een vaste EU-ambassadeur bij de NAVO. Onze Hoge Vertegenwoordiger Kallas neemt regelmatig deel aan NAVO-bijeenkomsten. We zijn voorstander van EU-NAVO-samenwerking. Daar zetten we ons ook actief voor in. We staan altijd open voor het verkennen van nieuwe vormen van die samenwerking.

Voorzitter. Ik zie dat veel vragen van de heer Van Lanschot in het blokje overig zijn beland. Is de minister bereid tot strategisch overleg met het Mondiale Zuiden? De EU heeft al meerdere regelmatig terugkerende strategische overleggen met regionale fora in het Mondiale Zuiden over de genoemde onderwerpen, zoals de Gulf Cooperation Council, de Afrikaanse Unie, de CELAC en de ASEAN. Daar blijven we dus volop op inzetten.

De heer Hoogeveen vroeg naar de gevolgen van de cases van Nexperia en Solvinity en de stappen op dat gebied: welke diplomatieke lessen zijn er, wat zijn de geluiden uit de VS en waar trekt het kabinet de grens? Voor het kabinet is economische veiligheid een belangrijke prioriteit, maar wel op een gerichte en proportionele manier. De inzet is om de risico's voor onze veiligheid te adresseren op een manier die zo min mogelijk marktverstorend is. Op die manier beschermen we ons investeringsklimaat én ons verdienvermogen. Over economisch veiligheidsbeleid heeft Nederland vanzelfsprekend goed contact met de Europese partners en met niet-Europese partners, zoals de VS, ook over de specifieke casuïstiek. Wat de vraag over de geluiden uit Washington betreft: het is aan de VS om die vraag te beantwoorden, maar ik verwijs u graag naar de socialmedia-uitlatingen van de Amerikaanse ambassadeur hierover.

De heer Van Lanschot vroeg om te voorkomen dat landen in het Mondiale Zuiden opnieuw vooral worden gezien als leverancier. Nederland hecht waarde aan partnerschap op gelijke voet met oog voor wederzijds belang. Binnen de kabinetsaanpak om leveringszekerheid van de kritieke grondstoffen te vergroten zetten we ons in voor lokale waardetoevoeging en voor verwerking in grondstofrijke landen. We zetten ook in op het verduurzamen van ketens en het verbeteren van arbeidsomstandigheden. Dat is een win-winsituatie.

Ik heb er nog twee, voorzitter.

Minister Berendsen:

De heer Van Lanschot vroeg of het kabinet bereid is om een duidelijke agenda op te stellen voor hervorming van de EU, inclusief EU-veiligheidsraad. Volgens mij heb ik die vraag zojuist beantwoord.

Mevrouw Piri vroeg naar de situatie van mensenrechtenactivisten in Marokko. We hebben met Marokko een open en gelijkwaardige dialoog. In deze dialoog kunnen alle onderwerpen worden besproken, ook mensenrechten. Een onderwerp zoals de situatie van politieke gevangenen kan onderdeel uitmaken van die gesprekken. Nederland is voornemens om later dit jaar wederom een mensenrechtendialoog met Marokko te organiseren.

Minister Berendsen:

Ja, ja.

Minister Berendsen:

Ja.

Minister Berendsen:

Ja, voorzitter. Ik vind het vervelend om dit te doen, maar ik moet mijzelf corrigeren. Ik heb op de vraag van mevrouw Dobbe aangegeven dat in het concept van het sanctiebesluit een doorvoerverbod staat, maar het gaat om een invoerverbod. Na onderzoek bleek een doorvoerverbod immers niet uitvoerbaar en handhaafbaar. Ik moet dat antwoord van mij dus corrigeren.