26e vergadering, woensdag 18 november 2026
Opening
Voorzitter: Krul
Aanwezig zijn 135 leden der Kamer, te weten:
El Abassi, Abdi, Van Ark, Armut, Van Asten, Van Baarle, Bamenga, Beckerman, De Beer, Belhirch, Van den Berg, Biekman, Bikker, Bikkers, Al Biyati, Boelsma-Hoekstra, Bolhuis, Bontenbal, Boomsma, Boon, El Boujdaini, Brekelmans, Van Brenk, Tijs van den Brink, Bromet, Bühler, Bushoff, Van Campen, Ceder, Ceulemans, Claassen, Clemminck, Coenradie, Dassen, Dekker, Tony van Dijck, Heera Dijk, Jimmy Dijk, Diederik van Dijk, Emiel van Dijk, Inge van Dijk, Dobbe, Van Duijvenvoorde, Van Eijk, Ellian, Ergin, Faber, Goudzwaard, Grinwis, Van Groningen, Peter de Groot, Hamstra, Heutink, Den Hollander, Hoogeveen, De Hoop, Van Houwelingen, Ten Hove, Huidekooper, Huizenga, Jagtenberg, Jumelet, Keijzer, Kisteman, Klaver, Klos, Koorevaar, Kops, De Kort, Köse, Kostić, Kröger, Krul, Lammers, Van Lanschot, Van der Lee, Van Leijen, Lohman, Van der Maas, Maeijer, Maes, Martens-America, Mathlouti, Van Meetelen, Meulenkamp, Michon-Derkzen, Mohandis, Moorman, Edgar Mulder, Müller, Mutluer, Nanninga, Neijenhuis, Nobel, Van Oosterhout, Oosterhuis, Oualhadj, Ouwehand, Patijn, Piri, Van der Plas, Podt, Poortman, Prickaertz, Raijer, Rajkowski, Rooderkerk, De Roon, Russcher, Schoonis, Schutz, Sneller, Steen, Stoffer, Stöteler, Straatman, Struijs, Stultiens, Synhaeve, Teunissen, Tijmstra, Tseggai, Vellinga-Beemsterboer, Verkuijlen, Vermeer, Vervuurt, Vliegenthart, Vlottes, Vondeling, Wendel, Van der Werf, Westerveld, Wiersma, Wilders en Zwinkels,
en de heer Berendsen, minister van Buitenlandse Zaken, mevrouw Bertram, staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, de heer Van den Brink, minister van Asiel en Migratie, viceminister-president, en mevrouw Yeşilgöz-Zegerius, minister van Defensie, viceminister-president.
De voorzitter:
Ik open de vergadering van woensdag 18 november 2026.
Mededelingen
Mededelingen
Mededelingen
Termijn inbreng
De voorzitter:
Ik heet de minister van Asiel en Migratie, wiens stoel nog warm is van gisteravond, denk ik, van harte welkom voor de begrotingsbehandeling van Asiel en Migratie. Dit is wetgeving. We gaan het aantal interrupties dus niet maximeren, maar ik geef de Kamer wel mee dat er vandaag nog drie andere debatten gepland staan, waaronder een andere begroting, dus ik vraag u wel om de interrupties kort en bondig te houden.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik wil graag beginnen met de eerste spreker van de zijde van de Kamer. Dat is mevrouw Westerveld. Zij spreekt namens de fractie van PRO.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Dank, voorzitter. Ik hoop dat iedereen een beetje geslapen heeft. En dat geldt natuurlijk helemaal voor de minister, die hier gisteravond laat nog zat en volgens mij ook best een heftig weekend achter de rug heeft.
Voorzitter. Afgelopen weekend begon ik aan het boek Oorlog overleef je nooit alleen, van Marjolein Visser. Zij gaf in 2024 een schrijfworkshop in Ter Apel. Wat ze daar zag, heeft haar zo aangegrepen dat ze er regelmatig terugkwam en het leven in die asielopvang van dichtbij meemaakte. In het eerste hoofdstuk beschrijft ze een gesprek met een buurvrouw die zich in negatieve zin uitlaat over wat zij "gelukzoekers" noemt. Marjolein schrijft daarover: "Terwijl zij praat, schieten de verhalen uit Ter Apel door mijn hoofd. Dat van Femya, die voor haar ogen kinderen levend zag verbranden. Het verhaal van de baby's die voor de ogen van Mahmoud door smokkelaars overboord werden gegooid. Over de handen die bij Lyam naar binnen drongen tijdens een nacht in de cel." Dan vraagt Marjolein Visser zich af: moet ik die verhalen wel vertellen?
Voorzitter. Ik begrijp die worsteling, maar het is ook precies waarom ik mijn bijdrage hier wel mee begin. Deze verhalen laten zien over wie het gaat, over wie ook dit debat gaat: het gaat over mensen die soms vreselijke dingen hebben meegemaakt. Als ik dan soms de ook harteloze woorden hoor in het politieke debat, dan voel ik nogmaals de behoefte om te benadrukken dat PRO staat voor solidariteit, voor medemenselijkheid en voor eerlijk beleid, en dat mensen die veilig terug kunnen snel duidelijkheid krijgen over hun procedure en dat mensen die bescherming nodig hebben zo snel mogelijk gaan bijdragen aan onze samenleving.
Voorzitter. Daarin staan we niet alleen; de meeste mensen in Nederland vinden dat mensen die vluchten voor oorlog en geweld, hier welkom zijn. Maar ik zie natuurlijk ook dat de meeste aandacht gaat naar rellen en naar intimidatie, soms van anti-azc-protesten. Ook daar ligt een grote verantwoordelijkheid voor ons parlement, om geweld af te keuren en om naast onze bestuurders, raadsleden en vrijwilligers te staan, de mensen in de uitvoering die zich inzetten voor een samenleving waarin we naar elkaar omkijken.
Voorzitter. Laat het maar meteen duidelijk zijn: dat de asielketen is vastgelopen, komt niet door vluchtelingen; die onrust komt door slecht beleid. Want terwijl het aantal mensen dat in Nederland asiel aanvraagt, licht aan het dalen is, zijn er opvanglocaties afgebouwd, is er bezuinigd op COA en IND en zitten gemeenten in onzekerheid. De gevolgen zien we in beleid, maar die zien we ook in de harde cijfers. Waar de gemiddelde wachttijd in 2022 nog 31 weken was, liep die dit jaar al op tot 127 weken. En waar in 2021 18.000 mensen aan het wachten waren op een beslissing van de IND, zijn dit er nu 48.000. Meer dan 25.000 mensen wachten al langer dan 15 maanden in onzekerheid.
Voorzitter. Voor wie vindt dat er te veel geld gaat naar asiel: zo veel mensen laten wachten terwijl ze niet mogen werken, dat is pas duur. Mensen slepen van plek naar plek, dat is pas duur. En noodopvang, dat is pas duur. Niet voor niets kreeg minister Faber een tik op de vinger van de Rekenkamer, die becijferde dat er een miljard over de balk werd gesmeten voor die dure noodopvang.
Voorzitter. Wij zien in deze begroting eindelijk het begin van een stabiele financiering, die kan zorgen voor rust in de asielketen. We zien ook de inspanningen van deze minister om die Spreidingswet uit te voeren. Tegelijkertijd zien we een nieuwe bron van onrust, namelijk de enorm lange wachttijden voor mensen die voor de invoering van het Migratiepact op 12 juni een asielaanvraag hebben gedaan. Die voortdurende onzekerheid zorgt weer voor nieuwe onrust. Vindt de minister het eerlijk om deze mensen weer onderaan de wachtlijst te plaatsen? Is het mogelijk om gezinnen en kinderen die voor 12 juni een aanvraag hebben gedaan, eerder te behandelen? Dan heb ik het met name over kinderen die in de crisisnoodopvang zitten. Ik vertel meteen waarom dat nodig is. 7.000 kinderen zitten in die noodopvang. Ik vind dat op geen enkele manier acceptabel. Dit zorgt voor langdurige schade aan kinderen en is in strijd met het Kinderrechtenverdrag. Dat er nog steeds geen oplossing is gevonden, legt een pijnlijke dubbele standaard in Nederland bloot. Het is goed dat met de eerste reactie op het OVV-rapport de eerste stappen zijn gezet naar verbetering, maar ik mis nog de concrete actie en urgentie. Ik noem als voorbeeld de opvang op de boot Silja in Rotterdam, waar zo'n 600 kinderen verblijven. Huisartsen slaan alarm over de onveilige situatie. Ze waarschuwen voor hersenschade en verstoorde emotionele ontwikkeling door de voortdurende stress. Besef ook dat het hier gaat over kinderen die vaak een zware en traumatische tocht achter de rug hebben.
Voorzitter. Ik heb een paar vragen. Ik wil de minister vragen wat het concrete plan is. Hoelang verblijven deze kinderen op de Silja? Is daar een maximale termijn voor? Klopt het dat het contract dit jaar afloopt? Zo ja, wat gaat er dan gebeuren? Is de minister het met ons eens dat de Spreidingswet noodzakelijk is om het gesleep met kinderen in de noodopvang te stoppen? Wanneer komt de reactie van de minister op de uitspraken van de Raad van State, die vindt dat Nederland meer rekening moet houden met het belang van kinderen in de asielprocedure?
Voorzitter. Wil de minister ook met zijn collega van VWS zorgen dat de hulp aan deze kinderen beter wordt? Al die verhuizingen hebben namelijk niet alleen impact op de kinderen, maar ook op leraren en op hun klasgenoten. Ze hebben ook een ander gevolg. Als kinderen die op de wachtlijst staan voor jeugdzorg moeten verhuizen naar een andere gemeente, komen ze opnieuw onderaan de wachtlijst terecht. Al jaren geleden is er een motie van collega Podt van D66 aangenomen die vraagt om betere psychosociale hulp voor kinderen. Die financiering is echter niet structureel geborgd. Ik lees ook dat in 2028 75% van die hulp gaat wegvallen met de huidige begroting. Waarom wordt dat niet geborgd?
De heer Ceder (ChristenUnie):
Wat betreft de Spreidingswet vind ik het goed dat de minister staat voor zijn zaak. Het is belangrijk dat we de gemeenten in met name het noorden en oosten kunnen ontlasten. Vanuit verschillende gemeenten waar de discussie over de Spreidingswet speelt, krijg ik geregeld het geluid terug dat zij het wel willen, maar dan wel op een manier die past bij hen, bij de politieke draagkracht en bij de draagkracht van de gemeente, het dorp of de stad. Een van die zaken is bijvoorbeeld kleinschalige opvang, dus niet één groot complex, waarbij je op een creatieve manier zorgt dat je een x-aantal mensen kan opvangen. Ik ben benieuwd hoeveel flexibiliteit mevrouw Westerveld ziet om tegemoet te komen aan gemeenten die wel willen, maar ook te maken hebben met het ingewikkelde politiek-bestuurlijke draagvlakvraagstuk. Ik zou namelijk graag willen dat de Spreidingswet werkt en dat er genoeg plek is. Zoals u zegt, is wat we nu doen krankzinnig, ook qua geld. Maar laten we wel de flexibiliteit opzoeken. Daarmee helpen we ook de bestuurder.
De voorzitter:
Meneer Ceder, deze interruptie was 1 minuut en 15 seconden. Dat is echt te lang voor de rest van de dag, dus laten we proberen dat korter te houden.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Het is wel een hele terechte interruptie. Ik herken dit namelijk ook. Er zijn natuurlijk verschillende categorieën. Een aantal gemeenten willen echt niet. Die zijn daar trots op en hebben dat ook in hun gemeentelijke akkoord opgeschreven. Laten we heel duidelijk zijn: zij moeten de wet ook gewoon uitvoeren, om andere gemeenten te ontlasten. Er zijn ook gemeenten die ertegen aanlopen dat het een tijd duurt voordat vergunningen op orde zijn. Er zijn ook gemeenten die nog steeds in onderhandeling zijn met het COA. Die willen wel, maar het lukt hun niet op de hele korte termijn. Ik hoop vooral dat er vaart gemaakt gaat worden en dat er versnelling kan komen in dat proces. Er zijn ook een behoorlijk aantal gemeenten die op hun eigen manier aan de gang willen en die aangeven dat een bepaalde groep mensen beter bij hen past dan een andere. Heel vaak gaat het dan over gemeenten die aangeven dat gezinnen met jonge kinderen wel welkom zijn en andere groepen niet. Dat zorgt dat het COA iedere dag opnieuw die puzzel moet leggen: wie verhuizen we nou naar welke locatie? Dat vind ik ingewikkeld. Als heel veel gemeenten aangeven dat bijvoorbeeld alleen gezinnen met jonge kinderen welkom zijn of alleen een andere doelgroep welkom is, dan zorgt dat voor een enorme puzzel aan de uitvoeringskant.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Die puzzel erken ik. Daarom stel ik die vraag aan PRO. Erkent u dat het inderdaad ingewikkeld is, maar dat het in ieder geval het proberen waard is om te kijken of je die puzzel met elkaar kan leggen? Of sluit u uit dat gemeenten categoriaal kunnen aangeven in welke samenstelling zij bereid zijn om bij te dragen aan de totale opgave van de Spreidingswet?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Zolang de tekorten in de opvang zo groot zijn, denk ik dat iedere mogelijkheid aangegrepen moet worden om daar mensen te huisvesten. Afgelopen weekend kreeg ik bijvoorbeeld nog een e-mail van iemand die bezig is om een pilot op te zetten in Eindhoven om het COA te ontlasten. Die persoon is daar met de gemeente in gesprek en vraagt ook aan ons wat wij kunnen doen om dit soort initiatieven te ondersteunen. We hebben hier al een aantal keren gesproken over andere initiatieven — meneer Van Dijk van de SGP is daar ook hard mee bezig — om te zorgen dat mensen als gastgezin willen fungeren. Takecarebnb en Thuis in Oss worden hier vaker genoemd. Ik hoop dat we veel meer van dit soort initiatieven van mensen, van particulieren, maar ook van kerken die hun pastorieën openzetten — ik vind het echt fantastisch dat ze dat doen — kunnen ondersteunen. Ik hoop dat we alle zeilen daarvoor gaan bijzetten.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dat onderschrijf ik volledig. Ook ik vind het fantastisch dat kerken hun deuren openen en dat gastgezinnen dit doen. Dat onderschrijf ik. Ik krijg terug dat dit ook vraagt om een flexibele houding vanuit de Kamer. Er wordt vaak gezegd: wij willen opvang, maar dit zijn onze voorwaarden. Daarbij wordt gedacht aan draagkracht en draagvlak bij de achterban die mensen vertegenwoordigen. Wil PRO ook kijken waar die grenzen liggen? Ik denk dat je dan ook veel meer goodwill in de samenleving wakker kunt maken. Dat zou ik graag ondersteunen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ja.
De heer Ceulemans (JA21):
Ik hoor mevrouw Westerveld tot nu toe alleen maar over hoe de opvang in Nederland beter vormgegeven moet worden en moet worden uitgebreid: het is te sober, het moet op landlocaties, want boten deugen niet en er moet worden voldaan aan de Spreidingswet, want gemeenten moeten hun verantwoordelijkheid nemen, zoals dat in dat jargon heet. Mijn vraag aan mevrouw Westerveld is heel simpel: vindt zij dat het met de huidige instroom houdbaar is? Afgelopen week zijn er weer ongeveer 900 asielzoekers ons land binnengekomen. Is deze instroom houdbaar, of zijn er zaken die mevrouw Westerveld aan de instroom wil doen, in plaats van alleen het verspreiden van de lasten over het land?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik heb net in mijn bijdrage aangegeven dat we een dalende trend zien in het aantal mensen dat binnenkomt. Ik begrijp heel goed wat de heer Ceulemans zegt. Ik zou liever willen dat er minder mensen Nederland binnenkomen, want dat betekent dat er elders in de wereld minder oorlogen, minder rampen enzovoorts zijn. Dat is volgens mij het punt waarop wij verschillen met rechtse partijen. Wetenschappers geven heel duidelijk aan: je hebt als Nederland eigenlijk maar heel weinig te zeggen over het aantal mensen dat binnenkomt, omdat dat in hele grote mate samenhangt met wat er elders in de wereld gebeurt. Ik zie dat rechtse partijen massaal willen bezuinigen op ontwikkelingshulp. Dat vind ik dan een dubbele standaard.
De heer Ceulemans (JA21):
Mevrouw Westerveld zegt dat we een dalende trend zien, maar het hele probleem is dat we helemaal geen dalende trend zien. De instroom is op dit moment even hoog als, zo niet hoger dan in de weken voorafgaand aan de implementatie van het Europese Migratiepact, dus over welke dalende trend heeft mevrouw Westerveld het? Tegelijkertijd zegt ze dat je als land eigenlijk weinig invloed hebt op hoeveel mensen er naar je toe komen. Waarom zien we dan in de ene na de andere Europese lidstaat — neem bijvoorbeeld België — de instroom wel fors dalen? Ik herhaal dus mijn vraag: is mevrouw Westerveld, los van al het beleid dat zij nu weer op de gemeenten wil afwentelen, met die hele uitbreiding van opvang en al die lasten die zij bij gemeenten over de schutting wil gooien, bereid om ook maar iets te doen aan instroombeperking?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Er wordt ongelofelijk veel gedaan aan instroombeperking. Kijk maar naar bijvoorbeeld het Europees Asiel- en migratiepact, waarvoor wij de implementatiewet afgelopen zomer hebben besproken en die afgelopen zomer is ingegaan. Dat is de grootste wijziging in het stelsel in de afgelopen 30 jaar. Ik zou meneer Ceulemans willen vragen om de asielcijfers gewoon eens na te kijken op de website van de IND. Ik kan de cijfers erbij pakken. In 2023 bedroeg het aantal eerste asielaanvragen bijna 38.377. In 2025 waren het er 24.000. Het aantal nareizigers was in 2023 10.125; in 2025 was dat 16.496.
Aan de vraag van de heer Ceulemans of wij meer willen doen aan instroombeperkende maatregelen gaat de veronderstelling vooraf dat dit soort maatregelen bijdragen aan een daling van het aantal mensen dat hiernaartoe komt. Daar zou best iets van waar kunnen zijn, maar het grootste deel van de mensen die hier komen, komt hier vanwege omstandigheden elders. Daar zit ons verschil van mening in.
De voorzitter:
Afrondend.
De heer Ceulemans (JA21):
Ja, tot slot, afrondend. Mevrouw Westerveld spreekt zichzelf enorm tegen. Ze zegt dat we met het Migratiepact de grootste stelselwijziging in jaren achter de rug hebben en dat we een dalende trend zien, maar als ik dan doorvraag over die dalende trend, komt ze met cijfers van jaren geleden. Het hele punt is dat de implementatie van het Migratiepact niet tot een dalende trend heeft geleid. Dat is het grote probleem. Ik vind het onbegrijpelijk dat een partij als PRO hier op zegt te komen voor Nederlanders met een smalle beurs, bijvoorbeeld Nederlanders die zijn aangewezen op een sociale huurwoning. Kennelijk vindt PRO het acceptabel dat een op de drie vrijkomende sociale huurwoningen naar statushouders gaat. Dat is allemaal het gevolg van instroom. Dat is allemaal het gevolg van een trend waar mevrouw Westerveld op geen enkele manier afbreuk aan wil doen, die ze op geen enkele manier wil stuiten, anders dan het verdelen van de last over het hele land. Dat vind ik op mijn beurt stuitend.
Mevrouw Westerveld (PRO):
In deze vraag zit een aantal onwaarheden. Ik zal daar niet verder op ingaan, maar de manier waarop we hier worden neergezet klopt niet. Die is ook in tegenspraak met wat ik net zelf heb gezegd. Ik geef aan dat wij hopen dat het aantal mensen omlaaggaat, omdat dat betekent dat het beter gaat met de wereld. Ik geloof niet dat het Nederlandse beleid er echt voor kan zorgen dat we een substantiële daling krijgen, want als er elders in de wereld een oorlog uitbreekt, dan komen mensen naar Europa toe. Dat is gewoon de harde werkelijkheid die we al tientallen jaren zien. Je kan dan twee dingen doen: je kan daarvan wegkijken of je kan nadenken over hoe wij de opvangcapaciteit zo op orde brengen dat wij ervoor zorgen dat mensen die hier komen zo snel mogelijk duidelijkheid krijgen. Dat gaf ik ook al in mijn inleiding aan.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Mevrouw Westerveld heeft het erover dat we er eigenlijk niets aan kunnen doen dat al die tienduizenden asielzoekers naar Nederland komen. Hoe verklaart mevrouw Westerveld het dan dat meer dan 96% van al die asielzoekers in Nederland aankomt via een veilig land als België of Duitsland? Vaak hebben ze nog zes of zeven andere veilige landen in Europa doorgereisd voordat ze in Nederland zijn. Hoe kunt u dan nog spreken over vluchtelingen?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik heb net niet gezegd dat we er helemaal niets aan kunnen doen. Zullen we een beetje uitkijken en elkaar geen woorden in de mond leggen in dit debat? Ik heb aangegeven dat de grootste invloed op de aantallen mensen die naar Europa komen te maken heeft met de situatie in de rest van de wereld. Dat is wat ik heb aangegeven. Dan de vraag. De vraag is hoe het kan dat mensen zo veel landen doorreizen. Dat is natuurlijk niet de bedoeling. De bedoeling is dat mensen asiel aanvragen in het eerste land in Europa waar ze binnenkomen. We weten denk ik allemaal dat dat al tientallen jaren niet goed genoeg gebeurt.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Ik hoor allemaal constateringen, maar de vraag is dan: waarom gebeurt dat? Nou, ik zal u vertellen waarom dat gebeurt. Dat gebeurt omdat het in Nederland allemaal iets te goed geregeld is. Asielzoekers krijgen meer dingen voor elkaar dan Nederlanders. Statushouders krijgen met voorrang op Nederlanders een woning. Deze minister is alleen maar bezig om voldoende bedden te regelen in de opvang. U werkt daar ook aan mee. Dat is de reden dat gelukzoekers Nederland uitkiezen. Dus uw verhaal dat het hier gaat om allemaal mensen die vluchten voor oorlog en geweld is pertinent niet waar. Meer dan 96% van de asielzoekers is door meerdere veilige landen naar Nederland gereisd en is dus geen vluchteling.
De voorzitter:
Ik heb eigenlijk veel liever dat u een vraag stelt.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik wil hier wel op reageren?
De voorzitter:
Nee, dat hoeft niet. Meneer Russcher.
De heer Russcher (FVD):
Ik vind het eigenlijk allemaal een beetje geneuzel in de marge. 2023, 2024, 2025 kenden 30.000, 40.000 en 50.000 asielzoekers. In de laatste vijftien jaar is Nederland netto gegroeid met 1,5 miljoen inwoners, uitsluitend door immigratie. Dat zijn de aantallen waarover we het hebben. Ik mis bij PRO een beetje het gevoel van welke problemen dit in Nederland oplevert, bijvoorbeeld als we kijken naar het aantal seksuele misdrijven en de bevolkingsgroepen die daarin oververtegenwoordigd zijn. Syriërs: 4,5 keer. Eritreeërs: 7,5 keer. Irakezen: 8,5 keer. Afghanen: 11 keer. Somaliërs zijn 20 keer vaker vertegenwoordigd wat betreft seksuele misdrijven dan autochtone Nederlanders. Erkent PRO dit? Erkent PRO überhaupt dat de massale immigratie gigantisch veel problemen oplevert?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Er zitten een aantal veronderstellingen in deze vraag. Ik vind het ook wel heel bijzonder dat een Kamerlid van Forum voor Democratie mij hier vragen durft te stellen over seksuele misdrijven. Als we kijken naar wat er binnen Forum voor Democratie gebeurt, zou ik u willen vragen daar ook eens aandacht voor te hebben. De meeste seksuele misdrijven worden gepleegd door jongemannen. Ja, dat erken ik. Daar moeten we heel hard wat aan doen. Dat geldt voor alle mannen, in Nederland en in de rest van de wereld. Dat geldt overigens ook voor vrouwen die seksuele misdrijven plegen. Seksuele misdrijven moeten we keihard aanpakken. We moeten daar heel veel beleid op inzetten en we moeten vooral de slachtoffers helpen. Ik mis Forum voor Democratie overigens ook in debatten over seksuele misdrijven in de brede zin van het woord en over hulp aan slachtoffers. Voor iemand die slachtoffer is van een seksueel misdrijf maakt het niet uit wat de achtergrond is van die persoon. Wat wel uitmaakt, is dat er hulp komt.
De heer Russcher (FVD):
Ik hoor geen antwoord op mijn vraag. Nogmaals: Syriërs vierenhalf keer vaker dan een autochtone Nederlander, Eritreeërs zevenenhalf keer, Afghanen elf keer, Somaliërs twintig keer. Dat zijn toch gewoon de cijfers? Dat zijn de problemen waar Nederland mee te maken krijgt door de massale immigratie. Ik kan alleen maar concluderen dat PRO hiervan weg blijft kijken.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Er worden hier cijfers genoemd buiten een enorme context. Daar wens ik verder niet op in te gaan.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Een op de vijf mensen die hun eerste sociale huurwoning krijgen, is een statushouder. Die krijgen voorrang, alleen maar om het feit dat ze statushouder zijn. Dat is dan de urgentie. Vindt mevrouw Westerveld ook niet dat dit oneerlijk is tegenover mensen in Nederland die misschien al tien, vijftien jaar op een wachtlijst staan, een gescheiden moeder of vader die een huis nodig heeft met hoge urgentie? Wat vindt mevrouw Westerveld daarvan?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik vind dat hartstikke oneerlijk. Ik vind het oneerlijk voor iedereen die een woning zoekt in Nederland dat die persoon geen woning kan vinden. Wat daar ook een oorzaak van is, is dat er de afgelopen jaren veel te weinig is gebouwd. Over een paar weken zijn hier de begrotingsdebatten over wonen. Dan gaan we hier ongetwijfeld over door. Ik vind het voor iedereen die in Nederland een woning zoekt en die niet kan vinden, om welke reden dan ook, oneerlijk. Ik begrijp dat personen boos zijn en dat ze dat heel oneerlijk vinden.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat er te weinig wordt gebouwd wordt altijd op het stikstofprobleem gegooid, maar er is in de afgelopen jaren veel te weinig gebouwd, onder andere door de opgelegde extra regelgeving, onder meer om meer duurzaam te bouwen. Daardoor kunnen bouwers eigenlijk gewoon niet bouwen. Het is voor hen te duur om te bouwen. Die mensen moeten ook een inkomen verdienen. Dat is de grootste reden waarom er te weinig gebouwd is. Die regels, die allemaal worden opgelegd, komen vaak van de partijen aan de linkerkant, terwijl er altijd wordt gewaarschuwd: pas op, want dit gaat gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor de woningbouw. Is mevrouw Westerveld het daarmee eens?
De voorzitter:
Ik heb erg veel zin in het begrotingsdebat Volkshuisvesting, maar ik heb nog meer zin in het begrotingsdebat Asiel en Migratie.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Natuurlijk ben ik het hier niet mee eens. Wat ik ingewikkeld vind, ook aan dit debat, is dat er allerlei problemen worden genoemd en er dan wordt gewezen naar vluchtelingen die de schuld hebben, mensen die nog nooit een voet in Nederland hebben gezet die de schuld hebben of linkse partijen die de schuld hebben, terwijl mevrouw Van der Plas zelf in het vorige kabinet zat, terwijl we de afgelopen jaren alleen maar rechtse kabinetten hebben gehad. Ik vind het dan best ingewikkeld om een debat te hebben over de begroting van Asiel en Migratie en het dan te hebben over allerlei andere problemen en dan te zoeken naar wie daar de schuldigen van zijn. Ik pas ervoor om dat debat hier te voeren.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Voorzitter, u zegt net: het is een asiel- en migratiedebat, maar mevrouw Westerveld komt zelf met het bouwen. Daar kan ik gewoon op reageren, neem ik aan. Anders wordt het wel heel erg vernauwd, want alles hangt met elkaar samen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Zeker.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Maar ik kom terug op de statushouders. Tegen mensen in Nederland die een huis zoeken en om wat voor reden dan ook urgentie hebben wordt vaak gezegd: u kunt gewoon bij vrienden en familie logeren, dus u kunt gewoon onderdak vinden. Maar statushouders in Nederland hebben hier vaak al vrienden en familie wonen. Vaak is dat ook een reden voor mensen waarom ze graag naar Nederland willen komen. Zouden die mensen dan niet ook gewoon hetzelfde te horen moeten krijgen "ga maar bij vrienden en familie wonen, totdat u op de lijst bent gestegen en in aanmerking komt voor een woning"? Het kan toch niet zo zijn dat Nederlandse mensen dat te horen krijgen en een statushouder gewoon een woning krijgt omdat hij statushouder is, alleen maar omdat hij statushouder is? Dat kan toch niet?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Mensen krijgen niet zomaar een woning. Maar ik proef in deze vraag wel de vooronderstelling dat mensen zomaar een woning krijgen. Het dilemma is natuurlijk dat we veel te weinig woningen hebben in Nederland. Het aantal statushouders dat sociale huur krijgt is al heel lang een dilemma. Dat weten we al heel lang. Die cijfers zijn niet veranderd. De enige oplossing daarvoor is dat er meer gebouwd gaat worden. Dat is de afgelopen jaren te weinig gebeurd. Daar worden hele grote groepen mensen het slachtoffer van. Ik vind het echt heel ingewikkeld om dan te wijzen naar vluchtelingen en statushouders, mensen die een reden hebben om in Nederland te blijven, en te doen alsof zij daar de schuld van zijn. Daarmee maken we volgens mij de polarisatie in dit land groter, omdat we wijzen naar een groep die er niets aan kan doen. Ik vind dat politici verantwoordelijk zijn voor het beleid en dat politici verantwoordelijk zijn voor het feit dat er de afgelopen jaren in Nederland veel te weinig is gebouwd. Laten we nu geen groepen mensen die een woning zoeken, tegen elkaar uitspelen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik was gebleven bij de psychosociale hulp. Ik ga door met de geplande sluiting van Veldzicht, waar gespecialiseerde transculturele zorg wordt geboden aan mensen die zware problemen hebben. Als Veldzicht wordt gesloten zonder dat er alternatieven zijn, houd ik mijn hart vast. Want het gaat over mensen die intensieve zorg nodig hebben, mensen die wanhopig zijn en forse psychische problemen hebben. Als dat zo is en er is geen vangnet, dan kan dat ertoe leiden dat ze in hun onmacht zichzelf of een ander wat aandoen. Daarom is mijn oproep aan de minister: zorg voor een alternatief voordat Veldzicht sluit. Als dit misgaat, zie ik de krantenkoppen al voor me. Dan zie ik ook berichten van een aantal collega's in deze zaal voor me. Dat moeten we te allen tijde voorkomen.
Het ging net al even over mensen die zorgen voor overlast. Ik weet dat gemeenten zoals Utrecht en Arnhem een integrale aanpak hebben ontwikkeld. Zij investeren in stevige netwerken rondom jongeren, waarbij professionals op allerlei terreinen — we hebben het over voogden, coaches, het onderwijs, de politie — samen optrekken. Gemeenten lopen ertegen aan dat zij de kosten zelf moeten betalen. Mijn vraag aan de minister is wat hij kan doen om deze gemeenten beter te ondersteunen.
Voorzitter. Het meest recente nieuws. Maandagmiddag kwam naar buiten dat Nederland asielzoekers wil uitzetten naar Rwanda. Dat is een land waar ze over het algemeen nog nooit zijn geweest. Dat wordt eufemistisch een "terugkeerhub" genoemd. Ik heb al gezegd dat ik die term misleidend vind, want het gaat niet om terugkeer; het gaat om het dumpen van mensen. Het is een symboolmaatregel die mensenrechten schaadt, die duur is, die ineffectief is en die de deur openzet naar extreemrechts.
De heer Boomsma (JA21):
Dit vind ik wel heel merkwaardig zware aantijgingen. Dit is een voorstel van meerdere Europese landen, waaronder Nederland. Zeggen dat de minister de deur openzet voor extreemrechts vind ik echt kant noch wal raken. Ik zou mevrouw Westerveld willen verzoeken om dat terug te nemen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
De tendens die we nu in Europa zien, is dat er steeds meer xenofobie is. Er is steeds meer vreemdelingenhaat. Ik vind dat een ernstige ontwikkeling. Ik vind dat we te allen tijde moeten staan voor mensenrechten. Het is helemaal niet mijn bedoeling om de minister onder vuur te nemen, maar ik wil wel zwaar aanzetten dat wij vinden dat mensenrechten te allen tijde worden geborgd en dat ik mijn hart vasthoud als dit voorstel erdoorheen komt. Ik denk ook dat het geen stand houdt bij de rechter.
De heer Boomsma (JA21):
Dan dat punt. Hoe komt mevrouw Westerveld erbij dat mensenrechten zouden worden geschonden van deze mensen? Er worden gewoon afspraken gemaakt. Die zijn uitgebreid uit de doeken gedaan in alle informatie die we hebben gekregen. Er worden goede afspraken gemaakt. Het kan ook prima. Of suggereert mevrouw Westerveld dat het in een land als Rwanda, in Afrika, onmogelijk is om mensenrechten te beschermen?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Er wordt een deal gemaakt met een autoritair regime, dat bijna geen kritiek tolereert en dat media censureert. Daarbij is het nog maar de vraag of mensenrechtenorganisaties in dat land autonoom kunnen werken. Ik heb nog onvoldoende antwoorden over het toezicht op wat er gebeurt in dat land. Uit de brief kan ik ook niet opmaken hoe wordt gegarandeerd dat er onderwijs en zorg wordt gegeven. Ik heb daar grote zorgen over, omdat er met veel bombarie een deal wordt aangekondigd, waarin ik nog nergens een zekerheid zie dat mensenrechten worden gewaarborgd. Dat vind ik zorgwekkend. Ik vind dat wij in dit parlement ook te allen tijde ervoor moeten zorgen dat mensenrechten worden gewaarborgd en ik vind dat we verantwoordelijk zijn voor deals die wij sluiten met andere landen. We zijn dus ook verantwoordelijk voor wat er gebeurt met de mensen die daar komen.
De heer Boomsma (JA21):
Tot slot. Ik vind het buitengewoon betuttelend, om niet te zeggen denigrerend, richting Afrikaanse landen om te veronderstellen dat het onmogelijk is om daar afspraken mee te maken om de mensenrechten te beschermen. Ik vind dat echt verwerpelijk. Daar wonen ook heel veel mensen. Er kunnen ook asielzoekers komen uit Rwanda, die worden afgewezen. Die gaan gewoon terug naar Rwanda. Zou dat dan ook niet meer kunnen? De consequentie van de gedachtegang van mevrouw Westerveld is dat je mensen alleen in Europa kunt opvangen en dat in de hele rest van de wereld mensenrechten worden geschonden, waardoor het onmogelijk is om daar te wonen en om er mensen naar terug te sturen. Ik vind dat eigenlijk niet passend.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Daar neem ik afstand van. Dat is niet wat ik heb gezegd. We hebben er een land uit gehaald waar nu een deal mee is gesloten. Daar heb ik zorgen over. Dat zegt helemaal niets over alle andere landen in Europa.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Er wordt al jaren gesproken over een terugkeerhub, maar het lijkt nu concreter te worden. Dat zijn legitieme zorgen van mevrouw Westerveld. Maar ik probeer toch het standpunt van PRO helder te krijgen. Vindt u een deal waarbij de mensenrechten niet gewaarborgd zijn, onacceptabel, of vindt u principieel dat mensen die uitgeprocedeerd zijn, ook op een andere plek binnen de Nederlandse grenzen gehuisvest kunnen worden, zodat daar gewerkt kan worden aan hun terugkeer? Is het voor u een principieel punt of gaat het voor u om de mensenrechten, die volgens u niet gewaarborgd zijn in deze specifieke deal?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik begrijp de vraag, maar ik vind het wel ingewikkeld om daar antwoord op te geven, omdat ik dan iets moet zeggen over als-dansituaties, terwijl het nu specifiek gaat om een deal met Rwanda. Ik wil daar nog wel iets bij zeggen, want er is in de afgelopen jaren natuurlijk vaker geprobeerd om deals te sluiten met andere landen. Vaak zijn die pogingen mislukt en dat had vaak te maken met óf de mensenrechtensituatie, óf dat landen zoals Engeland door de rechter worden teruggefloten, óf dat andere landen zaken van Nederland vragen waar wij als parlement of waar de bewindspersonen niet achter kunnen staan. Er is dus heel vaak geprobeerd om dit soort deals te maken. Heel vaak zijn die niet gelukt, maar mijn kritiek gaat nu specifiek over de deal waar we maandag over werden geïnformeerd.
De voorzitter:
De antwoorden mogen ook iets korter.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dit vind ik wel ingewikkeld, want de in potentie grootste partij van het land kan geen duidelijkheid geven of zij buiten Nederland aan terugkeer werken principieel een probleem vindt of dat ze het problematisch vindt als het niet gekoppeld is aan een basisstandaard van mensenrechten. Dat is toch wel een wezenlijk verschil. Ik kan u volgen als het erom gaat dat elke deal, met welk land dan ook, aan de minimale standaarden van humanitaire verdragen en mensenrechten moet voldoen. Daarin kunnen we elkaar helemaal vinden. Maar het lijkt alsof mevrouw Westerveld en PRO er een principieel punt van maken dat iedere persoon die uitgeprocedeerd is, alleen vanuit Nederland uitgezet zou kunnen worden en dus principieel niet vanuit een ander land. Ik probeer erachter te komen of dát het standpunt is van PRO.
Mevrouw Westerveld (PRO):
In principe zijn wij er niet voor dat mensen gaan naar een land waar ze nooit eerder voet aan de grond hebben gezet en vinden wij ook dat er veel meer aandacht moet uitgaan naar zorgen erover dat we in Nederland eindelijk eens de opvangcapaciteit maar ook de doorlooptijden op orde krijgen. Ik begon net over mensenrechten, maar ik heb ook nog een aantal andere vragen aan de minister, bijvoorbeeld over de kosten hiervan. Ik begrijp dus niet zo goed waar ik nou verder op zou moeten reageren, omdat ik hier specifiek inga op wat wij hebben gelezen in die brief over Rwanda. Daar hebben wij vragen over, onder meer over de mensenrechtensituatie.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ja, tot slot. Het is wel relevant, want PRO, een pro-Europese partij, lijkt hier voor te sorteren op een collectief Europees standpunt, al moeten we natuurlijk eerst kijken hoe de stemmingen gaan. Maar het lijkt erop dat PRO als grootste partij voorsorteert op een andere weging inzake terugkeerhubs of de mogelijkheid om vanuit een plek buiten het eigen grondgebied een terugkeer mogelijk te maken. Daarom vind ik het relevant. Ik kan u goed volgen dat elke deal, waar dan ook ter wereld, of het in Rwanda is of in België, aan minimale standaarden moet voldoen. Ik heb zelf ook vragen over Rwanda. Maar ik meen te bespeuren, en volgens mij bevestigt u dat, dat PRO, ongeacht of het om Rwanda of België of Curaçao gaat, sowieso vindt dat alleen vanuit Nederlands grondgebied teruggestuurd kan worden. Dat zou volgens mij voorsorteren op een punt dat volgens mij haaks staat op de Europese beweging. Dat probeer ik bevestigd of ontkracht te krijgen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik reageer hier specifiek op de brief van maandag. We hebben het hier nu over "terugkeerhubs", maar eigenlijk zijn het natuurlijk uitzetcentra, en wij hebben er ook vragen over in hoeverre dat effectief is. Daarom stel ik dadelijk ook vragen over wat dat nu kost. Maar ook in verschillende evaluatierapporten die er liggen, wordt altijd gezegd: investeer in duurzame relaties met de landen waar mensen vandaan komen. Zorg daar nou eens voor. Zorg ervoor dat mensen daar perspectief hebben. Volgens mij is dat een veel effectievere methode om mensen die uitgeprocedeerd zijn uiteindelijk te begeleiden naar het land waar ze vandaan komen.
De heer Ellian (VVD):
Ik wilde eigenlijk niks zeggen, maar ik ga dat wel doen. Mevrouw Westerveld begon haar betoog met: let op je woorden in dit debat, want het gaat over mensen. Ik heb even heel precies geluisterd en zij zegt net dat je de deur openzet naar extreemrechts als je voor de terugkeerhub in Rwanda bent. Ik laat me dat niet aanpraten, hoor. Ik vond de interrupties van de collega's van JA21 mild. Je kunt prima voor zo'n terugkeerhub zijn, omdat we proberen voor mensen die geen recht hebben op verblijf hier en weigeren mee te werken naar nette maatstaven iets buiten de Europese grenzen op te zetten. Ik vraag heel precies: naar wie zet je deur open? Waarom zegt mevrouw Westerveld dat ik, het CDA en andere partijen de deur openzetten naar extreemrechts?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik had het over symboolmaatregelen. Als het gaat om het debat in deze Kamer en om hoe dat debat gaat, weet meneer Ellian net als ik dat het debat steeds heftiger en feller wordt en dat ik ook zie dat er steeds meer symboolmaatregelen zijn die niet effectief mensen helpen, maar waarvan ik wel merk dat die de overhand krijgen, ook in de samenleving. Daar wil ik voor waarschuwen. En ik … Ik laat het daarbij.
De heer Ellian (VVD):
Toch even. Dan zou mevrouw Westerveld in het vervolg wat betreft mensen hier die zo'n terugkeerhub inhoudelijk een goed idee vinden, moeten uitkijken … Overigens vinden de collega's van mevrouw Westerveld in Denemarken dit een goed idee. Die werken als eerste dit plan uit, dus het heeft niets te maken met wat je politieke achtergrond is. Je kunt dit een goed idee vinden omdat je vindt dat mensen die geen recht hebben op verblijf hier op een nette manier in een ander land in een centrum kunnen blijven. Het heeft niets te maken met het openzetten van de deur naar extreemrechts. Nogmaals, staat mevrouw Westerveld achter die woorden, of niet?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik heb die net gezegd en ik heb net uitgelegd waarom ik dat vind.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ellian (VVD):
Ik hou het kort, voorzitter, want u houdt ons terecht kort.
Waarvan akte, zeg ik dan. Ik hoop dus dat iedereen meekijkt, dus waarvan akte. Er wordt hier over van alles gedebatteerd, maar ik moet nu dus pikken dat PRO mij "extreemrechts" noemt, want zo ervaar ik het. Oké, waarvan akte. Ik zal het onthouden. Wij zijn voor die terugkeerhub. Ik weet dat een aantal mensen hier die daar ook voor zijn niet extreemrechts zijn, maar Nederland beter willen maken door mensen die geen recht hebben op verblijf hier naar een nette plek terug te sturen. Ik vind het ver gaan wat mevrouw Westerveld hier doet.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Gelukkig heb ik de heer Ellian dan ook niet "extreemrechts" genoemd, niet in dit debat en niet in vorige debatten. Ik heb letterlijk gezegd dat wij dit een dure symboolmaatregel vinden, die deur openzet naar extreemrechts. Dat is wat anders dan wat hier net werd gezegd.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ga daar even op door, want dan snap ik 'm niet. "Een dure symboolmaatregel die de deur openzet naar extreemrechts." Dan zeg je hier toch dat fracties en Kamerleden die dit een goed idee vinden bij de extreemrechtse groep horen, waar de deur voor wordt opengezet? Leg het dan even heel goed uit, want ik denk dat niemand dit begrijpt. Ik denk namelijk dat het wél zo bedoeld was. Leg het uit aan ons.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik zeg dat de deur wordt opengezet door dit soort maatregelen. Waarom zeg ik dat? Omdat dit in onze ogen een dure en ineffectieve symboolmaatregel is, die niet bijdraagt aan een oplossing.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dit slaat echt helemaal nergens op. "Het is een dure symbooloplossing, waarmee de deur wordt opengezet naar extreemrechts." Leg dat verband dan eens even uit. Volgens mij snapt niemand het hier namelijk. Niet alleen ik snap het niet, maar de andere Kamerleden ook niet. Ik denk dat de mensen op de tribune en de mensen die thuis kijken het ook niet snappen. Misschien snappen ze een klein deel, maar leg dan uit wat het verband is tussen die twee.
Mevrouw Westerveld (PRO):
We zijn recent gewaarschuwd door verschillende veiligheidsinstanties over de opkomst van extreemrechts. Ik denk dat we daarom heel erg moeten waken voor hoe wij mensen zien die vluchten voor oorlog en geweld en voor hoe wij over hen praten. Ik zie dat de afgelopen jaren het debat is verhard. Ik heb de indruk dat we hier te weinig praten over oplossingen die daadwerkelijk bijdragen aan het welzijn van deze mensen, aan goede opvang en aan mensenrechten, maar dat we wel steeds meer praten over symboolpolitiek. Daarom maakte ik net die opmerking. Ik neem afstand van mensen die zichzelf nu aangevallen voelen, want dat is niet wat ik heb gezegd.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van der Plas. Daarna wil ik graag dat mevrouw Westerveld haar betoog afrondt.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Maar dit is dus iets anders, wat mevrouw Westerveld nu zegt. Nu zegt ze: ik vind dat de manier waarop er over asielzoekers en vluchtelingen wordt gesproken polariserend is en kan leiden tot extremistische gedachten. Zo vat ik het even samen. Tegelijkertijd legt mevrouw Westerveld net een rechtstreekse link tussen de terugkeerhub in Rwanda, die ze symboolpolitiek vindt, en de deur openzetten naar extreemrechts. Maar nu komt er een heel ander verhaal, dus eigenlijk zou mevrouw Westerveld moeten zeggen: ik heb dat inderdaad verkeerd gezegd, maar ik maak me wel zorgen over de opkomst van extreemrechts door symboolpolitiek. Dat is echt iets anders dan wat er net werd gezegd.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Hier wordt geprobeerd om mij woorden in de mond te leggen en ophef te creëren, terwijl dit helemaal geen nieuw standpunt is. Wij waarschuwen al jaren voor de opkomst van extreemrechtse partijen en voor autoritaire regimes; dat is helemaal niet nieuw. We hebben ook bij het vorige kabinet voortdurend kritiek gehad op oud-minister Faber, die naar ons idee ook veel symboolmaatregelen doorvoerde. Daar waarschuwen wij voor en dat is wat ik heb gezegd. Dat is niet nieuw. Ik neem echt afstand van de woorden die mij in de mond worden gelegd, want ik heb heel duidelijk gezegd wat ik heb gezegd. Dat is geen nieuw standpunt; dat is echt iets waar we al jaren voor waarschuwen. Ik hoop dat we allemaal beseffen dat we op onze woorden moeten letten, maar ook dat we moeten letten op wat mensen wordt beloofd en op hoe mensen tegen elkaar worden uitgespeeld.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u uw betoog vervolgt.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Over mensenrechten gesproken. De regering stelt mensenrechten te waarborgen, maar welke garanties zijn er eigenlijk? Welke onafhankelijke organisaties en ngo's krijgen toegang tot de uitgeprocedeerde asielzoekers? Mogen deze organisaties ook daadwerkelijk onafhankelijk opereren en kritiek uiten op het Rwandese regime? Mogen de asielzoekers zelf kritiek uiten op het regime, of kunnen zij dan, net zoals de vluchtelingen die een paar jaar terug demonstreerden, doodgeschoten worden? Wordt het memorandum of understanding eerst aan de Kamer voorgelegd, voordat het wordt getekend? Wat is de verantwoordelijkheid van Nederland vanaf het moment dat mensen landen in Rwanda? Op welke manier verzekert Nederland zich ervan dat in Rwanda het internationale recht wordt nageleefd?
Voorzitter. Mijn fractie wil ook graag weten om hoeveel geld het nou eigenlijk gaat. Hoeveel kost het nou per uitgezette asielzoeker? Als ik de brief mag geloven, gaat het eerst om een pilot van 100 plekken. Hoeveel geld gaat daar nou in? Is dat geen tijd, geld en moeite die ook gestoken kunnen worden in het maken van betere afspraken met landen, in zorgen dat mensen perspectief krijgen en in de begeleiding van mensen? Als ik kijk naar bijvoorbeeld de antwoorden op de feitelijke vragen, zie ik dat er een vraag werd gesteld over een aantal ngo's die een bedrag van, uit mijn hoofd, 4,6 miljoen kregen en mensen begeleiden naar het land waar ze vandaan komen. Ik zie dat het in 2025 en 2026, of in de twee jaar daarvoor, gaat om bijna 4.000 mensen. Ik begrijp dat het gaat over wat andere groepen. Tegelijkertijd zie je daar volgens mij wel dat begeleiding, het bieden van perspectief, helpt bij een goede terugkeer.
Voorzitter. Ik wil afronden met een shout-out en een enorm dankwoord aan mensen die zich keihard inzetten voor hun naasten. Ik noem de kerken die de pastorieën openzetten voor de opvang, alle vrijwilligers van Kerkasiel Kampen, Takecarebnb, mensen met initiatieven om het COA te ontlasten — dat noemde ik net al — Thuis in Oss en alle vrijwilligers en alle mensen die werken bij organisaties die zich inzetten voor elkaar. Ik doe er nog heel veel tekort. Dank dus aan alle mensen die vluchtelingen zien als mens en niet als cijfers. Mijn vraag aan de minister is of hij dit soort initiatieven nog verder kan ondersteunen. Zij werken namelijk aan een samenleving waarin we voor elkaar klaarstaan en in zo'n samenleving voel ik me thuis.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik heb bewust even gewacht tot het einde van het betoog van mevrouw Westerveld. Mevrouw Westerveld zegt: veel problemen in de asielketen komen niet door vluchtelingen, maar door de politiek en door beleid. Ik kan haar daar voor een groot deel in volgen, maar als ik het betoog van mevrouw Westerveld hoor, hoor ik dat het veel gaat over opvang en meedoen, maar als het gaat over terugkeer hoor ik vooral heel veel kritische geluiden en heel weinig over wat er wel kan, in plaats van alleen investeren in partnerschappen, waarvan zij ook goed weet dat dit hele langdurige trajecten zijn. Mijn concrete vraag aan mevrouw Westerveld is dus: welke concrete maatregelen op terugkeer stelt zij voor die er op korte termijn voor gaan zorgen dat er meer mensen teruggaan naar het land van herkomst?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik begrijp die vraag. We hebben die vraag ook gesteld toen ik op werkbezoek was bij de vreemdelingendetentie in Rotterdam, waar mensen zitten die dagelijks bezig zijn met de begeleiding en terugkeer van mensen die nu in Nederland zijn en in vreemdelingendetentie zitten. Zij gaven aan: wat echt helpt, is mensen perspectief geven en zorgen dat ze iets in handen hebben als ze teruggaan. Een voorbeeld is ervoor zorgen dat ze een certificaat of diploma hebben. Dat helpt. Goede begeleiding helpt, door iemand die begrijpt wat de cultuur is in het thuisland. Wat natuurlijk ook werkt, maar niet op korte termijn, is investeren in duurzame relaties met andere landen. Ik besef wel dat dat niet van de ene op de andere dag geregeld is, maar ik hoor wel van professionals dat dat een oplossing is.
Mevrouw Straatman (CDA):
Wat mis ik heel erg in de analyse van PRO? Ze zijn heel kritisch over de terugkeerhub. Ze noemen het "dure symboolmaatregelen" en "de deur openen naar extreemrechts". Het CDA ziet dit absoluut anders. Het CDA ziet dit als een historische doorbraak in het terugkeerbeleid. Maar wat ik vooral mis, zijn concrete oplossingen op terugkeer. Toen ik bijvoorbeeld een paar weken terug hier in de Kamer een heel concreet voorstel neerlegde om overlastgevende criminelen in detentie uit te zetten met het middel van strafonderbreking, zag ik dat PRO daartegen stemde, terwijl dat in Duitsland helpt om criminele Syriërs terug te sturen. Waarom kiest PRO er telkens voor om bij concrete maatregelen die wél helpen, alleen maar tegen te stemmen, en alleen voor de lange termijn naar oplossingen te zoeken op het punt van terugkeer?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Het is natuurlijk niet zo dat wij alleen maar tegen van alles stemmen. We hebben laatst de wet over vreemdelingenbewaring gehad; daar hebben wij gewoon voor gestemd. Zo kijken wij elke keer naar voorstellen. Als wij ervoor zijn, zijn wij voor. Maar in de vraag van het CDA zat ook een aanname dat een uitzetcentrum, de terugkeerhub, zoals mevrouw Straatman dat noemt, wél een oplossing is op de korte termijn. Dat is het natuurlijk ook niet. We moeten eerst nog maar zien of het standhoudt bij de rechter. Er moeten nog allerlei afspraken worden uitgewerkt. Ik heb ook nog heel veel garanties niet. Er is dus volgens mij geen enkele oplossing die van vandaag op morgen werkt.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ja, tot slot. Als we kijken naar de asielketen in 2026, zien we dat het inwilligingspercentage daalt. Ik geloof dat het met 24% daalt in 2026. Dat betekent dat er steeds meer mensen in de opvangketen komen die eigenlijk terug moeten en geen recht hebben op verblijf in Nederland. Op alle concrete oplossingen voor de korte termijn, namelijk dan wel de terugkeerhub, dan wel het uitzetten van criminele Syriërs vanuit detentie, dan wel het voorstel van JA21 om gezinshereniging in een derde land plaats te laten vinden, stemt PRO tegen. Ik denk dat de keten vastloopt op terugkeer en ik mis in de hele analyse van de keten die vastloopt, heel erg dat punt van mevrouw Westerveld. Dus nog één keer de vraag: welke concrete oplossing op de korte termijn stelt zij wél voor? Ze zegt alleen maar: al die andere oplossingen niet. Wat dan wel? Wat helpt om in 2027 het terugkeerpercentage omhoog te krijgen?
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik gaf net aan voor welke wet wij net hebben gestemd. Voor ons is een belangrijke maatstaf of wij ook vinden dat mensenrechten worden gewaarborgd. Ik sloot nota bene net af met een paar vragen aan de minister over bijvoorbeeld het ondersteunen van ngo's en andere organisaties om mensen te helpen in het land waar ze vandaan komen. Dat zijn natuurlijk allemaal zaken die je kan doen, waarvan ik ook niet per se weet of ze in 2027 een oplossing zijn. Maar het is wel een groot deel van het dilemma, ook hier, dat voortdurend harde woorden worden gebruikt — ik zeg overigens niet dat mevrouw Straathoven dat aan het doen is ...
De voorzitter:
Straatman.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Straatman, sorry. Ik zeg niet dat mevrouw Straatman dat doet. Maar het dilemma waar wij natuurlijk wel allemaal tegenaan lopen, is dat er in het debat in de Kamer heel vaak grote beloften worden gedaan en harde woorden worden gebruikt, terwijl het in de praktijk niet zo simpel is. Ik denk dat goede afspraken, het ondersteunen van organisaties en het bieden van perspectief aan mensen in ieder geval wél menswaardige oplossingen zijn.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage. De volgende spreker aan de zijde van de Kamer is meneer Van Asten, die spreekt namens de fractie van D66.
De heer Van Asten (D66):
Dank, voorzitter. Ik zit inmiddels één jaar in de Tweede Kamer, waarvan het grootste deel op de portefeuille Asiel en Migratie. Dat feestelijke feit is afgelopen vrijdag net wat ondergesneeuwd. In dat jaar heb ik zowel de goede als de nare aspecten van dit dossier gezien, en ik heb ervaren hoe gepolariseerd het debat is. Ik heb rellen gezien in IJsselstein en gesproken met de boze buurtbewoners, en ik zag de brandstichting in Loosdrecht en de vernielingen en intimidatie in Engelen. Die zaken vragen van ons als politici dat we oog houden voor de mensen erachter: oog voor de buurtbewoners die tegenover elkaar staan, voor de ondernemers in Ter Apel, voor de vluchteling die op zoek is naar bescherming en voor al die medewerkers van het COA en de IND, die zich hier dag en nacht voor inzetten.
Ik ben dan ook blij dat het kabinet het afgelopen jaar echt stappen heeft gezet. We hebben het Migratiepact geïmplementeerd, waardoor procedures veel sneller gaan. Ook zijn de dwangsommen afgeschaft en kunnen we criminele asielzoekers vaker ongewenst verklaren. We zorgen voor structurele financiering van de asielketen, waardoor we de noodopvang kunnen afbouwen en kunnen inzetten op de azc's van de toekomst. En we halen de drempels weg voor asielzoekers die hier willen werken, zodat ze sneller kunnen meedoen in onze maatschappij. Dat zijn grote stappen op een dossier dat jarenlang stilstond. Dat is bemoedigend, maar we zijn er nog niet.
Daarbij wil ik beginnen met de situatie in Ter Apel. Het is onvoldoende om op één gemeente te leunen voor het aanmeldproces, met name voor bewoners en ondernemers. Onze Spreidingswet is gestoeld op de gedachte dat elke gemeente haar steentje bijdraagt. Diezelfde gedachte zou ik willen terugzien in het aanmeldproces. Er is een motie aangenomen van collega Westerveld en mij over het realiseren van meer aanmeldlocaties. Kan de minister toezeggen dat we gaan toewerken naar een stelsel met meerdere kleinschalige locaties in plaats van één locatie in Ter Apel? We kunnen desnoods bepaalde delen van het aanmeldproces verdelen over het land. Ook zag ik dat er twee leden van de Koninklijke Marechaussee per avonddienst bij komen in Ter Apel. Dat vind ik echt onvoldoende. Er had al maanden geleden extra capaciteit die kant op gemoeten. Dat overleg zou in april plaatsvinden. Ik hoop dat de minister mijn frustratie kan wegnemen door aan te geven wanneer die inzet daadwerkelijk wordt gerealiseerd. Gister is daar ook nog een motie over aangenomen van collega Mathlouti en mijzelf.
Voorzitter. Vorige week kreeg ik een brief van een leraar uit een taalklas op een basisschool voor nieuwe kinderen uit het azc over het effect van verhuizen tussen azc's. Er werd gesproken over kinderen die stil binnenkomen, die na een paar maanden de taal spreken en vriendjes hebben gemaakt, die in 48 uur ineens naar de andere kant van het land moeten. Het bevestigde voor mij de noodzaak om te zorgen voor rust in de keten, te beginnen met de afbouw van de noodopvang. Noodopvang is voor buurtbewoners minder fijn. De omstandigheden, zeker voor kinderen, zijn vaak ondermaats. Ik lees in de brief van de minister dat er extra middelen zijn gevonden voor psychosociale ondersteuning voor die kinderen. Ik hoor graag van de minister of hiermee op alle noodopvanglocaties met kinderen psychosociale zorg kan worden georganiseerd. Waarom wordt er geen structurele financiering in de kostprijs berekend, zoals in onze motie was voorgesteld? Het afgelopen jaar is twee derde van het budget ingezet voor noodopvang. Dat is 2,4 miljard. Dat geld zouden we veel beter kunnen inzetten voor kleinschalige opvangplekken, die gemeenten vaak wensen. Ik snap dat een officiële COA-locatie met belemmeringen kan komen als het gaat over de inzet van personeel, maar als gemeentes zelf de opvang organiseren, is dat waarschijnlijk sneller te organiseren. Kunnen we niet verstandig vooruit investeren door daar een voorschot op te doen en onder de streep geld te besparen, omdat we noodopvang kunnen afbouwen? Is de minister dat met mij eens? Is hij bereid te kijken wat er begrotingstechnisch nodig is om de investering in kleinschalige opvang vooruit mogelijk te maken?
Voorzitter. Dan het pact. Het idee is dat we met dezelfde regels grip op migratie krijgen, door een gezamenlijk Europees stelsel, met strenge procedures, fatsoenlijke opvang en terugkeer voor personen die niet mogen blijven. Zelfs als we erin slagen om dit rimpelloos te laten werken, speelt er een beperkende factor mee. Het Verenigd Koninkrijk is voor veel migranten een gewenste locatie en een reden om een tocht over de Middellandse Zee en de Noordzee te maken. Die gammele bootjes op de Noordzee baren mij zorgen. Het is een levensgevaarlijke tocht, waar mensensmokkelaars op inspelen. Schaamtevol genoeg blijken daar veel Nederlandse criminelen van te profiteren. Het zijn verschillen in de onderliggende asielstelsels die een oversteek überhaupt aantrekkelijk maken. Daar zit ook de oplossing. Ik heb al eerder gepleit voor een betere samenwerking met het Verenigd Koninkrijk op migratie. Aankomend weekend vindt er een top plaats tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie. Deelt de minister de opvatting van D66 dat we hier de komende periode extra stappen op moeten zetten? Welk contact heeft hij hierover met zijn Engelse collega?
De heer Struijs (50PLUS):
Even terug naar het vorige punt. Ik heb even gewacht, want ik hoopte dat D66 ook zou komen met de aangenomen motie om meer vaste locaties te gaan gebruiken. Grote vaste locaties in samenwerking met het Rijkvastgoedbedrijf scheelt namelijk miljarden. Even los van alle problematiek: het scheelt miljarden. Twee. We kunnen op die locaties veel meer doen dan op al die noodopvanglocaties. Steunt D66 het beleid van de vaste locaties?
De heer Van Asten (D66):
Dat is iets wat ik hier continu bepleit. Ik heb vaak genoeg aan de minister gevraagd wanneer er locaties kunnen komen van het Rijkvastgoedbedrijf of
Defensie. Ik zit eigenlijk nog steeds op dat antwoord te wachten. Of het hele grootschalige locaties moeten zijn … Als het goed geregeld is, dan kan dat. Over het algemeen zijn juist wat kleinere locaties, voor een paar honderd man, de max voor het organiseren van een goede opvang.
De heer Struijs (50PLUS):
Dat is goed om te horen. Het is voor mij en-en-en. Ik zoek meerdere oplossingen. Dank.
De heer Van Asten (D66):
Ik zie trouwens de hele tijd "afronden s.v.p." in beeld. Ik vind dat gezellig, maar de tijd loopt gewoon nog door.
De voorzitter:
Kijk eens aan.
De heer Van Asten (D66):
Ik weet dat u haast wil maken, maar …
De voorzitter:
Ga uw gang.
De heer Van Asten (D66):
Dank. Dan over de terugkeerhubs. De minister trekt samen met vier anderen landen op om uitvoering te geven aan de Terugkeerverordening. Maandag is aangekondigd dat er samenwerking wordt gezocht met Rwanda. Voor D66 staat buiten kijf dat internationaal recht gewaarborgd moet zijn als mensen naar een derde land worden gestuurd. Voor de realisatie van een hub in Rwanda zijn voor D66 een aantal onderdelen essentieel, waaronder duidelijke mensenrechtenclausules, zodat de overeenkomst bij eventuele schendingen van de afspraken direct kan worden beëindigd. Andere essentiële onderdelen zijn onafhankelijk en doorlopend toezicht, duidelijke inbedding van parlementaire controle en goede waarborgen voor onafhankelijke rechtsbescherming. Ik hoor graag van de minister of hij deze onderdelen kan toezeggen voor de verdere uitwerking.
De UNHCR en de IOM zijn betrokken bij het monitoren van de randvoorwaarden. De IOM geeft op verzoek van Rwanda aan ter plekke te ondersteunen. De UNHCR gaf in een verklaring aan te willen adviseren. Daarmee lijkt de IOM feitelijk de enige organisatie die zich ter plekke met de migranten bemoeit. Kan de minister verder ingaan op de rollen van deze organisaties? Ik snap dat monitoring overzichtelijk moet zijn, maar ik denk ook dat we open moeten staan voor de signalen van andere maatschappelijke organisaties die in Rwanda actief zijn. Kan de minister toezeggen te kijken naar welke rol we hen kunnen geven?
Voorzitter. We hebben het ook veel gehad over de herbeoordeling van Syriërs. Dat vraagt veel capaciteit van de IND, die we op dit moment niet hebben. Ik denk dat we het in deze Kamer met elkaar eens zijn dat we het beste kunnen inzetten op vrijwillige terugkeer. Dat is fijner voor de persoon die terugkeert, werkt beter en is goedkoper. Waarom laten we Syriërs, die nu twijfelen om terug te keren, niet een keer kijken, zonder dat ze gelijk hun status hier kwijtraken? Kan de minister aangeven of hij voorstander is van een dergelijke "go and see"-regeling?
Voorzitter. Uit de brief blijkt dat de regelgeving voor asielzoekers om sneller aan het werk te gaan pas per 1 juli 2027 in werking gaat treden, terwijl het ontwerpbesluit in maart 2026 al naar de Kamer is gestuurd. Hebben de IND en het UWV daadwerkelijk die tijd nodig, of kunnen we dit proces versnellen? De BRP-codes die nodig zijn voor deze wetgeving zijn er al, dus ik zie niet in waarom dit zo lang zou moeten duren.
Voorzitter, dank.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft een interruptie van de heer Boomsma.
De heer Boomsma (JA21):
De heer Van Asten heeft het over het waarborgen van de mensenrechten bij de terugkeerhub. Dat lijkt me volstrekt terecht en logisch. Daar zijn wij natuurlijk ook voor. Maar we hoorden mevrouw Westerveld net natuurlijk ook zeggen dat dit "een symboolmaatregel is die de deur openzet voor extreemrechts". Nou is mijn fractie dit soort verwijten van dat deel van de Kamer wel gewend. Die worden eigenlijk voortdurend onze kant op gestrooid. Ook als wij bijvoorbeeld een enkel feit benoemen, gebeurt dat al wel. Maar de heer Van Asten is het volgens mij helemaal niet gewend dat zo'n verwijt wordt geopperd jegens hem of jegens dit kabinet, dus hoe ziet hij dat?
De heer Van Asten (D66):
Ik zie het niet als een verwijt naar mij of naar de collega's in de Kamer. Ik deel met mevrouw Westerveld wel het feit dat we breed in de politiek, of dat nou bij dit debat is of bij een ander debat, nogal snel willen terugvallen op iets wat heel groot gebracht wordt, maar uiteindelijk een symboolmaatregel blijkt te zijn. Een van de zaken die we dus moeten gaan bekijken bij een migratiehub, is: is dit nou daadwerkelijk de snelste en de meest efficiënte en veilige manier om mensen die niet meer hier in Nederland mogen blijven, naar een derde land of naar hun eigen land te sturen? Als daar andere methodes voor zijn, moeten we daar eerder de aandacht aan geven, bijvoorbeeld goede partnerschappen met landen van herkomst.
De heer Boomsma (JA21):
De heer Van Asten zegt dat het geen verwijt is richting mensen in de Kamer, maar het is natuurlijk wel degelijk een verwijt als je zegt dat iemand de poort openzet voor extreemrechts. U kunt toch moeilijk ontkennen dat dat een verwijt is richting anderen? Ik ben gewoon benieuwd of D66 in ieder geval in principe een positieve grondhouding heeft tegenover deze terugkeerhub en dus ook niet ziet dat het de poort openzet voor extreemrechts.
De heer Van Asten (D66):
We hebben in het coalitieakkoord afgesproken dat we hiermee aan de slag gaan. Daarbij hebben we ook aangegeven dat een land als Oeganda daar niet voor in aanmerking komt, gezien de mensenrechten. Dat betekent dat we al vrij kritisch zijn op het land waar uiteindelijk een partnerschap mee wordt gesloten en de vraag of dat de mensenrechten wel of niet kan garanderen. Bij Rwanda gingen bij mij de wenkbrauwen zeker omhoog, omdat Rwanda niet altijd het beste trackrecord heeft in het verdedigen van mensenrechten. Er zit dus wel een uitdaging in voor dit kabinet om ook D66 ervan te overtuigen dat Rwanda het land is waar dit gerealiseerd kan worden. Vandaar ook mijn vragen aan de minister.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Boomsma (JA21):
Ja, tot slot. Rwanda is op dit moment een van de veiligere landen in Afrika, met een economie die sterk groeit. Een Rwandese onderzoeker uit Rotterdam heeft net aangegeven, nota bene in De Volkskrant, dat het voor deze mensen gewoon volstrekt veilig zal zijn. Je moet gewoon goede afspraken maken. Ik ben wel met de heer Van Asten eens dat je ook moet kijken naar andere deals, want het gaat er natuurlijk in beginsel om dat het niet acceptabel is dat landen weigeren hun eigen burgers terug te nemen als die zijn uitgeprocedeerd. Welke mogelijkheden ziet D66 om de druk op die landen nog verder op te voeren?
De heer Van Asten (D66):
We hebben daar ook laatst wat besprekingen over gehad, met de rapporten die daarover zijn uitgekomen. Daaruit bleek dat het echt heel lastig is om met de landen van herkomst afspraken te maken om inderdaad op grotere schaal mensen terug te kunnen sturen. Dat is natuurlijk een diplomatiek gevecht waarin van beide kanten moet worden bekeken wat er mogelijk is. Ik heb in de rapporten gezien — dat hebben we allemaal kunnen zien — dat met bijvoorbeeld Irak goed afspraken te maken zijn om een uitwisseling te kunnen hebben. Als mensen bijvoorbeeld zelf op een visum, al dan niet een werkvisum, hier kunnen komen, dan staat Irak er veel meer voor open om sneller mensen terug te nemen. Ik denk dat we die wisselwerking moeten kunnen gaan gebruiken.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Wat betreft terugkeer kunnen we volgens mij beginnen met mensen die overlastgever zijn of criminele handelingen verrichten. We zien dat ook dat stroef gaat. Ik wil het specifiek hebben over een groep waar ik vandaag ook extra aandacht voor zal vragen: christenen in azc's die geïntimideerd worden, soms ook aangevallen worden, vaak omdat zij hun geloof, de islam, hebben verlaten en er mensen zijn die dat niet te verdragen vinden en vinden dat daar consequenties aan verbonden zijn. We merken dat nog niet van alles aangifte wordt gedaan en het vervolgens ook te weinig bij de beoordeling betrokken wordt. Mijn vraag is of u het met mij eens bent dat van alle pogingen tot terugkeer dit toch echt de prioriteit zou moeten hebben,
De heer Van Asten (D66):
Ik denk dat ik de vraag nog wat verder moet aanvullen. U wilt dus eigenlijk de mensen die minderheidsgroepen in azc's lastigvallen, aanvallen et cetera, als eerste uitzetten? Ik zie de heer Ceder bevestigend met het hoofd knikken. Als mensen nog midden in een procedure zitten, kunnen we ze niet naar een derde land uitzetten. Wat mij betreft heeft het wel effect op hun procedure hier in Nederland. Ik denk dat de heer Ceder en ik dat delen.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik denk dat het belangrijk is dat we beginnen met een normstelling — wat vinden wij wel en niet wenselijk? — en van daaruit gaan nadenken over de vraag of je dat wel of niet juridisch kan inkaderen. Ik weet niet of dat ook zo bij D66 is, maar de afgelopen maanden komen bij mij en bij andere partijen berichten binnen waarin mensen aangeven dat in de azc's waar wij gastvrijheid en bescherming bieden, ook mensen zijn die het vaak uit een islamitische of extremistische overtuiging niet verdragen dat mensen een ander geloof of een andere geaardheid hebben en vinden dat daar consequenties aan verbonden moeten worden. Is de heer Van Asten het met mij eens dat het aanpakken van deze specifieke groep in ieder geval betekent dat je na een aangifte bijvoorbeeld snelrecht zou moeten kunnen toepassen, zodat dit zo snel mogelijk wordt veroordeeld en je het bij een beoordeling kan betrekken? Is hij het met mij eens dat wij, gelet op de capaciteit, van alle opgaves die wij hebben misschien wel aan deze prioriteit moeten geven?
De heer Van Asten (D66):
Dat is een lange vraag. Dan wordt het lastig antwoorden, maar ik denk dat …
De voorzitter:
Probeer het toch maar.
De heer Van Asten (D66):
… ik daarop zeker bevestigend kan antwoorden. Als mensen andere mensen lastigvallen terwijl ze zelf in een procedure zitten waarin ze om bescherming vragen, dan getuigt dat er niet van dat zij klaar zijn voor de Nederlandse maatschappij. Tegelijkertijd kunnen hier een heleboel mensen aankomen die totaal niet weten hoe wij hier in Nederland met elkaar omgaan. Daar moeten we mensen natuurlijk gelijk op wijzen en in meenemen. Als mensen dan persisteren in geweld tegen en discriminatie van minderheidsgroepen, dan moet dat zeker worden meegenomen in hun beoordeling en eventueel leiden tot een afwijzing.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Tot slot, voorzitter. Ik ben blij met dit antwoord. Ik wil specifiek inzoomen op de categorie christenen. Je hebt verschillende mensen die als christen naar een azc komen en bescherming zoeken, maar er is ook een groep die in Nederland christen wordt. Dat is vaak een extra kwetsbare groep, omdat die mensen dan afvalligen zijn. Daar zouden dan consequenties aan verbonden moeten worden, want dat zou niet mogen. Mijn vraag is of de D66-fractie deze signalen herkent en van mening is dat je juist zou moeten kijken hoe je degenen in deze specifieke groep die extra kwetsbaar zijn, los van alle minderheden, zou moeten beschermen.
De heer Van Asten (D66):
Ook wij krijgen die signalen, maar die krijgen wij ook van mensen uit de lhbti-familie. De vraag is: moet je daarvoor een prioritering instellen, of moet je er eigenlijk voor zorgen dat iedereen veilig is in nota bene een azc, waar iemand komt omdat hij in het eigen land niet veilig is? In Nederland zou je toch te allen tijde op alle gronden veilig moeten zijn.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage. De volgende spreker is mevrouw Vondeling. Zij spreekt namens de Partij voor de Vrijheid.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Voorzitter. Vandaag bespreken we de eerste begroting van Asiel en Migratie van deze minister. Als het aan de PVV ligt, is dat ook meteen de laatste. Nederland snakt naar minder asielzoekers, minder criminele vreemdelingen en minder azc's. Onze dorpen en steden bezwijken, onze verzorgingsstaat wordt afgebroken door de permanente instroom van mensen uit arme landen met een totaal andere cultuur en andere normen en waarden. Onze woningen worden weggegeven aan gelukzoekers die hier nooit hadden mogen zijn, terwijl Nederlanders eindeloos op een wachtlijst staan. Onze zorg wordt onbetaalbaar door de enorme extra druk en de gewone Nederlander staat in zijn eigen land steeds verder op achterstand. Maar deze minister heeft daar lak aan. Gedreven door een misplaatse barmhartigheid is hij alleen maar bezig met iedereen binnenlaten en pamperen, met als gevolg dat Nederland steeds meer verandert in een half Arabisch land. Terwijl de minister de gulle gastheer uithangt voor half Afrika, is hij juist onbarmhartig voor de Nederlander die geen azc in zijn achtertuin wil en de rekening mag betalen.
Voorzitter. Die rekening is gigantisch. In 2027 wordt in deze begroting meer dan 8 miljard euro uitgegeven aan asiel en migratie. Dat is bijna €1.000 per Nederlands huishouden. Die €1.000 hebben veel Nederlanders zelf hard nodig om hun boodschappen, hun energierekening of hun zorgpremie te betalen.
De heer Van Asten (D66):
Bij deze rekensom hoor ik van mevrouw Vondeling toch een beetje het verhaal van een pyromaan die haar eigen huis in brand heeft gestoken. We hebben namelijk gezien dat onder het vorige kabinet enorm is bezuinigd op de opvang van asielzoekers. Vervolgens moeten we de mensen wél blijven opvangen. Dan komen we in een situatie waarin we waanzinnig veel moeten betalen aan noodopvang op ferry's en weet ik veel wat voor locaties nog meer die daar niet geschikt voor zijn, met alle gevolgen van dien. Vervolgens klaagt mevrouw Vondeling dat het allemaal zo duur is. Erkent mevrouw Vondeling niet dat ze het probleem zelf heeft veroorzaakt?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nee hoor, dit probleem is veroorzaakt door jarenlang beleid, mede namens D66, door iedereen in dit land binnen te laten. Als we nu gewoon eens stoppen met het binnenlaten van al die gelukzoekers — en dat zijn het; meer dan 96% komt via veilige landen naar Nederland — dan kunnen we gewoon azc's gaan sluiten. Als dit kabinet eens begint met het terugsturen van Syriërs. Er zitten tienduizenden Syriërs in azc's, die grotendeels afgewezen worden. Als die weggaan, kunnen we zo honderd azc's gaan sluiten en hebben we geen opvang meer nodig.
De heer Van Asten (D66):
Dit draait er natuurlijk volledig omheen, want het gaat er wel degelijk om dat we hier in eerste instantie mensen gewoon opvangen, waarvoor je dat goed moet hebben geregeld. Dat had veel goedkoper gekund als de PVV hier gewoon verantwoordelijkheid voor had gepakt. We hebben nu een systeem waarin we aan de slag gaan met een goede, snelle beoordeling binnen het Migratiepact. Maar ook dat Migratiepact is hetgeen wat de PVV continu aanvalt. Ik denk eigenlijk dat de PVV gewoon floreert bij een situatie waarin ze problemen niet wil oplossen. Sterker nog, ze wil die alleen maar vergroten.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Het is de PVV die voor de strenge asielwetten van mevrouw Faber in de Eerste Kamer heeft gestemd. Het is D66 dat daartegen heeft gestemd. Wij vinden het pact helemaal niet een ideale oplossing. Sterker nog, het is gewoon een grote flop. Wij zeggen dat we gewoon het heft in eigen land in handen moeten nemen en ook dat we uit de EU moeten.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Nog even over de kosten. De Rekenkamer gaf minister Faber in het vorige kabinet een tik op de vingers, omdat er een miljard werd verspild aan de dure en vaak ook onveilige noodopvang. Wat is het antwoord van de PVV daarop? Dit is toch een constatering van de Rekenkamer?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nou ja, mijn constatering is bijvoorbeeld dat in andere landen waar er geen Spreidingswet is — wat eigenlijk geheel Europa is — die opvang vele miljarden euro's goedkoper is. De constatering dat de Spreidingswet nodig zou zijn om goedkope opvang te regelen, is gewoon pertinent onjuist. En we moeten gewoon eens wat doen aan die instroom. Want als we de kraan open laten staan, dan is het dweilen met de kraan open. Die moeten we gewoon eens dicht gaan doen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Laten we even bij de feiten blijven. Omdat opvanglocaties zijn afgeschaald en er fors is bezuinigd op de uitvoering, zit onze opvang overvol. Dat leidt tot gesleep van mensen. Dat leidt tot veel dure noodopvanglocaties. Daarvan heeft de Rekenkamer tegen het vorige kabinet gezegd: u gooit daarmee een miljard over de balk. En dan is de vraag aan de PVV: het was uw minister die een miljard investeerde in dure opvanglocaties, terwijl dat niet nodig was.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Zoals u weet, heeft de PVV een tienpuntenplan ingediend. Wij wilden gewoon dat er rigoureuze maatregelen …
Ik vind het heel vervelend dat de voorzitter continu zit te grijnzen en een soort van oordeel uitspreekt. Ik hoop dat hij daarmee wil stoppen.
De voorzitter:
Zeker niet. Mevrouw Vondeling, u spreekt mij nu aan. De heer Ceder was van plan om een interruptie te plaatsen. Ik heb hem het signaal gegeven dat ik het verstandig vind dat u eerst even wat verdergaat in uw betoog. Ik probeerde u dus enkel te helpen, door de heer Ceder even terug naar zijn stoel te verwijzen. Dat bevestigt de heer Ceder. Ik denk dat dat beter is voor het debat. Mevrouw Vondeling, u heeft de meeste spreektekst van allemaal. Ongetwijfeld gaat u verderop in uw spreektekst allerlei antwoorden geven op vragen die nu al gesteld worden. Dus ik probeerde eigenlijk een beetje voor u op te komen. Ik denk dat het verstandiger is om de eventuele interrupties voor straks te bewaren, totdat mevrouw Vondeling haar tekst heeft voorgelezen. Misschien gaat zij zo heel veel vragen beantwoorden die nu al gesteld zouden worden.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Ik denk dat ik prima vragen kan beantwoorden. Ik denk ook dat we het debat moeten voeren. We willen al wekenlang een groot asieldebat en nu is het de tijd daarvoor. Ik denk dus ook zeker dat we het debat moeten voeren. Ik geef nog even een antwoord op de vraag van mevrouw Westerveld. Het probleem is volgens de PVV niet dat we te weinig opvangplekken hebben, maar dat we te veel asielzoekers hebben. Daar willen wij wat aan doen. PRO wil dat niet. Mevrouw Westerveld zegt net namelijk letterlijk: we moeten solidair zijn; iedereen is hier welkom. Dat is het verschil tussen PRO en de PVV.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Dat heb ik niet op deze manier gezegd, maar ik had wel een vraag. Die vraag was of het klopt dat de Rekenkamer in het vorige kabinet aan mevrouw Faber heeft gezegd dat er een miljard verspild wordt doordat zo veel mensen naar de dure noodopvang moeten gaan. Klopt dat?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Zoals ik net heb gezegd, heeft de PVV in het vorige kabinet het tienpuntenplan ingediend. Dat is mede gesteund door toenmalig minister Faber. De rest van de coalitie weigerde dit plan echter uit te voeren, waardoor we nu met de gebakken peren zitten.
De voorzitter:
Eén vraag, meneer Van Asten.
De heer Van Asten (D66):
Eén vraag, inderdaad. Ik weet niet of dit verder terugkomt in het debat, maar ik zoek naar de mogelijke oplossingen die de PVV zelf ook aandraagt. Dan kom je al vrij snel op het woord "nexit". Ik ben daar wel even benieuwd naar. Wat kost een nexit de Nederlandse economie? Is mevrouw Vondeling het ook eens met de constatering dat de brexit heeft geleid tot veel meer vluchtelingen in het Verenigd Koninkrijk? Hoe ziet zij dat voor Nederland?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Wat ik in ieder geval weet, is dat een nexit ons ongeveer 24 miljard euro per jaar zal opleveren, omdat dat de enorme kosten zijn van de asielinstroom.
Ik zie dat meneer Van Asten weer wil interrumperen. Mag ik verder, voorzitter?
De voorzitter:
Wacht even. Het is niet zo dat als je gaat zitten, je schone voeten had en weer drie interrupties mag plegen. Dit was uw derde interruptie, meneer Van Asten. Nu gaat mevrouw Vondeling verder met haar betoog.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Begin 2028 eist dit falende beleid maar liefst 96.000 opvangplekken voor asielzoekers, boven op de 109.000 plekken voor Oekraïners. De kosten daarvan zijn meer dan 4 miljard euro voor de opvang van asielzoekers en 2,5 miljard euro voor de opvang van Oekraïners. Het bizarre is dat we de grenzen wagenwijd openzetten voor mensen die helemaal niet vluchten voor oorlog of geweld. In plaats daarvan faciliteren we een complete asielindustrie. Meer dan 96% van de asielzoekers komt niet rechtstreeks uit oorlogsgebied, maar is eerst half Afrika en Europa doorgereisd voordat zij in Nederland aankwamen. Het zijn geen vluchtelingen, maar economische profiteurs op een asielreis naar het beloofde Nederlandse gratisgeldland. De criminele smokkelaars regelen de reis en het COA staat in Ter Apel klaar om hen met open armen te ontvangen. Wat een pervers en ziek systeem is dit. Erkent de minister dat door dit beleid, waardoor iedereen hier asiel kan aanvragen en niemand wordt geweigerd, het criminele systeem van mensensmokkel juist in stand wordt gehouden? Ziet de minister in dat het sluiten van de grenzen en het invoeren van een absolute asielstop de enige manier is om deze waanzin te stoppen?
Niet alleen mensensmokkelaars verdienen goudgeld met de asielellende. Ook in Nederland is asiel een lucratief verdienmodel. Er is bijna een miljoen euro uitgegeven aan zogenaamde vliegende teams, die gemeenten moeten helpen bij de asielopvang. Terwijl Nederlanders slapeloze nachten hebben van een dreigend azc, vullen consultants hun zakken door gemeenten te leren hoe ze de opvang door de strot van omwonenden moeten duwen. Wanneer stopt de minister met het subsidiëren van deze peperdure asielconsultants, linkse bolwerken zoals VluchtelingenWerk en andere politiek-activistische clubjes?
Terwijl er miljarden euro's over de balk worden gesmeten voor de opvang en begeleiding van gelukzoekers, dendert de instroom onverminderd hard door. Iedere week komen er 800 tot 900 asielzoekers bij. Het overgrote deel heeft een onbekende nationaliteit of komt uit Gaza. Het is levensgevaarlijk. We hebben geen flauw idee wie we ons land binnenlaten en zetten daarmee onze eigen veiligheid op het spel. De nieuwe meerjarenprognose voor migratie rekent volgend jaar op weer 51.000 asielzoekers erbij. Alsof de emmer nog niet vol genoeg is, is dit nog exclusief de 140.000 Oekraïense asielaanvragen die we door een dictaat van het Europese Hof van Justitie in behandeling moeten nemen.
De gevolgen voor de samenleving van dit opengrenzenbeleid zijn rampzalig. Alleen al in 2025 registreerde het COA bijna 18.000 agressie- en geweldsincidenten op en rond de opvanglocaties. Dit jaar vonden er in de eerste drie kwartalen al 175 asielincidenten plaats die zo ernstig waren dat de minister er persoonlijk over werd geïnformeerd. Maar dit is slechts het topje van de ijsberg. In deze cijfers is de structurele overlast van asielzoekers namelijk niet eens meegenomen.
Nederlandse meisjes kunnen op veel plekken niet meer normaal over straat, zonder te worden lastiggevallen of geïntimideerd door asielzoekers. Nergens is die ellende zo voelbaar als in Ter Apel. Het dorp gaat al jaren gebukt onder diefstal, overlast en geweld. Wie de politiemeldingen erop naslaat, ziet dat er in en rond het aanmeldcentrum vrijwel dagelijks steekincidenten plaatsvinden. Om de zwaar overbelaste lokale politie te helpen kondigde de minister van Defensie, mevrouw Yeşilgöz, groots aan dat de Koninklijke Marechaussee zou bijspringen om de openbare orde te handhaven in Ter Apel. Maar wat blijkt, voorzitter? Die hele inzet is een totale aanfluiting. Het gaat namelijk om welgeteld één koppel van de marechaussee: twee man. Die worden dan ook nog uitsluitend ingezet tussen 15.00 uur en 23.00 uur. Terwijl Ter Apel 24 uur per dag wordt geterroriseerd, stuurt het kabinet twee marechaussees die om klokslag 23.00 uur weer uitklokken. Je verzint het niet. Kan de minister uitleggen welke boodschap hij hiermee afgeeft aan al die inwoners van Ter Apel, die dag en nacht worden geterroriseerd door asieltuig?
Deze ellende beperkt zich niet tot Ter Apel alleen. Door heel het land zijn azc's verworden tot criminele broeinesten, die zelfs worden gebruikt als hoofdkwartier voor internationale wapen- en drugshandel. Vanuit die locaties verspreidt de overlast zich razendsnel naar onze buslijnen en treinen, waar reizigers en personeel worden geterroriseerd door agressieve zwartrijdende asielzoekers. Het is inmiddels al zover gekomen dat er niet eens meer boetes worden uitgeschreven. Het kan toch niet zo zijn dat criminele asielzoekers, Oekraïners en andere vreemdelingen die onze eigen bevolking bedreigen, niet teruggestuurd worden omdat zij zogenaamd gevaar zouden lopen in hun eigen thuisland? Waarom wegen de rechten van criminele vreemdelingen zwaarder dan de veiligheid en rechten van onze eigen mensen, vraag ik de minister. Wie zich niet aan de regels houdt, wie strafbare feiten pleegt, moet ons land worden uitgezet. Geen uitzondering, allemaal eruit.
Mevrouw Straatman (CDA):
Mevrouw Vondeling stelt terecht de vraag waarom criminele asielzoekers het land niet worden uitgezet. Ik denk dat het antwoord daarop is dat, als er voorstellen in de Kamer worden gedaan, bijvoorbeeld door mij, die gesteund worden door de rechterkant van de Kamer, de PVV daartegen stemt.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Deze interruptie heb ik al vaker gehad van mevrouw Straatman. Het gaat om een motie om criminele vreemdelingen een kortere straf te geven om ze vervolgens te kunnen uitzetten. We hebben ook al antwoorden gekregen van de minister. Die regeling bestaat al, dus wat mevrouw Straatman voorstelt, is helemaal niets nieuws. Het is ook weinig effectief, want er zijn er maar een aantal uitgezet. Daarnaast zijn wij er gewoon geen voorstander van dat een vreemdeling die bestraft wordt, misschien vanwege een verkrachting van een meisje of nog erger, een lagere straf krijgt, terwijl die straffen al gigantisch laag zijn in ons land, met de hoop dat die persoon niet meer terugkomt naar Nederland.
Mevrouw Straatman (CDA):
Dit antwoord gaf mevrouw Vondeling eerder ook en dat antwoord klopt gewoon niet. Deze week is er een nieuwe brief van de minister gekomen over de pilot in Duitsland voor het uitzetten van criminele asielzoekers in detentie. Wat blijkt? Er is helemaal geen sprake van een strafkorting. Mensen worden eerder teruggezet en teruggestuurd, en als ze terugkomen, gaan ze gewoon opnieuw de gevangenis in. Wat mevrouw Vondeling hier vertelt, is dus lariekoek. Ik constateer wel dat mevrouw Vondeling continu hele grote woorden heeft over het uitzetten van criminele asielzoekers, maar dat ze, als hier hele concrete voorstellen worden gedaan, die nota bene werken in Duitsland, daartegen stemt.
Mevrouw Vondeling (PVV):
U zegt dat het niet gaat om strafonderbreking, maar daar gaat het wel om. Ze krijgen een kortere straf zodat ze meewerken aan vertrek, dus wat u zegt, is niet helemaal waar. Wij willen dat de straffen streng zijn en dat iemand gestraft wordt voor het feit waarvoor hij of zij veroordeeld is. Die straffen zijn gigantisch laag. Daarnaast is er geen enkele garantie dat iemand niet meer terugkomt. Vorige keer heb ik deze reden ook al gegeven. Dit is onze uitleg waarom wij tegen de motie hebben gestemd.
Mevrouw Straatman (CDA):
Tot slot, want dat is ook wel goed voor de kijkers thuis. Als die mensen toch terugkomen, gaan ze opnieuw de gevangenis in en moeten ze hun hele straf weer uitzitten. Dat is dus gewoon niet waar, maar dit is wel een structureel patroon dat ik zie bij de PVV-fractie. Een paar weken geleden werd een motie ingediend om de gesprekken met de taliban op gang te laten komen zodat mensen, waar dat veilig kan, teruggaan. Dan stemt de PVV nota bene voor een motie van PRO, terwijl het CDA en de VVD zeggen: laten we kijken waar het kan, om de gesprekken met de taliban voor veilige terugkeer op gang te laten komen. Dus nogmaals: de PVV heeft grote woorden als het gaat om terugkeer en het uitzetten van criminele asielzoekers, maar als puntje bij paaltje komt, stemt zij telkens voor een motie van PRO of tegen een goed voorstel om criminele asielzoekers het land uit te zetten.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Ik ga verder, voorzitter. Ondertussen betaalt de gewone Nederlander op alle fronten de rekening van dit beleid, niet alleen op straat en in de trein, maar ook op de woningmarkt. Maar liefst 60% van de woningvraag wordt veroorzaakt door migratie. De komende tien jaar zijn er alleen al 340.000 woningen nodig om de immigratie bij te benen. Onze eigen jongeren en gezinnen staan jarenlang op een wachtlijst, terwijl 20% van alle sociale huurwoningen rechtstreeks naar statushouders gaat. Inmiddels heeft al bijna een op de tien sociale huurders een asielachtergrond. In plaats van dankbaar te zijn voor hun met voorrang verkregen woning stellen statushouders de meest bizarre eisen. Een Nigeriaanse statushouder weigerde een woning omdat hij die te klein vond vanwege zijn claustrofobie. Twee Somalische broers weigerden een woning omdat er maar één slaapkamer was en zij die niet wilden delen. In 2025 werd 123 keer een woning geweigerd door een statushouder. Terwijl er voor duizenden Nederlanders geen woning is, halen statushouders hun neus ervoor op. Gaat de minister ervoor zorgen dat de statushouder die een woning weigert per direct de opvang wordt uitgezet en voor geen enkele woning meer in aanmerking komt?
Alsof deze voorrangspositie nog niet erg genoeg is, levert het Nederland ook nog eens niets op. Meer dan een derde van de statushouders zit na jaren nog steeds in de bijstand te teren op de zak van de Nederlandse belastingbetaler. Het is duidelijk dat dit opengrenzenbeleid onhoudbaar en onbetaalbaar is en moet stoppen. De realiteit is dat we dit alleen kunnen stoppen met keiharde maatregelen: door een totale asielstop in te voeren en onze grenzen te sluiten voor asielzoekers en niet-westerse immigranten; geen gelukzoeker meer ons land in. Ook moeten we beginnen met de massale deportatie van illegalen en de verplichte remigratie van criminelen. Klopt het, vraag ik de minister, dat er in de gevangenis in Ter Apel een pilot is waarbij veroordeelde criminele vreemdelingen de mogelijkheid krijgen om mee te doen aan re-integratieactiviteiten? Wat is dit voor waanzin? Het gaat om criminele vreemdelingen die ons land moeten verlaten. Die moeten niet integreren; we moeten ze deporteren. Voer ook een wettelijke meldplicht in, zeg ik tegen de minister, voor overheidsorganisaties en gesubsidieerde organisaties bij signalen van illegaal verblijf. Spoor illegalen op en val desnoods woningen, bedrijven, scholen, huizen en kerken binnen als er vermoedens zijn dat er illegalen zitten. Schaf ook het kerkasiel af, zeg ik tegen de minister. Zet illegalen in detentiecentra of in hermetisch afgesloten tentenkampen om ze daarna zo snel mogelijk het land uit te zetten. Stuur ook al die Syriërs en Oekraïners terug naar hun eigen land. Het is te gek voor woorden dat er speciale overlastlocaties worden opgetuigd of dat ze in dure hotels mogen verblijven. Laat ze de boel verstieren in hun eigen land. Een grote schoonmaak is nodig om ons land weer terug te krijgen. Daarvoor moeten we ook definitief breken met de dictaten uit Brussel. We moeten uit de EU.
De volgende invasie staat namelijk alweer voor de deur. De Canarische Eilanden luiden de noodklok om de enorme toename van migranten. 3 miljoen jonge Marokkaanse mannen staan klaar om de oversteek te maken naar Europa, naar Nederland.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik hoor mevrouw Vondeling net zeggen dat zij Syriërs wil uitzetten. Nou hebben de afgelopen jaren meer dan 100.000 Syriërs het Nederlandse paspoort gekregen. Als je die mensen ook wilt uitzetten, zal je ze toch ook het paspoort moeten afnemen. De PVV heeft het al jaren over in groten getale uitzetten, maar hoe wil mevrouw Vondeling al die mensen uitzetten zonder ze het paspoort af te nemen? Of is zij het met ons eens dat we ook die mensen het tweede paspoort zouden moeten afnemen?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Laat ik even nadenken. Er zijn natuurlijk gronden om te denaturaliseren. Criminelen moeten we in ieder geval denaturaliseren. We hebben het daar volgende week ook over in een wetgevingsoverleg. Als Syriërs veilig terug kunnen naar het land van herkomst, kunnen ze wat mij betreft gewoon allemaal terug. Statussen kunnen we intrekken. Op dit moment is er geen grond om een nationaliteit in te trekken bij een veilig land van herkomst. Ik vraag me dus even af waar u naartoe wilt met deze vraag. Wat zou u willen? Op dit moment is de mogelijkheid er namelijk niet om zomaar een paspoort in te trekken van iemand die niets heeft gedaan.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Je zou natuurlijk kunnen beargumenteren dat deze Syriërs door veilige landen zijn gekomen en daarom eigenlijk helemaal geen recht hadden om hier asiel te verkrijgen en daarmee ook niet om genaturaliseerd te worden. Ik vraag me dus even af hoe mevrouw Vondeling daarnaar kijkt.
Mevrouw Vondeling (PVV):
In de huidige wet is er geen mogelijkheid om een paspoort in te trekken van iemand op deze grond. Daarom vraag ik me af of u iets gaat voorstellen. We gaan dan bekijken of we dat kunnen steunen, maar op dit moment is daar geen grond voor.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
De PVV wil graag een totale asielstop. Ik snap ook de achtergrond daarvan. Ons land staat onder druk. Er is te weinig zorg. Er zijn te weinig leraren. De PVV wil gewoon geen asielzoekers; laten we dat klip-en-klaar stellen. Tussen asielzoekers zitten echter misschien ook christenen die op de vlucht zijn. Ik noem ook jezidi's; we hebben ze hier meerdere keren in de Kamer gehad. Die worden op gruwelijke wijze gemarteld, vermoord of, in het geval van jezidivrouwen, verkracht. Ik noem Iraanse vrouwen en Iraniërs, die weg willen uit dat verschrikkelijke regime in Iran, die daar vervolgd, gemarteld en geëxecuteerd worden. Daar schuurt het bij mij wel een beetje. Dat betekent dat de PVV ook voor deze mensen geen opvang wil, al is dat tijdelijk voor zolang het nodig is, en ze later misschien kunnen terugkeren. Dan gaat dus echt alles op slot, dus ook voor deze mensen. Vindt de PVV dat menselijk?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Helaas is er gewoon geen ruimte meer. Dus ik kan nu ook geen onderscheid maken naar groeperingen. Er is geen ruimte meer in dit land. Er zijn voor Nederlanders niet eens huizen meer. Dus inderdaad, dat zal moeten gebeuren. En die mensen zouden gewoon in de regio moeten worden opgevangen. Maar hier kan het gewoon niet meer. Er is gewoon geen ruimte, geen plek. Het gaat niet meer.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Wij zijn ook voor opvang in de regio, voor zover dat mogelijk is. BBB is ook voor een strenger asielbeleid, maar wij willen wel altijd blijven openstaan voor mensen die gewoon echt in nood zijn. Kijk naar wat er in Iran gebeurt, bijvoorbeeld, hoe jonge mensen, vrouwen en ook mannen in de gevangenis belanden en daar op een gruwelijke manier hun leven moeten leiden. Voor de tijd dat het verschrikkelijke Iraanse regime er nog is, zouden ze hier tijdelijk kunnen worden opgevangen en kunnen deelnemen aan de maatschappij. Ze delen vaak onze westerse normen en waarden, want ze worden niet voor niks vervolgd daar. Dat zou dan toch op de een of andere manier wel mogelijk moeten zijn? Als je het hebt over een totale asielstop, zeggen heel veel Nederlanders: ja, dat willen wij ook. Maar zij vergeten wel dat ook deze mensen dan van de PVV hier geen plek kunnen krijgen. Niet in Nederland in ieder geval.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Het is natuurlijk verschrikkelijk, maar in eerste instantie gaan mijn zorgen uit naar al die Nederlanders die gewoon enorme ellende ondervinden van die enorme instroom, van voornamelijk islamitische mannen, natuurlijk. Daar ben ik het mee eens. Maar we moeten eerst orde op zaken stellen in Nederland. Daarvoor moet de grens gewoon echt dicht.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Is mevrouw Vondeling het met mij eens, of kan ze zich vinden in het volgende? Kijk naar eerdere decennia, waarin veel vluchtelingen naar Nederland zijn gekomen. Ik denk aan de oorlog in voormalig Joegoslavië, of aan Vietnam in de jaren zeventig. Toen zijn veel Vietnamezen deze kant op gekomen. Zij zijn eigenlijk best wel goed in de samenleving "geblend", zoals we in goed Nederlands zeggen. Daar zijn eigenlijk weinig problemen mee geweest. Dat heeft volgens mij te maken met het feit dat deze mensen onze westerse normen en waarden aanhingen. Daar was weinig gedoe mee. Waar de druk het meest op ligt en waar de meeste mensen in Nederland zich ook het meest zorgen over maken, is die groep asielzoekers die onze normen en waarden en de manier waarop we vrouwen, homoseksuelen en noem allemaal maar op behandelen, niet delen. Daar zit de grootste angst of ergernis in. Hoe ziet mevrouw Vondeling dat?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Natuurlijk is dat zo. Van Amerikanen en Canadezen die hier komen werken, heb je ook weinig last. Dat zal waarschijnlijk ook gelden voor bepaalde asielzoekers, maar het overgrote deel komt gewoon uit islamitische landen. 96% van alle asielzoekers reist door meerdere veilige landen naar Europa. Ze hebben dus geen recht op asiel. Daar zullen waarschijnlijk ook een aantal christenen tussen zitten. Die zullen dan ook in een ander veilig land opgevangen moeten worden. Maar hier in Nederland moet op een gegeven moment even de kraan dicht.
De heer Ceder (ChristenUnie):
De groep waarvoor ik probeer op te komen, betreft bijvoorbeeld de christenen in azc's, juist ook omdat een groot deel daarvan wordt lastiggevallen en geïntimideerd door mensen met een fundamentalistisch islamitisch gedachtegoed. Wat ik ingewikkeld vind aan het betoog van de PVV, is dat de PVV eigenlijk zegt: maar voor jullie komen we ook niet op. Zij moeten ook weer weg. Het klinkt zo makkelijk, zo plat: je gaat maar terug naar Syrië. Maar die mensen worden vermoord. Die noodkreet moet de PVV-fractie toch ook krijgen? Mensen zeggen: vanwege ons geloof worden wij vermoord, maar u zegt: ja, dat is dan maar even zo.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Allereerst zeg ik dat niet. Twee punten. Eén: u verwijt de PVV dat wij die christenen in de steek laten, maar dat doet u ook door al die islamitische jongemannen hier binnen te laten. U vindt het prima. U wilt geen grenzen dicht, dus u bent er ook medeverantwoordelijk voor dat ze allemaal binnenkomen. Daarnaast is Syrië een groot land en moeten we ook eens gewoon kijken naar Nederland. Hoeveel grote steden zijn hier wel niet onveilig? Hoeveel meisjes worden er wel niet lastiggevallen? Terroristen worden opgepakt in azc's. Er is geweld en er zijn moorden, dus laten we ook gewoon eens kijken naar onze eigen steden. Hoe kunnen we die veilig maken? Die kunnen we veilig maken door gewoon eens te stoppen met het binnenhalen van dit soort lieden.
De heer Ceder (ChristenUnie):
De PVV zegt over de ChristenUnie, maar over alle partijen, dat ze niets willen, dat ze open grenzen willen et cetera. Daarmee gaat ze voorbij aan de feiten, die ik net nog in een interruptiedebat met andere partijen heb genoemd. We moeten juist aanscherpen en kijken naar terugkeerhubs. Dat betoog klopt dus niet. U gaat voorbij aan wat ik probeer aan te geven. U zei dat ik u woorden in de mond leg, maar het volgende is toch gewoon waar? Kunt u dat in ieder geval erkennen? Wanneer een groep jezidimeisjes, van wie er een aantal zijn in Nederland, terugkeert naar Irak, is de kans groot dat die belandt in de slavernij, de seksslavernij of erger. Kunt u in ieder geval dat erkennen?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nou ja, laat ik in ieder geval liever erkennen dat ik een Nederlandse volksvertegenwoordiger ben, dus in allereerste instantie kom ik op voor die Nederlanders. Dat is mijn taak. Dat is mijn rol. Ik zie gewoon dat Nederland het niet meer aankan. De weerstand wordt steeds groter. De problemen worden steeds groter. Voor de Nederlanders opkomen is mijn rol. Dat zal ik hier blijven doen.
De heer Ceder (ChristenUnie):
De PVV lijkt een blind standpunt te hebben. Ik stel twee keer, drie keer nu, een hele simpele vraag. Erkent u de consequenties van wat u zegt, dat het terugsturen van een groep jezidi's of christenen de dood betekent, dat het voor vrouwen seksslavernij betekent? Dat is gewoon een hele simpele vraag. Erkent u dat wat u stelt consequenties heeft? En bent u bereid die te dragen, zoals we allemaal de consequenties van onze uitspraken moeten dragen?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Dit is echt complete onzin.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik ga het nog een keer vragen.
De voorzitter:
Nee, dat hoeft niet.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Kennelijk heb ik het verkeerd begrepen. Ik stel de vraag nogmaals, want kennelijk geef ik een verkeerde uitleg aan het antwoord. Erkent u dat het terugsturen van specifieke minderheden, waaronder christenen en jezidi's, in veel gevallen tot de dood kan leiden?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Zoals ik net ook al in antwoord aan mevrouw Van der Plas heb aangegeven — ik ga gewoon over m'n eigen antwoorden — komt iedere asielzoeker via meerdere veilige landen naar Nederland. Dat betekent dat ze allang veilig waren. Ik wil niemand de dood in sturen, maar blijf dan in een van die veilige landen, of in de regio of desnoods in Italië aan de buitengrens. Daar hebben we dat pact voor. De bedoeling is dat ze helemaal niet meer doorreizen. Wij hebben voor een implementatiewet gestemd, die kennelijk nog niet blijkt te werken. Dat is onze oplossing.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Sinds de invoering van dit pact komen er nog evenveel asielzoekers naar Nederland als voor die tijd. Het is één grote fopspeen en van terugsturen is al helemaal geen sprake. We sturen nog steeds geen asielzoekers terug naar Italië en Griekenland. Als D66-rechters de overdracht niet dwarsbomen, dan weigeren die landen zelf wel om ze terug te nemen. Maar het wordt nog gekker. Ondanks dat het Europees Asiel- en migratiepact een totale flop is, wordt Nederland wel door de Europese Commissie verplicht om nog meer asielzoekers over te nemen of financieel af te kopen van Griekenland, Cyprus, Italië of Spanje. Het is werkelijk knettergek. Hoe kan het dat een land als Oostenrijk, met een instroom van 700 tot 800 asielzoekers per maand, geen bijdrage hoeft te leveren aan de solidariteitspool van het EU-pact, terwijl Nederland met diezelfde aantallen per week wel moet opdraaien voor die rekening? Ons land barst uit zijn voegen, maar in Brussel worden we gewoon als het afvoerputje van Europa gebruikt. Gaat de minister vandaag nog tegen de Europese Commissie zeggen dat ze de boom in kunnen en we geen enkele cent meer betalen aan dit waanzinnige pact? Wanneer is de minister van plan het geld voor grensbewaking niet in de bodemloze EU-pot te storten voor de buitengrenzen, maar dit geld te gebruiken voor ons eigen grensbewaking?
Voorzitter. Ik rond af. Dit zelfmoordbeleid moet niet worden bijgestuurd, maar moet volledig op de schop. De PVV zal dan ook tegen deze begroting van Asiel en Migratie stemmen. De instroom moet naar nul, de grens moet dicht en er moet een asielstop worden ingevoerd. Als de minister dat niet wil of simpelweg niet kan, dan is er voor hem na vandaag maar één logische conclusie: pak uw biezen en neem de rest van het kabinet-Jetten mee.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Een interruptie van de heer Diederik van Dijk.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Ik heb met belangstelling geluisterd naar mevrouw Vondeling. Heel veel zorgen die zij heeft genoemd, herken ik. Tegelijkertijd was het verhaal wel van a tot z gitzwart. Ik dacht: er zijn toch altijd wel perspectieven? Hoe beoordeelt mevrouw Vondeling het dat de minister en het kabinet inmiddels de ene na de andere wettelijke maatregel hebben doorgevoerd, die nog zijn voorgesteld door oud-minister Faber? Er is toch wel degelijk enigszins sprake van een beweging de goede kant op ten opzichte van het verleden, al zal mevrouw Vondeling die te bescheiden vinden?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nou ja, u zegt zelf: de meeste van die voorstellen komen helemaal niet uit de koker van dit kabinet. Die kwamen uit de koker van minister Faber. Het klinkt allemaal goed en positief, maar laten we eerlijk zijn: het zet niet echt zoden aan de dijk. Dat is ook de reden dat wij aan het einde van kabinet-Schoof dat tienpuntenplan hebben ingediend. Wij zien namelijk dat de instroom weliswaar licht daalt, maar dat de instroom in de rest van Europa veel forser daalt. Er zijn gewoon veel meer maatregelen nodig. Ik zie niet dat het kabinet daar actie op onderneemt, dus daarom kan ik niet echt positief zijn.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Het gaat voor mevrouw Vondeling niet ver genoeg. Dat snap ik. En toch, laten we daar niet te snel overheen stappen, maar laten we blij zijn dat er in ieder geval een aantal wettelijke maatregelen worden doorgevoerd. Dat had al veel eerder moeten gebeuren, maar ze vinden nu plaats. Mijn vraag is of het, gelet op de kant waar we naartoe willen en de beweging die gaande is, zou helpen om niet voortdurend te zeggen dat het kabinet alleen maar voor open grenzen et cetera is. Moeten we die beweging toch ook niet constructief en iets positiever ondersteunen? Zou dat niet meer zoden aan de dijk zetten?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nee, absoluut niet. Er is een aantal wetten aangenomen, waarmee een deel van de coalitie niet eens ingestemd heeft. De intentie van een groot deel van de coalitie is dus ook niet eens om strenge maatregelen te nemen. Er is gewoon rigoureuze actie nodig. We raken ons land echt kwijt! Ik ben echt van mening dat dat gebeurt als we geen actie ondernemen. En dat zie ik niet bij dit kabinet. Sterker nog, de minister is vooral bezig met het dwingen van gemeenten om azc's te openen, terwijl er heel veel gemeenten zijn die dat niet willen. Ik zie een heel verkeerde inzet van het kabinet. Daarom denk ik dat het beter is als het vertrekt.
De heer Van Asten (D66):
Ik zou over een heleboel punten kunnen beginnen, maar dat doe ik niet want de voorzitter gaf aan dat we een beetje tempo moeten maken. Het verhaal van mevrouw Vondeling zat vol bangmakerij en overdrijvingen. Dat is niet de situatie zoals die nu in het land is. Maar ik ga even in op een stuk van de interruptie die ging over denaturalisatie. Ik weet niet hoe we daar beland zijn, maar zo was het. Vervolgens ging mevrouw Vondeling van heel grote woorden en bangmakerij naar de woorden "ik weet niet of dat juridisch mogelijk is, dat zouden we misschien moeten onderzoeken" en "als ik kijk naar de huidige wet". We werken dus binnen de huidige wet, erkent ook mevrouw Vondeling. Dan vind ik het eigenlijk gek dat mevrouw Vondeling zo tekeer gaat tegen die externe experts van het vliegende team. Dat gaat over €800.000. Laten we een heel simpele rekensom maken. We geven 1,2 miljard per jaar uit aan noodopvang, iets wat binnen de huidige wet verplicht is. Als we ervoor kunnen zorgen dat we met een investering van €800.000 veel meer plekken kunnen krijgen waar we reguliere, goedkope opvang kunnen realiseren in plaats van die hele dure noodopvang, waarom is mevrouw Vondeling dan tegen deze hele slimme en economisch gunstige oplossing?
Mevrouw Vondeling (PVV):
Eerst over die Syriërs. Daarvan hebben we altijd gezegd "trek die tienduizenden statussen van Syriërs in". Dat kan gewoon heel simpel. Dat even voor de duidelijkheid. Wij zijn gewoon niet voor méér opvang. U kunt nog wel honderd voorbeelden noemen dat het misschien iets kan schelen. Het gaat ons ook om de overlast, die veroorzaakt wordt met het openen van locaties. Wij zijn daar niet voor. Al komt u met nog honderd voorbeelden hoe u het mogelijk iets kostenbesparender kan regelen: wij willen gewoon nul opvang erbij. Nul.
De heer Van Asten (D66):
Dat is nou het hele punt: dit is niet méér opvang. De mensen worden nu ook opgevangen op grote boten in Rotterdam en Amsterdam, in sportscholen, in oude kantoorpanden en dergelijke. Dat is niet goed voor de mensen die daar als vluchteling zijn, maar ook niet voor buurtbewoners die in een pand dat niet geschikt is, mensen tegenkomen die eigenlijk ook op een andere plek hadden willen zitten. Dit is op zo veel vlakken een heel slimme en goede investering. Aangezien mevrouw Vondeling zegt dat ze hier niets mee te maken wil hebben, verwerpt ze dus een economisch voordeel voor Nederland. En ze wil ook gewoon niets doen wat eigenlijk wel heel logisch zou zijn om te doen. Ik denk dat dat de PVV typeert.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Er is volgens mij geen enkel land in Europa, behalve Duitsland misschien, soort van, dat een spreidingswet heeft. Weet je, D66 vindt het een geweldige oplossing. Nou ja: wij niet! Wij willen gewoon ... En dat heb ik net ook al gezegd: zou deze minister gewoon eens gaan beginnen met het intrekken van de statussen van die Syriërs? Dan kunnen we namelijk gewoon honderd azc's gaan sluiten. We hebben heel die Spreidingswet niet nodig.
De heer Van Asten (D66):
Als laatste dan. De vergelijking met Duitsland en dat ze daar geen spreidingswet hebben: dat is omdat ze daar een heel andere manier van opvang hebben en daarbij ook voldoende opvang hebben. Wij zouden dat in Nederland ook kunnen doen. Als iedere gemeente of ieder cluster van gemeentes gewoon voor z'n eigen opvang zou zorgen, zouden we die hele Spreidingswet ook niet nodig hebben gehad. Alleen wil ik nogmaals benadrukken dat onder het vorige kabinet met al die bezuinigingen juist die optie is weggevallen.
De voorzitter:
Helder.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik hoor een heel betoog en een aantal vragen, en ik hoor alleen maar dat de PVV jij-bakken geeft. Mijn vraag aan de PVV is heel simpel. Stel, u mag de minister van Asiel en Migratie leveren en u zit in een kabinet dat een heel streng, rechts asielbeleid wil voeren, wat gaat u dan doen? Dus niet alleen wat gaat u zeggen, maar wat gaat u dan heel concreet doen?
Mevrouw Vondeling (PVV):
De grenzen sluiten. Dat is heel mijn bijdrage. Dat is wat wij gaan doen. Dat is ook wat we wilden in het kabinet-Schoof. Dat is wat minister Faber ook wilde, maar dat is wat de rest van de coalitie niet wilde. Dat lijkt me duidelijk.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ja, hier zit precies het punt, want het is makkelijk om te roepen "grenzen sluiten". Heel makkelijk. Dat horen we ook in elk debat weer terug. Maar hoe ziet dat er dan precies uit? Wat gaat mevrouw Vondeling dan doen? Gaan we bijvoorbeeld wegen afsluiten? Gaan we om de 50 meter een paaltje neerzetten? Wie zetten we daarvoor in? Wanneer denkt ze dit te kunnen regelen? Wat zijn de consequenties? Ik ben heel benieuwd naar dat plan dat de PVV kennelijk al twintig jaar heeft, maar waar we eigenlijk nooit in een debat een goed antwoord op krijgen.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nou ja, het is niet zo raar. Vroeger hadden we ook gewoon een grens die bewaakt werd en we hoeven niet op elk plekje een marechaussee neer te zetten. We kunnen digitale mogelijkheden benutten. Op sommige plekken zal er misschien een hek moeten komen, maar we moeten er alles aan doen om mensen die hier niet horen te zijn, tegen te houden. Nu gebeurt dat niet. Kijk, nu zie ik het weer: de voorzitter zit weer continu te lachen naar mevrouw Westerveld, maar ...
De voorzitter:
Omdat ik mevrouw ...
Mevrouw Vondeling (PVV):
Misschien is het handig als u zich iets neutraler opstelt.
De voorzitter:
Als u over uw eigen woordvoering gaat en mij de orde van het debat laat bewaken ... Ik wil niet dat mevrouw Westerveld een derde interruptie pleegt. Als u zich focust op uw eigen woordvoering, dan gaat de orde van dit debat een stuk beter worden. Ik denk dat we het ook hierbij laten.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Tja, dat is het antwoord.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw bijdrage. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Ellian.
De heer Ellian (VVD):
Dank, voorzitter. Bij een begrotingsbehandeling — dit is voor mij de eerste keer dat ik de begroting Asiel en Migratie mag doen — is het altijd aardig om met iets persoonlijks te beginnen. Ik heb dus even nagedacht waar ik deze begrotingsbehandeling mee moet beginnen. Wat natuurlijk niet handig is, want je moet nooit naar reacties op social media kijken, maar ook ik kan soms mijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en kijk dan toch wat mensen zeggen als ik iets post. Er zijn altijd een heleboel mensen boos op mij. Dat ben ik ondertussen wel gewend, maar wat me al een tijdje opvalt, is dat ook heel veel mensen, bijvoorbeeld als ik iets positiefs post over de terugkeerhub of het uitzetten van Syriërs of wat dan ook, dan vragen: waarom gaat hij zelf niet terug naar zijn eigen land? Dan denk ik altijd: wat bedoelen mensen nou? Dit staat eigenlijk altijd onder elke post van mij.
Dan denk ik: ja, maar ik bén Nederlander, dacht ik. Ik geloof dat ik ook wel redelijk mijn best doe om er hier wat van te maken. Oké, naar Iran gaan, het land van mijn vader, dat zou theoretisch kunnen, maar ik denk dat ik vrij snel ... Ik denk niet dat ze mij in de gevangenis doen. Ik denk dat ze vrij snel een einde aan mijn leven maken. Afghanistan? Ja, mijn familie daar ... Ik heb daar geen familie meer, omdat die met de Amerikanen het land probeerden op te bouwen. Dan ben je per definitie tegen de taliban. Dus als ik daarnaartoe ga, denk ik ook dat het niet goed met mij afloopt.
Ik dacht: laat ik deze begrotingsbehandeling maar beginnen met dat ik pleit voor een strenger asiel- en migratiebeleid. Ik denk dat dat gewoon prima moet kunnen. Ik denk dat er ook van alles aan te doen is. En de mensen die tegen mij zeggen "rot zelf maar op", vraag ik dan: waarnaartoe dan precies? Ik was het in ieder geval niet van plan.
Ik zie al dat er interrupties zijn.
De heer Ceulemans (JA21):
Mijn vraag gaat niet hierover, want ik ben heel blij dat de heer Ellian hier is, laat daar geen misverstand over bestaan. Ik heb wel een vraag aan hem. Wij voeren nu al een paar maanden asieldebatten met elkaar en de heer Ellian is ongeduldig. Dat vind ik terecht. De heer Ellian vindt dat de instroom onvoldoende daalt en vindt ook dat het moment dat er nieuwe, aanvullende instroombeperkende maatregelen nodig zijn steeds dichterbij komt, alhoewel dat moment wel steeds wordt opgeschoven. Nou hebben we net vorige week zijn partijleider gezien, die zegt dat er een fundamentele reset nodig is op de manier van politiek bedrijven, maar ook op inhoud. Er is dagenlang gesproken, het hele afgelopen weekend, over die reset, ook op het gebied van inhoud. Mijn vraag aan de heer Ellian, ook gelet op zijn eerdere woorden in asieldebatten, is heel eenvoudig: hebben asiel en asielbeperkende maatregelen tijdens die gesprekken over die fundamentele reset en de beweging naar rechts op tafel gelegen?
De heer Ellian (VVD):
Kijk, ik ben niet bij die gesprekken geweest. Ik denk dat de heer Ceulemans doelt op de gesprekken tussen de partijleiders en de fractievoorzitters. Die hebben dagenlang geduurd. Vanuit mijn rol als woordvoerder Asiel en Migratie is het natuurlijk evident dat ik bij dezen en genen onder de aandacht breng dat we hier wel een — ik wilde "klusje" zeggen, maar dan verklein ik het — klus te klaren hebben en dat de resultaten, ondanks de beste bedoelingen, nog wel achterblijven. Ik weet oprecht niet precies wat er besproken is. Overigens, als ik het wel zou weten, dan zou de heer Ceulemans ook begrijpen dat ik daar niet op in kan gaan. Ik concentreer me maar op wat ik moet doen, en dat is … We moeten aan de bak. Ik zag dat dat de asielcijfers vorige week — wat was het? — boven de 900 zaten, of bijna 900 waren. Dat was niet de bedoeling, dus laat ik me daar maar op concentreren, ongeacht in welke politieke samenstelling ik zit.
De heer Ceulemans (JA21):
Ik ben het eens met de constatering dat de instroom niet omlaaggaat, maar dat was niet mijn vraag. Mijn vraag is de volgende. Zijn eigen partijleider en zijn fractievoorzitter hebben vorige week gezegd dat dit kabinet, de coalitie, veel te vaak naar links kijkt en dat dat op deze manier niet meer houdbaar is. Vervolgens is daar dagenlang over gesproken. Vervolgens is inhoudelijk het enige wat we hebben teruggehoord dat er een pakketje voor het mkb komt. Dat is hartstikke mooi, maar dat lijkt me niet die fundamentele stap naar rechts, waarvan zowel zijn partijleider als zijn fractievoorzitter zeggen dat die nodig is. Is de heer Ellian het met mij eens dat met name op het gebied van asiel die stap harder nodig is dan ooit, ook gelet op waar hij zelf al maandenlang voor pleit, en dat het dus heel onlogisch is als die het afgelopen weekend niet op tafel heeft gelegen, en dat er nul resultaat uit gekomen is als die wel op tafel heeft gelegen?
De heer Ellian (VVD):
Ik snap de vraag van de heer Ceulemans heel goed. Ik heb ook veel waardering voor de inspanningen van hem en collega Boomsma, die er alles aan doen om ervoor te zorgen dat er minder asielzoekers naar Nederland komen. Ik denk dat in het interruptiedebatje dat ik had met mevrouw Westerveld het probleem wel aardig werd blootgelegd, namelijk dat we met die kant van de Kamer niet tot nadere maatregelen gaan komen. Dat is niet reëel. Ik kan het proberen, maar dat heeft geen zin. Het is dus evident dat je iets moet proberen met de partijen die dat wel willen en die zien dat er nog meer moet gebeuren. Ik denk dat mevrouw Straatman een voorbeeld is. Ik denk dat zij het ook echt niet altijd makkelijk heeft vanuit haar positie. Zij maakt zich echt wel zorgen, maar ik ga niet voor haar praten, want ze spreekt zo meteen zelf nog. Het is dus evident dat het met links niet gaat vliegen. Als ik net half voor extreemrechts wordt uitgemaakt, dan kan de buitenwereld wel zeggen dat de VVD en PRO meer toenadering moeten zoeken, maar dan gaat dat op asiel en migratie evident niet lukken, want ik wil dat er beduidend minder asielzoekers naar Nederland komen. We zullen het dus moeten doen met de partijen die dat wel willen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ceulemans (JA21):
Laat ik die handschoen dan opnemen. Vorige week hebben we gezien dat met name D66 en CDA heel veel vrijheid hebben genomen en heel veel vrije ruimte hebben genomen om via links hun zin af te dwingen. De heer Ellian laat al maanden weten dat wat hem betreft het moment dat er, ook conform het coalitieakkoord, aanvullende, nationale instroombeperkende maatregelen moeten komen steeds dichterbij komt. We hebben daar een aantal keer een motie over ingediend. De heer Ellian heeft die op dat moment namens zijn fractie niet gesteund. Ook gelet op wat er vorige week gebeurde en dat zijn coalitiepartners hem heel makkelijk loslaten en voor links kiezen: als ik opnieuw een motie indien om op korte termijn met aanvullende instroombeperkende maatregelen te komen, is hij dan bereid om die deze keer wel te steunen?
De heer Ellian (VVD):
Vooropgesteld staat dat ik die moties altijd serieus neem. Dat is niet flauw bedoeld, maar ik neem ze serieus, omdat ik echt wel begrijp dat een deel van de Kamer zegt dat het evident toch nog niet genoeg is. Je kan er op verschillende manieren naar kijken. Er zijn mensen die zeggen dat je jaren moet wachten tot je effect ziet. Meneer Ceulemans kent alle visies hierop en hij kent ook mijn ongeduld. Hij weet ook dat ik nooit vooruitloop op die moties. Hij weet ook wat ik gezegd heb: er moet een resultaat komen dat beter is dan we nu zien. Ik wil mijn rol niet kleiner maken, maar de eerlijkheid gebiedt mij wel te zeggen dat zelfs als ik op een ochtend wakker wordt en het besluit valt dat we extra maatregelen gaan nemen — overigens zijn die vaak in mijn woorden te beluisteren — we nog steeds bij 76 zetels moeten uitkomen. Dat is nog niet een vanzelfsprekendheid, zelfs als de VVD meedoet. Ik kijk daar dus altijd serieus naar, maar voor een meerderheid denk ik dat er meer nodig is dan alleen mijn steun.
De heer Russcher (FVD):
Vorige week hebben we gezien dat de coalitiepartners van de heer Ellian, het CDA en D66, om het zacht uit te drukken — hoewel, eigenlijk zeg ik dit best hard — een mes in de rug van de VVD hebben gestoken, door dealtjes te sluiten met partijen als PRO, Partij voor de Dieren en DENK. Dat zijn allemaal partijen die niets willen doen aan de asielinstroom. Nou hebben we hier volgens mij een best blok zitten met onder andere mijn partij, Forum voor Democratie, maar ook met de PVV en JA21, dat wel maatregelen wil noemen. Wij gaan concrete voorstellen indienen. Ik neem aan dat de PVV en JA21 dat ook gaan doen. De heer Ellian zegt al vanaf mei dat er aanvullende maatregelen moeten komen als het Migratiepact niet zorgt voor een lagere instroom. Dat is niet gebeurd. De VVD zegt eigenlijk al vijftien jaar lang: we gaan nu echt iets doen aan de instroom en de migratie gaat omlaag. Dat gebeurt niet. Vaak wordt dat afgedaan met "het kan niet" of "we zitten in de coalitie en daar hebben we mee te maken". Volgens mij is er nu een mooie kans om daarvan af te wijken. Zij doen het. Asjeblieft, meneer Ellian, doe het ook. Dan kunnen we eindelijk die massale immigratie aanpakken.
De heer Ellian (VVD):
Goh, ja, ik had niet een al te beste week, maar dat geldt voor veel VVD-collega's. Dat zeg ik vooral vanuit de woordvoerderschappen die ik heb namens de VVD. Iedereen weet dat ik Nederland graag veiliger wil maken en wil dat we de grenzen op orde hebben. Dan word je niet heel vrolijk als je ziet op welke manier er om je heen gewerkt wordt. Dan formuleer ik het nog heel netjes. Ik zal hier in de plenaire zaal niet zeggen hoe ik het echt heb ervaren. Ik doe mijn stinkende best, in mijn eigen club en in de samenwerking die — hoe noem je dat? — gereset is. Ik doe mijn best om ervoor te zorgen dat die instroom naar beneden gaat. Ik neem niet voor zoete koek aan wat de minister zegt. Ik mag hem als persoon, maar ik neem het allemaal niet voor zoete koek aan, want ik ben niet van gisteren. Ik zie dat de instroom niet daalt. Ik blijf achter mijn woorden staan: dat moet wel gebeuren en als dat niet lukt op deze manier, moeten er toch echt een paar dingen te bedenken zijn die wél kunnen. Ik ben daar continu mee bezig.
Wat betreft de rol van de VVD vind ik als mens — daarom begon ik met deze inleiding — dat wij dit voor elkaar moeten kunnen krijgen. Ik zie dat er mogelijkheden zijn. Overigens zie ik die meerderheid met de VVD-stem nog niet een-twee-drie ontstaan, maar dat ontslaat mij niet van de plicht om er namens de VVD wel alles aan te doen om dit te laten lukken. Als het niet op deze manier lukt, moet je durven kijken naar andere dingen en dat herhaal ik gewoon weer.
De voorzitter:
Tot slot. Het elastiekje mag weer even iets strakker, want de interrupties en de antwoorden worden weer wat langer, boven de minuut.
De heer Russcher (FVD):
Zal ik doen. Dit is natuurlijk wel het verhaal dat Nederlanders eigenlijk al vijftien jaar of langer horen. "Ja, we willen het. We gaan nu écht iets doen aan de migratie." Maar de afgelopen 15 jaar zijn er 3 miljoen mensen Nederland binnengekomen. De netto bevolkingsgroei was 1,5 miljoen, uitsluitend door immigratie. Het blijft maar doorgaan. Ik hoop dat de VVD ook stopt met het uitsluiten van partijen aan deze kant die wel iets willen doen aan de immigratie, zoals de PVV en Forum voor Democratie, want op PRO, de Partij voor de Dieren of DENK hoef je daarbij niet te rekenen.
De heer Ellian (VVD):
Laat ik over wat wel en niet met wie niet te veel zeggen, anders dan dat ik zie dat we het migratieprobleem niet gaan oplossen met de partijen die de heer Russcher op het einde noemde. Dat is evident. De VVD roept al vijftien jaar … Of nou ja, "roept" … We zeggen veel; zo zijn we. Ik noem één voorbeeld. De goede luisteraars, en de heer Russcher is daar een van … Ik vind het bizar dat alleenstaande jongemannen met een dure jas en een koffertje richting Ter Apel lopen. Als ik tegen de minister zeg dat ik dat maf vind en vraag waarom dat mag, zeg ik daar eigenlijk wel heel veel mee. Ik zeg dat niet om een mooi punt te maken. Ik zeg dat omdat ik oprecht niet begrijp waarom die mensen hiernaartoe komen en ik oprecht vind dat we eigenlijk zouden moeten zeggen: hier heeft u een ticket, ga maar terug naar, weet ik veel, Karlsruhe of waar u ook vandaan komt, succes ermee. Dus ja, ik doe wat ik kan.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Al jaren hebben we in Nederland een positief migratiesaldo, van boven de 100.000. Mede op initiatief van de VVD, als ik me niet vergis, is er een staatscommissie demografie geweest die heeft gezegd: 40.000 is haalbaar. Maar we zitten daar dus al jaren boven. Dan is de tijd van vrijblijvendheid toch wel voorbij? Ik mis ook in de reacties op de interrupties van mijn collega's een beetje de boter-bij-de-vismentaliteit. Hoelang zetten we dit nog door zonder dat ook de VVD doorbijt en echt gaat voor aanscherpende maatregelen?
De heer Ellian (VVD):
Kijk, ik heb mijn inbreng nog niet kunnen doen, maar ik heb zo meteen een voorstel over de Syriërs. Het is misschien een beetje controversieel, maar je moet toch wat proberen. Boter bij de vis: in dit werk is timing ook van belang. Nederland wacht al jaren en snakt ernaar dat niet de hele wereld hiernaartoe komt. Het is een feit — dat weet de minister ook en dat weet iedereen — dat in de mensensmokkelaarbusiness Nederland altijd ergens bovenaan staat, van: daar moet je naartoe. Het begint dus ook inderdaad met uitstralen: u moet allemaal niet meer hiernaartoe komen op deze manier. De interruptie van mevrouw Van der Plas raakte mij net wel, want je kunt voor héél streng migratiebeleid zijn, maar nog steeds wel vinden dat je bepaalde minderheden in de wereld nog steeds kan opvangen, omdat ze vervolgd worden, omdat ze vermoord worden om wie ze zijn. Maar dan is natuurlijk niks vergeleken met wat we nu doen.
Deze interrupties krijg ik natuurlijk terecht en ik loop daar ook niet voor weg. Ik heb daar mijn eigen stijl in. Elke twee of drie weken, elke keer zeg ik: ik doe mijn best om voorstellen te doen. Ik doe mijn best om maximaal te stretchen. Sorry, voorzitter, ik wijd enorm uit, maar ik snap dat de collega's mij ook … Ik zal niet veel interrumperen straks. Ik doe mijn best om een stukje boter bij de vis te leveren — ik ben geen heel groot visliefhebber, trouwens — en als die boter meer moet worden, om in die metafoor te blijven, kijk ik daarnaar. Ik zal één voorbeeld geven. Ik zie dat Dublinclaimanten in België geen opvang meer gaan krijgen. Dat wordt daar in de wet geregeld. Beste minister, waarom doen wij dat niet? België is écht onderdeel van de EU en aangesloten bij het EVRM. Ik zie dus nog dingen die we gewoon kunnen doen.
De voorzitter:
Allerlei metaforen over boter en vis rond lunchtijd zijn risicovol.
De heer Ellian (VVD):
Sorry.
De voorzitter:
De maagjes beginnen zich te roeren.
De heer Diederik van Dijk, voor zijn tweede interruptie pas.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
De heer Ellian maakt het nu specifiek op onderdelen van het asielbeleid. Maar ik haak ook bewust aan bij die staatscommissie met die aanbevelingen, die hier natuurlijk heel breed gedragen zijn. Jaar in, jaar uit een positief migratiesaldo van 100.000: is gewoon simpelweg niet de tijd gekomen dat wij moeten gaan werken met heel specifieke richtgetallen, gespecificeerd naar de verschillende asiel- en migratiestromen et cetera? Is die tijd niet gewoon meer dan ooit aangebroken?
De heer Ellian (VVD):
Excuus, ik had niet helemaal door dat de heer Van Dijk daarop doelde. Ik ken het rapport uiteraard, een omvangrijk rapport. Volgens mij worden de conclusies best wel breed onderschreven. Dan kom je op de kwestie van de richtgetallen en of je dat moet doen of niet. Daar kun je op meerdere manieren naar kijken. Het kan namelijk ook weer door mensen geïnterpreteerd worden als toewerken naar een bepaald getal, en misschien wil je op het ene moment wel nul en op het andere moment niet. Maar ik denk dat wat boven de vraag van de heer Van Dijk hangt, is: kun je op deze manier zo'n grote groep mensen naar Nederland laten blijven komen? Het antwoord is: nee, daar zul je veel specifieker in moeten kijken wie wel, en waarom. Ik ben daar ook best wel heel duidelijk over, en dat onderscheidt mij, denk ik, dan toch ook van een heleboel andere partijen. De zinsnede "iedereen die op de vlucht is voor oorlog en geweld" kan dus ook niet, want er is over de hele wereld oorlog en geweld. Dus die getallen ken ik, die getallen zijn te hoog en je zult absoluut moeten kijken wie je hier nog binnen wilt hebben. Dat zal beperkt moeten zijn.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het gaat er hier nu al een tijdje over dat de heer Ellian heeft gezegd: als na de zomer de instroom van asielzoekers niet met een paar honderd per week daalt, zijn aanvullende maatregelen nodig. Mijn vraag aan de heer Ellian is: wat is het getal, uitgedrukt in aantallen mensen, dat hij aanvaardbaar vindt voor de asielinstroom? Welk getal wil hij dan precies meten? En welke aanvullende maatregelen zou de heer Ellian dan voorstellen?
De heer Ellian (VVD):
Met een knipoog zeg ik: ik ga me niet meer wagen aan getallen, want dat ligt altijd allemaal buitengewoon gevoelig. Laat ik het als antwoord eens omdraaien. De getallen van nu zijn natuurlijk niet houdbaar. Je zien een schommeleffect: er was even een dipje in de instroom, en nu is het gewoon weer … Volgens mij zei GeenStijl dat mooi op X: "Vertrouwen hersteld: de instroom is weer stabiel hoog". Ja, ik lach erom, maar het is natuurlijk niet om te lachen, want het moet stabiel naar beneden. Die consistentie in de daling van de instroom is wat ik wil zien, want dat betekent dat degenen die overwegen de oversteek te maken vanuit het Midden-Oosten of bijvoorbeeld Noord-Afrika, naar andere Europese landen, mind you, en pas dan naar Nederland, dat niet meer doen. Dat is wat ik zo graag zou willen zien. Dat zie ik nog niet. Wat moet je dan doen? Je moet jezelf onaantrekkelijk maken. Ik vind het bijvoorbeeld fantastisch wat die Belgen doen. Tegen de Dublinclaimanten zeggen ze gewoon: wij bieden geen opvang. Ik dacht dat wij dat ook deden. Ik ging het opzoeken. Nee hoor, wij wijzen af. Dan zitten ze nog steeds in opvang van het COA. Dat moet je niet doen. Als antwoord op wat je dus kunt doen: dít kan je dus doen! Ik ga de minister dus vragen of hij bereid is om dit te doen.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
We horen nu in ieder geval een van de aanvullende maatregelen. Die spreekt mij zeer aan. Ik wil overigens even het volgende opmerken, ook voor de mensen die thuis het debat kijken. De heer Ellian kan wel allemaal kritiek krijgen over de VVD in het algemeen, maar ik denk dat we hier als Kamerleden allemaal weten dat de heer Ellian echt een van de mensen binnen de VVD is die er hard aan trekt om de asielinstroom te laten dalen, samen met andere Kamerleden. Die eer moet hij echt krijgen, vind ik. Ik vind het dus niet helemaal eerlijk dat er hier wordt gezegd: jullie hebben allemaal niks bereikt in vijftien jaar. Dat vind ik belangrijk om even te zeggen.
De heer Ellian (VVD):
Dank u wel.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het voorstel over België zullen wij steunen. Ik was laatst bijvoorbeeld ook in Denemarken. Dat ging over iets anders, namelijk het Scandinavische model. Dat liep uiteindelijk allemaal samen, gek genoeg. Politici daar vertelden dat Denemarken gewoon letterlijk in media in het Midden-Oosten adverteert met: kom niet hiernaartoe, want u komt er niet in; we hebben hier ook niks voor u. Ik chargeer het even, maar dat doet de regering gewoon!
De voorzitter:
Ik wil nu echt een vraag, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, dank u wel. Mijn vraag is: wat vindt de heer Ellian van zoiets? Zouden wij dat ook niet gewoon moeten doen, in plaats van het uitdelen van foldertjes met daarop: kom vooral hiernaartoe?
De heer Ellian (VVD):
In de eerste plaats: dank voor de warme woorden. Ik waardeer dat. Ik doe waar ik voor sta en ik sta voor wat ik geloof. Ik geloof oprecht niet dat deze instroom goed is voor Nederland. Ik geloof ook oprecht — nu komt er een brug naar het antwoord — dat het gaat om het type mensen en de gedachten die zij meebrengen. Ik moet het even goed omschrijven, voordat er weer allemaal gedoe komt. Mevrouw Frederiksen — mind you, ze is niet van een rechtse partij — zei laatst ook in een grote toespraak dat allemaal migranten met een islamitische achtergrond niet goed zijn voor de Deense samenleving. Ik vind het fantastisch hoe zij en Meloni samen optrekken. Dat moeten wij ook durven zeggen! Ik zeg het ook gewoon. Het is niet goed als … Zij hebben namelijk andere denkbeelden. We moeten niet doen alsof ze allemaal goed integreren, want dat is helemaal niet zo. Uiteindelijk willen velen van hun een versterkte gebedsoproep in de straat. Dan krijg je al dat gedoe. Dus het antwoord is: wat Meloni en Frederiksen doen, namelijk zich zo uitspreken en dat ook laten horen in die landen, vind ik fantastisch. Wij kunnen echt een voorbeeld nemen aan die manier van doen. Sorry, voorzitter, ik heb nog één opmerking.
De voorzitter:
Nee, nee, nee.
De heer Ellian (VVD):
Zweden is …
De voorzitter:
Nee, echt niet. De interrupties waren eerst 30 seconden, toen een minuut en nu zijn we bezig met een interruptie en antwoord van anderhalve minuut. Dat gaat dus echt te langzaam. Tot slot, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dan houd ik de interruptie heel kort. Wat wil de heer Ellian zeggen over Zweden?
De heer Ellian (VVD):
Kijk! Je ziet dat Zweden ongelofelijke voortgang boekt op het beperken van migratie. Het heeft vergaande regelingen in het eigen land, ook bijvoorbeeld voor het stimuleren van terugkeer. Zweden is niet per se een superrechts land. Het kan wisselen. Ik denk dat we een enorm voorbeeld kunnen nemen aan die landen. Als ik telkens hoor dat het niet kan of niet lukt, dan vraag ik me af: het is toch gewoon nog steeds Europa? We moeten daar veel meer van leren. Dingen zoals aanvullende maatregelen zou je sowieso moeten doen, vind ik.
De voorzitter:
Mevrouw Lammers heeft een vraag. Daarna gaan we even verder, zeg ik tegen de heer Boomsma. Doe maar niet, meneer Boomsma. De heer Ellian is eigenlijk nog niet eens begonnen aan zijn betoog. Misschien worden ontzettend veel van dit soort vragen daarin al beantwoord. Dat is toch zo zonde, meneer Boomsma? Oké, we gaan eerst naar mevrouw Lammers en dan toch naar uw vraag.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Het zal geen verrassing zijn: ook ik ken de heer Ellian als hardliner en doortastend op het gebied van asiel, en trouwens ook op het gebied van justitie en veiligheid. Het is net al even gegaan over de uitspraken van de heer Ellian, dat het met honderden naar beneden moet en dat je moet durven praten over maatregelen die tot nu toe niet bespreekbaar waren. De heer Ellian heeft er net zelf een paar genoemd. Maar hij heeft ook een keer in een uitzending gezegd: mensen die via veilige landen binnenkomen, dus via Duitsland en België, moeten we eigenlijk gewoon bij de grens tegenhouden. Ziet de heer Ellian dat dan nu ook als mogelijke oplossing?
De heer Ellian (VVD):
Daarom moet ik altijd een beetje grinniken als ik de vraag krijg welke extra maatregelen ik wil. Een van de meest vergaande, die ik net al een paar keer verwoord heb, ook in reactie op bijvoorbeeld collega Keijzer, is de volgende. Als mensen in Ter Apel mij zeggen "wij kunnen nú naar de grens trekken en aanwijzen hoe ze Nederland binnen komen lopen", dan begrijp ik oprecht niet waarom wij de Koninklijke Marechaussee daar niet neerzetten en zeggen: dag, u komt niet binnen. Als ze uit Frankrijk komen, uit Lille of uit Cannes, dan zeggen we: hup, hier heeft u een ticket; terug! Wij gaan ze helemaal in de procedure meenemen, met alle gevolgen van dien. Ik begrijp dat niet, dus ik heb al een paar keer tegen de minister proberen te zeggen: kunnen wij dat misschien ook doen?
De voorzitter:
Een vervolgvraag.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik zie ook dat de heer Ellian zelf wat moties heeft ingediend om de instroom te beperken, maar er wordt dus heel vaak door in ieder geval D66 en soms ook het CDA tegengestemd, terwijl D66 de partij was die de verkiezingen heeft gewonnen met "grip op migratie". Hoe denkt de heer Ellian dus dat dat nu gaat veranderen? Hoe denkt hij dat het nu wel naar rechts kan? Waren dat niet gewoon valse beloftes?
De heer Ellian (VVD):
De mensen moeten thuis zelf maar beoordelen wie hier zijn beloftes waarmaakt. Ik formuleer het heel neutraal. Volgens mij verbaast het niet per se dat de houding van D66 in de Kamer ten opzichte van de campagne wel wat anders is, maar heel eerlijk: dat hoort bij de politiek.
De voorzitter:
Zullen we het over de begroting hebben, jongens? Het lijkt mij ook fijn dat we het gewoon over de begroting van Asiel en Migratie hebben en niet over een partij die haar bijdrage al gehad heeft. Deze vraag is namelijk niet gesteld aan D66. Ik zou het dus heel graag gewoon even over de begroting willen hebben. Ja, u mag daar zeker op reageren, mevrouw Lammers.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik wil daar wel even een opmerking over maken, want het is wel heel belangrijk. Iedere keer als er moties worden ingediend om strengere maatregelen te nemen, dan zien we dat de VVD en het CDA vaak wél voorstemmen, maar D66 niet. Het is wel één coalitie. We zien nu dus ook dat dat gevolgen heeft voor het kabinetsbeleid, want twee weken geleden zijn zelfs nog de structurele grenscontroles afgeschaft. Dat is dus wel degelijk een belangrijke vraag.
De voorzitter:
En mijn punt was dat D66 al geweest is en die vraag misschien zelf had kunnen beantwoorden.
De heer Ellian (VVD):
In algemene zin: mensen moeten zelf beoordelen wie welke beloftes waarmaakt. Het is overigens helemaal niet gek dat er wisselend wordt gestemd. Ik vind dat zelf niet … Ik bedoel, ik zou het ook niet prettig vinden als ik altijd hetzelfde zou moeten stemmen als de ander. Zoals ik net zei in antwoord op volgens mij collega Russcher: je moet tot 76 tellen om bepaalde dingen voor elkaar te krijgen. Dat is de kunst. Het is logisch dat er verschillen zitten tussen de één kant van de Kamer en wat ik bijvoorbeeld graag zou willen. Je moet tot 76 proberen te tellen. Als dat lukt, is het mooi. Als dat niet lukt, moet je door blijven knokken.
De heer Boomsma (JA21):
Even snel terug naar de begroting. De heer Ellian had het over het voorstel van België om aan Dublinclaimanten geen opvang meer te bieden. Hij wil dat zo meteen voorleggen aan de minister. Ik heb echter precies dit, verwijzend naar België, in een motie voorgelegd aan de Kamer op 2 juni 2026. Dat is dus nog niet zo lang geleden. Toen stemde de VVD tegen. Mag ik dan nu concluderen dat de VVD daar inmiddels wel voor is?
De heer Ellian (VVD):
Ik heb die motie en het dictum niet paraat, maar soms moet je je ook … Ik ga niet meteen zeggen dat er nu sprake is van voortschrijdend inzicht, maar ik zag dit wetsvoorstel in de media komen de afgelopen dagen en ik verkeerde in de veronderstelling dat wij dit ook min of meer doen op grond van het pact, maar dat doen wij dus niet. Als het in België kan, zou ik zeggen dat het bij ons ook moet kunnen. Een nieuwe motie ga ik uiteraard met een positieve grondhouding bekijken.
De heer Boomsma (JA21):
Nou, fantastisch. Ik wil daar wel bij zeggen dat je volgens de Europese regelgeving versoberde opvang moet bieden voor Dublinclaimanten, maar niet helemaal geen opvang. Geen opvang meer bieden, wat België wel degelijk heeft geprobeerd, is dus in strijd met de Europese regels. Maar goed, dan concluderen we dat we het eens zijn en dat we dus verder moeten gaan om die afschrikwekkende werking te hebben.
De voorzitter:
Daar zat geen vraag in, en de heer Ellian moet eigenlijk nog beginnen aan zijn betoog.
De heer Ellian (VVD):
Ja, maar ik zal dat voortvarend doen, voorzitter.
De voorzitter:
Daar ga ik u aan houden.
De heer Ellian (VVD):
Ja, hoor. Ik ga dat voortvarend doen. Ik denk dat ik in mijn antwoorden al een hele hoop heb gezegd.
Een belangrijk punt voor mijn fractie zijn de Syriërs. Het is geen geheim dat wij vinden dat een groot deel van hen terug kan. Dat vraagt om herbeoordelingen. Gaat de minister daar nou iets mee doen? Er zijn, afgerond, 72.000 tijdelijke verblijfsvergunningen voor Syriërs. Niet iedereen van hen wil terug. Dat betekent dus dat je ook gedwongen terugkeer moet realiseren, maar hoe gaan we dat dan doen? Dan moet je toch op de een of andere manier afspraken maken met de Syrische regering. Een terugkeerhub is dan natuurlijk ook best handig. Als ik het goed begrijp, is de minister in zijn Kamerbrief van gisteren vrij stellig: wij denken dat het willekeurig geweld in Syrië minder is geworden; mensen kunnen dus terug. Dan kan je dus ook gaan herbeoordelen, en als mensen niet terug willen, is zo'n terugkeerhub wel heel handig, want dan kunnen ze uiteindelijk daarnaartoe. Ik vond het wel jammer dat de hub, als ik het goed begrijp, voorlopig maar 100 plekken biedt. Ik wil de minister dus meteen vragen: waarom zijn er maar 100 plekken, waarom niet 1.000 of nog veel meer?
Ik zal zo nog iets zeggen over de hub, maar ik ga nog even verder over de Syriërs. Over het stimuleren van vrijwillige terugkeer is het nog weinig gegaan. In navolging van Zweden wil ik namens de VVD voorstellen om de terugkeer ook te stimuleren door aan deze Syriërs dan maar een geldbedrag te geven. Aan de ene kant kun je denken: jeetje, die mensen hebben helemaal geen recht om hier te zijn — hopelijk, als al die herbeoordelingen plaatsvinden — en dan ga je ze echt nog geld geven? Ik weet het. Zelf vond ik dit eigenlijk nooit een goed idee, totdat ik eens ging rekenen en naar de kosten van opvang keek. Die zijn fors. Als ik zie hoeveel Syriërs in de bijstand komen en kijk naar de overlast, naar de strafbare feiten — het is een kleine categorie, ik weet het — en de gevolgen daarvan voor bijvoorbeeld slachtoffers, dan denk ik ook aan het geven van een bedrag. Namens de VVD wil ik daarom concreet het volgende voorstellen. Werk een tijdelijke regeling uit, bied hun aan om ze één keer €10.000 te geven en een Europees inreisverbod, waardoor ze nooit meer in Europa mogen komen. Dat is tegenwoordig handhaafbaar vanwege de nieuwe buitengrenscontroles en de nieuwe systemen. Ik zou hopen dat enkele duizenden dat bedrag misschien aannemen. Dat is een factor vijf goedkoper dan alles wat we nu doen en dan zijn een hele hoop van die mensen terug naar hun land, dat ze overigens gewoon moeten gaan heropbouwen. Ik ben heel benieuwd hoe de minister hiertegen aankijkt. Ik zal dit voorstel natuurlijk ook in tweede termijn doen.
Voorzitter. Over de terugkeerhubs is het net al veel gegaan. Voor mijn fractie zijn die hubs essentieel. Als je die hubs namelijk hebt, kun je uiteindelijk daar uitgeprocedeerde of afgewezen mensen naartoe sturen. Van daaruit kunnen zij hopelijk terug naar het land van herkomst en als dat niet kan, blijven ze daar. Ik heb wel een oprechte vraag aan de minister. Dit zal ik ook weer beleefd proberen te doen. Ik zie dat de minister hier hard aan werkt met de kopgroep, maar je zou kunnen denken dat bij de rechterlijke macht nu al gekeken wordt, zo van: "Zullen we eens een paar prejudiciële vragen stellen? Want als in één deel van Rwanda je recht op persvrijheid wordt geschonden, dan kan die terugkeerhub niet aan de orde zijn." Even, voorzitter, want dit is wel hoe er geredeneerd wordt. Ik wil de minister dus de volgende vraag stellen. Als hij die hubs zo belangrijk vindt— en dat vindt hij, net als een groot deel van de Kamer — dan moet hij parallel daaraan nu wel écht werk maken van de artikelen 3 en 8 van het EVRM. Ik snap dat verdragen aanpassen niet in één dag lukt, maar ga nu acuut aan de slag met een interpretatief protocol. JA21 heeft het ook al vaak gezegd. Doe dat alsjeblieft nu. Ik vind dat het kabinet daar nu echt werk van moet maken, gewoon elke week. Dat geldt ook voor minister Berendsen. Minister Berendsen en minister Van den Brink spreken elkaar vaak. Ik ben bang dat het anders met die hubs niet gaat vliegen, want dan zal de rechter er uiteindelijk van alles van vinden.
Voorzitter, dan de internationale context. Veel dank voor de beantwoording van de vragen. Ik zag dat we een heel pak hebben gekregen en ik weet hoeveel ambtenaren daaraan werken. Ik zag dat het aantal Dublinclaimanten dat niet wordt overgenomen, in 2026 nog steeds het dubbele is van het aantal dat wel wordt overgenomen. Dat baart mij natuurlijk wel zorgen. Hoe ervaart de minister nu zijn gesprekken op Europees niveau? Kan hij daar een inkijk in geven? Voor mijn fractie is het heel simpel: wie via een ander Europees land hierheen is gekomen, heeft geen recht om hier te zijn en moet terug naar dat andere Europese land. Dat is ook de essentie van het Migratiepact.
Over België heb ik al wat gezegd. Voorzitter. Als het gaat om overlast, viel het mij op dat in 2026 tien vergunningen zijn ingetrokken op grond van openbare orde. Het viel mij op dat 6% van de COA-bewoners betrokken is bij meer dan vijf incidenten. 6% van 112.000 zijn — ik rond het af — ongeveer 6.700 personen. Hoezo zijn die nog in Nederland? Betrokken bij meer dan vijf incidenten! En alsjeblieft, minister, maak daar nou niet van dat een incident ook een vervelend voorval kan zijn. Nee, het zijn allemaal gedragingen die overlast veroorzaken en die allemaal vaak in de sfeer van het strafrecht zitten. Als je betrokken bent bij vijf incidenten, dan kunnen wij toch zeggen "dáág, u bent niet meer welkom hier"? Kan de minister uitleggen waarom deze getallen zo ver uit elkaar liggen?
Voorzitter. Dan sla ik een deel over, want dat is allemaal in de interrupties geweest. Als het gaat om overlast, zie ik in de begroting dat er 30 miljoen beschikbaar wordt gesteld voor de aanpak van overlastgevende asielzoekers. Maar wat kunnen we daar dan van verwachten, als ik zie dat we nu bijna 7.000 asielzoekers hebben die betrokken zijn bij meer dan vijf incidenten? Die hadden hier sowieso al niet meer moeten zijn. Maar wat kunnen we dan verwachten van die 30 miljoen? Wat voor extra's gaat hij doen om die overlast tegen te gaan? En dan zag ik dat er gemiddeld 1.240 vreemdelingen op de Top X-lijst staan. Die Top X is ooit bedacht in Amsterdam. Er waren sowieso veel allochtonen op die Top X-lijst — of "mensen met een migratieachtergrond", moet je geloof ik zeggen. Ook hier geldt weer dezelfde vraag. Voor die 1.240 gaan we allemaal inspanningen leveren. Ze staan op die Top X-lijst omdat ze zich dus niet kunnen gedragen. Waarom zijn die mensen eigenlijk nog hier? Je wilt toch eigenlijk dat die Top X-lijst leeg is? Die mensen zouden hier toch niet meer moeten zijn omdat ze zich niet kunnen gedragen? Ik ben oprecht benieuwd naar het antwoord van de minister.
Dan, als het gaat om overlast, de Oekraïners. Er bereiken mij steeds meer berichten dat die locaties echt wel een uitdaging zijn voor gemeenten. Maar het probleem is natuurlijk dit: je hebt niet echt een ultieme sanctie, want ze kunnen niet terug. Dat weten zij ook. Dat brengt gemeenten, maar ook politie en particuliere beveiliging — zo heb ik gezien bij een opvanglocatie — dan toch wel in een heel lastig parket. Ik ben wel benieuwd hoe de minister hiertegen aankijkt, want ik zie dat dit toeneemt. Zeker in het licht van alles wat gemeenten doen, vind ik dat we hierin duidelijk moeten zijn: ook zij hebben zich te gedragen. Welke handvatten kan de minister de gemeenten bieden ten aanzien van deze groep? Ik was dan natuurlijk wel verbaasd over de reactie op mijn motie, dat de minister wel rustig aan die 140.000 aanvragen in behandeling gaat nemen. Beste mensen, dan wordt het een ondoenlijke zaak. We gaan toch eerst de Syriërs herbeoordelen en terugsturen? Die 140.000 moeten gewoon onderaan de stapel, en laat ze daar alsjeblieft even liggen. Kan de minister hier alsjeblieft duidelijkheid over geven? Want als we die 140.000 Oekraïners ook nog in de asielprocedure gaan nemen, dan is het hek helemaal van de dam.
Tot slot de migratiepartnerschappen. Ik zie dat er in de begroting afgerond 30 miljoen wordt uitgetrokken voor migratiepartnerschappen. Wat kunnen we daarvan verwachten? Zet dat geld in voor terugkeer van Syriërs. Als je nu 2.000 of 3.000 Syriërs kunt terugsturen, dan heb je dat bedrag ook gebruikt, speel je een veel groter bedrag vrij, bewijs je de samenleving een dienst, heb je minder COA-locaties nodig. Wees een beetje verstandig met de inzet van dat geld.
Ik ben er, voorzitter.
De voorzitter:
Dank. Ik denk "we gaan lunchen", maar de heer Diederik Boomsma heeft een vraag.
De heer Boomsma (JA21):
In ieder geval een interessante suggestie van de heer Ellian, om te kijken naar een verhoging van de terugkeerregelingen voor Syriërs. In 2025 is dat natuurlijk tijdelijk verhoogd naar €5.000. Dat heeft meteen geleid tot 660 terugkeerders in zes weken, dus dat heeft toen gewerkt. Ik wilde daar inderdaad ook over beginnen. Maar Zweden, waar de heer Ellian het over had ...
De heer Ellian (VVD):
30.000.
De heer Boomsma (JA21):
250.000 kronen; dat zit dan meer bij bijna €40.000. Met gezinsleden erbij kom je dan richting een ton per gezin. Ik weet het niet, maar aan welke bedragen denkt de heer Ellian dan? Waar ligt er een goede verhouding tussen de opbrengsten en de uiteindelijke kosten?
De heer Ellian (VVD):
Dank voor deze vraag. Ik doe het kort, voorzitter. Het is natuurlijk altijd zo moeilijk om te kijken bij welk bedrag je je doel voorbijschiet, het te gek wordt en je mensen een cadeautje geeft dat ze niet verdienen. En wat is dan wel effectief genoeg om ze te motiveren? Nou, dat nemen we dan, en dan: "Adiós, we komen nooit meer terug." Ik benadruk dat het Europese inreisverbod een harde voorwaarde is. Maar ik heb dus gedacht aan €10.000, een verdubbeling. Ik zag dat die €5.000 werkte. Nou, laten we dan €10.000 doen. Ik vond €30.000 wat gortig. Eén jaar COA-opvang kost namelijk ongeveer €30.000. Ik zeg nu €10.000. Als de heer Boomsma mij kan overtuigen dat het nog effectiever is om het bedrag iets te verhogen, ben ik bereid daarnaar te kijken.
De voorzitter:
Er is nog een vraag van mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik houd het ook kort, voorzitter. We horen de heer Ellian vaker zijn zorgen uitspreken over de positie van Iraanse asielzoekers in Nederland. Maandag kregen we een brief waaruit blijkt dat ook vrouwen die door het regime onderdrukt worden, kunnen worden teruggestuurd. Mijn vraag is wat de heer Ellian daarvan vindt.
De heer Ellian (VVD):
Dank voor deze vraag. Dit zat namelijk niet in mijn betoog. Ik moet lachen, maar dat is niet omdat … Ik kan dit niet helemaal volgen. Ik zeg dat niet omdat ik zelf veel Iraanse mensen ken. Ik doe mijn werk … Hoe zal ik het zeggen? Ik probeer niemand te bevoordelen of voor te trekken of wat dan ook. Ik ken de situatie daar vrij goed, want ik ben er heel veel mee bezig. Ik begrijp niet helemaal hoe je kan stellen dat er nu geen sprake zou zijn van willekeurig geweld. Dit doet geen recht aan de situatie daar. Mensen die betrokken zijn bij activiteiten tegen het regime zijn acuut in levensgevaar. Ik weet dat, want ik hoor die verhalen. Ik kon dit dus niet helemaal volgen. Ik begrijp heel goed dat de minister zegt: wacht even, we gaan hier niet allemaal Iraniërs opnemen nu. Dat begrijp ik. Ik vond het een logisch besluit om er tijdelijk een stop op te zetten. Nu wordt er gezegd dat Iran een soort van veilig is en dat kan ik niet volgen.
De heer Struijs (50PLUS):
Een hele korte vraag die me bezighoudt. Ik spreek veel met de heer Ellian over deze problematiek. U kreeg net de kwalificatie "hardliner". 50PLUS kwalificeert u als een realist. Waar voelt u zich het meest bij thuis?
De heer Ellian (VVD):
Wat een mooie vraag van mijn gewaardeerde collega Struis. Bij realist.
De voorzitter:
Mooi. Dank u wel.
De heer Ellian (VVD):
Dank u wel.
De voorzitter:
We gaan naar de volgende spreker van de zijde van de Kamer. Dat is de heer Ceulemans. We gaan ook nog luisteren naar de heer Boomsma, die ook namens JA21 spreekt. Daarna gaan we lunchen. Ga uw gang, meneer Ceulemans.
De heer Ceulemans (JA21):
Voorzitter, dank u zeer. Ik zal eerst ingaan op een aantal zaken met betrekking tot het binnenlandse asielbeleid, waarna collega Boomsma overgaat op de internationale kant van de zaak.
Afgelopen week bedroeg de asielinstroom alweer 870 personen. De asielcrisis waarin Nederland door eigen toedoen al jaren verkeert, gaat onverminderd verder. Onze samenleving kan dit op geen enkele manier meer aan: niet financieel, niet met het oog op onze sociale voorzieningen, niet gelet op de gigantische druk op de woningmarkt, niet qua veiligheid en ook zeker niet met het oog op onze culturele identiteit en sociale cohesie, die er zwaar door geschaad worden. De fundamentele fout die het kabinet maakt, is denken dat er sprake is van een opvangcrisis in plaats van een instroomcrisis. De instroom is de reden dat er in april volgend jaar een tekort van 7.600 opvangplekken dreigt, dat het COA contractbreuk pleegt en azc's openhoudt na het verlopen van contracten en bestuursovereenkomsten, dat de minister bedelbrieven moet sturen voor extra noodopvangplekken en dat er in 2028 96.000 asielopvangplekken nodig zijn met een kostenplaatje van 5,5 miljard euro.
De aanvullende instroombeperkende maatregelen, waar in het coalitie- en regeerakkoord nota bene naar wordt verwezen, zijn nog altijd in de verste verte niet te bekennen. Waarom niet, vraag ik de minister. Iedere asielzoeker die niet via Schiphol het land binnenkomt, hoort hier per definitie niet te zijn. Hoe kan het kabinet desondanks volhouden dat er niet meer mogelijk is dan het nu doet, zeker met het oog op andere Europese lidstaten? Daar gaat de instroom omlaag, terwijl in Nederland als vaststaand gegeven gezien lijkt te worden dat er nu eenmaal een hoge instroom is die opgevangen moet worden.
De Spreidingswet waarmee het kabinet dat doet, is in alle opzichten funest. Het is duidelijk dat JA21 de Spreidingswet wil intrekken. Daarvoor hebben we samen met een aantal andere rechtse fracties in deze Kamer een initiatiefwet ingediend, die zo snel mogelijk behandeld moet worden. Tot die tijd vragen wij de minister om af te zien van twee zaken: het verder omhoogzetten van gemeenten op de interventieladder, met nu al 74 gemeenten op trede 3, en het toewijzen van asielopvangplekken in het verdeelbesluit die gemeenten niet zelf hebben aangeboden. Dat zijn twee zaken waartoe de minister ook binnen de kaders van de wet helemaal niet verplicht is. Kan hij dat bevestigen?
Ons asiel- en opvangbeleid leidt helaas op veel plaatsen tot grote overlast. In Ter Apel zou de marechaussee moeten worden ingezet, maar dat moet inderdaad veel intensiever, zoals mevrouw Vondeling al zei. Ook in Emmen worden winkeliers geteisterd en geven ze aan dat het van kwaad tot erger gaat. Wat gaat de minister doen om ook korte metten te maken met de overlast in Emmen? Waarom is de treinverbinding Zwolle-Emmen, die al jarenlang geteisterd wordt door zwartrijdende en agressieve asielzoekers, nog niet aangesloten op het RTIC-systeem, zoals onze aangenomen motie vroeg?
Ook zien we helaas een toename van overlast door Oekraïners in de opvang, zoals in Hengelo. Gemeenten willen zulke Oekraïners uit de opvang kunnen zetten, maar worden door de rechter gedwongen om opvang te blijven bieden. De minister geeft aan dat hij werkt aan opvanglocaties voor overlastgevers, maar deze mensen verdienen het niet om in Nederland te zijn. De minister heeft kort voor de zomer binnenlandse beschermingsalternatieven in Oekraïne aangewezen voor Oekraïners met openstaande asielverzoeken die niet onder de RTB vallen. Naar die regio's kunnen dus mensen terug. Daarnaast vindt uit meerdere Europese lidstaten gedwongen terugkeer plaats. Kortom, wij zien eigenlijk geen reden waarom overlastgevende en criminele Oekraïners niet teruggestuurd kunnen worden. Graag een reactie. Ik overweeg hierover in tweede termijn een motie in te dienen.
Voorzitter. Misschien wel het meest urgente probleem betreft de enorme groep Syrische asielzoekers en statushouders in Nederland. Dit leidt op tal van fronten tot immense problemen. Daarop is maar één antwoord mogelijk: zo snel en massaal mogelijke terugkeer. Syriërs drukken zwaar op de capaciteit binnen COA-locaties. Syrische amv's terroriseren binnensteden en stationsgebieden en Syrische statushouders zitten massaal in de bijstand. Dat alles, gelet op de gewijzigde veiligheidssituatie in Syrië, zonder reden. Dankzij een motie van JA21 is er inmiddels een taskforce terugkeer Syriërs, maar het herbeoordelen van tijdelijke verblijfsvergunningen is hiervan nog geen onderdeel. JA21 wil dat de 70.000 tijdelijke verblijfsvergunningen met topprioriteit worden beoordeeld. Ik vraag de minister wat hij hiervoor nodig heeft. We hebben een amendement in voorbereiding. Als het om budget gaat, is dat wat ons betreft geen probleem. Graag een reactie van de minister. Het zou een bescheiden investering zijn, die een astronomisch bedrag kan opleveren. "Het kan niet" mag geen reden zijn. Duitsland had deze zomer al 83 verblijfsvergunningen van Syriërs herbeoordeeld, dus ik zou zeggen: het kan wél.
Tot zover.
De voorzitter:
Eerst een vraag van mevrouw Straatman en dan van mevrouw Vondeling.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik heb een korte vraag. De heer Struijs stelde zojuist een mooie vraag aan de heer Ellian: bent u een hardliner of een realist? Ik denk dat de heer Ceulemans en JA21 veel voorstellen doen om de instroom te beperken. Wij delen de behoefte om de instroom te beperken, maar realistisch zijn betekent dat we erkennen dat die niet van vandaag op morgen gigantisch naar beneden gaat. Sterker nog, het betekent ook niet dat we de asielproblemen oplossen, want die zitten 'm voornamelijk in terugkeer en bij statushouders in de doorstroom. Ik hoor de heer Ceulemans vaak zeggen dat we de Spreidingswet moeten intrekken. Dat betekent — dat concludeert ook de Raad van State — dat er een onbeheersbare situatie ontstaat, waarbij nog meer druk komt te liggen op de noodopvang. Daarvoor staan op dit moment meerkosten van 1,1 miljard in de begroting. Mijn concrete vraag aan de heer Ceulemans is: waar gaat hij die kosten van 1,1 miljard van betalen op de korte termijn?
De heer Ceulemans (JA21):
Ook mevrouw Straatman maakt helaas de fout om te denken dat er sprake is van een opvangcrisis in plaats van een instroomcrisis. Ondanks het Migratiepact, dat door een partij als het CDA jarenlang als dé oplossing gepresenteerd werd, is de instroom niet gedaald. De instroom is het probleem. We zien het in landen als België. België heeft op een gegeven moment gewoon gezegd: dit is het beschikbare aantal opvangplekken, dus als het vol is, is er tijdelijk geen ruimte meer en komen alleenstaande jongemannen er niet in. Dat is een houding en dat zijn maatregelen die je mag verwachten van een regering die de belangen van de eigen bevolking op één zet. Het heeft geleid tot een forse instroombeperking in België. Het gaat namelijk ook om wat je als land uitstraalt.
Er wordt een paar keer verwezen naar de kosten van noodopvang. Dat is natuurlijk zeer onwenselijk, maar het alternatief — die kant van de discussie hoor ik nooit — is langdurige permanente opvang op landlocaties, waar wijken waarin er geen draagvlak voor is, veel langer last van hebben. Dus ik zou dat ook als wedervraag willen stellen: vindt u dat dan wenselijk?
Tot slot, voorzitter. Het is natuurlijk heel vreemd om te doen alsof er zonder de Spreidingswet helemaal niks mogelijk is. Tot twee jaar geleden hadden we helemaal geen Spreidingswet. We zijn een van de weinige landen die überhaupt zoiets hebben.
Mevrouw Straatman (CDA):
De heer Ceulemans wijst naar België. Dat is nou net de reden dat wij geen asielzoekers, zoals Dublinclaimanten, aan België kunnen overdragen, waar we allemaal zo gefrustreerd over zijn, dus ik denk dat dat niet de solidariteitsoplossing binnen Europa is. De heer Ceulemans zegt inderdaad terecht dat we tot een paar jaar geleden geen Spreidingswet hadden. Toen hadden we te weinig opvangplekken, waardoor asielzoekers buiten moesten slapen. De Raad van State zegt dat er vanwege crisisnoodopvang hoge kosten en een totaal gebrek aan solidariteit tussen gemeenten zijn. Nogmaals, ik deel de zorg van de heer Ceulemans over de instroom en ik wil daar ook met hem over nadenken: hoe kunnen we die zo snel mogelijk terugdringen? Het eerlijke antwoord is wel dat de oplossing die JA21 voor de opvang voordraagt, miljarden extra gaat kosten en niets oplevert. Ik zou willen dat hij daar eerlijk op ingaat. Het kost miljarden meer. Waar gaat hij dat geld vandaan halen?
De heer Ceulemans (JA21):
Weet u wat miljarden kost? Doorgaan met deze instroom; dat kost miljarden. We hebben het onderzoek van Jan van de Beek gezien: één asielzoeker over de hele levensloop inclusief nareis kost de schatkist €800.000. Als we niet nu drastisch aan de voorkant instroombeperkende maatregelen treffen, dan is al het gepraat over de kosten van noodopvang versus reguliere opvang gekriebel in de marge. We moeten die instroom beperken. Dat is de grote kostenpost. Mevrouw Straatman zegt dat er ook allerlei problemen waren voordat de Spreidingswet er was. Het grote probleem is dat we in Nederland de hele tijd in die "kan niet"- en "mag niet"-mantra's vervallen. Ook voordat de Spreidingswet er was heeft JA21 doorlopend voorstellen gedaan in de Tweede Kamer. Bijvoorbeeld toenmalig staatssecretaris Van der Burg zei: dat kan niet, dat is lastig. Ik noem maar het tweestatusstelsel. Ik noem maar het afschaffen van permanente verblijfsvergunningen. Dat kon allemaal niet, tot het ineens wel kon. Met die houding is de Spreidingswet er dus ook doorheen gedrukt, ook nog eens onder het valse voorwendsel dat er tegelijkertijd aan instroombeperking gewerkt zou worden, waar ook geen enkele sprake van is.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Straatman (CDA):
Tot slot, voorzitter. Ik denk dat JA21 hier ten onrechte doet alsof het of-of is. Het kan en-en. Het is én de instroom beperken én netjes zorgen voor die opvang. Voor die opvang is de Spreidingswet tijdelijk nodig. Zodra we het voor elkaar krijgen om de instroom gigantisch te laten dalen, hebben we de Spreidingswet niet meer nodig. De partijleider van JA21, de heer Eerdmans, diende voor de zomer een motie in om de kosten van asielopvang drastisch te laten dalen. Dat verhoudt zich op geen enkel mogelijke manier met de intrekking van de Spreidingswet; laten we daar ook gewoon eerlijk over zijn. Dat kost op korte termijn miljarden extra en helpt helemaal niets.
De heer Ceulemans (JA21):
Dat is een uitstekende motie die zich uitstekend verhoudt tot het intrekken van de Spreidingswet, omdat de Spreidingswet in zichzelf een aanzuigende werking heeft. Nederland straalt in tegenstelling tot bijna alle andere Europese lidstaten uit: kom maar deze kant op, want er is hier altijd genoeg plek en altijd genoeg capaciteit, en op het moment dat die er niet is gaan we gemeenten wettelijk dwingen om die wel op te leveren. Daarnaast neemt de Spreidingswet ook iedere prikkel weg om echt iets aan instroom te doen. Op het moment dat je als Rijk gemeenten kunt verplichten om asielopvangplekken uit de grond te stampen, neemt dat de prikkel weg om de instroom aan de voorkant tegen te houden. De beste manier om de asielkosten te drukken is asielbeperkende maatregelen treffen, omdat het binnenhalen van deze aantallen asielzoekers en de daarmee gepaard gaande kosten financieel onhoudbaar is.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Ik heb één vraagje. Uit de bijdrage van de heer Ceulemans kon ik niet helemaal opmaken of JA21 voor of tegen de begroting gaat stemmen.
De heer Ceulemans (JA21):
De begroting is het fundament onder een beleid waar wij fundamentele problemen mee hebben, dus op dit moment kunnen we daar niet mee instemmen. Op het moment dat er hele grote bewegingen onze kant op worden gemaakt, gaan we het overwegen, want wij zitten hier uiteindelijk niet om coûte que coûte voor of tegen dingen te stemmen. We zitten hier om zaken te bereiken. In deze vorm, zonder wijzigingen, gaan wij niet voor deze begroting stemmen.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Een van de eisen die JA21 had gesteld voor steun voor de begroting is dat het dwangelement uit de Spreidingswet moet. De minister heeft in antwoord op vragen van mevrouw Westerveld afgelopen maandag gezegd dat hij bereid is die dwang toe te passen. Hij zei dat het op dit moment waarschijnlijk niet nodig is, maar hij sluit niet uit dat het onverhoopt in beeld komt. De minister zegt: ik sluit het niet uit; de optie blijft gewoon op tafel liggen. Is dat genoeg om niet in te stemmen met de begroting omdat het een harde eis van JA21 is?
De heer Ceulemans (JA21):
Die eisen lagen op tafel bij de onderhandelingen over het Belastingplan. Dat is duidelijk. Dat is het fundament onder het hele kabinetsbeleid. Daar is niet in tegemoetgekomen. We hebben daarom ook tegen het Belastingplan gestemd. We staan nu bij de begroting van Asiel en Migratie. Als er één partij in deze Kamer is waarvan het duidelijk is dat die de Spreidingswet in wil trekken, dan is het JA21. We hebben zelf een initiatiefwet ingediend om de Spreidingswet in te trekken. Morgen kan daar schriftelijke inbreng op geleverd worden. Dat het voor ons heel belangrijk is, is dus duidelijk. Alleen, het eisenpakket dat mevrouw Vondeling noemde was in relatie tot het Belastingplan. Ik heb hier nu een aantal punten op tafel gelegd. Dwang is uiteraard belangrijk. Er moeten hele belangrijke stappen onze kant op worden gezet, anders kunnen wij in deze vorm niet instemmen met de begroting.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Ik wil niet vervelend doen, hoor, want ik mag meneer Ceulemans heel graag, maar het klopt niet helemaal wat hij zegt. Ik heb hier ook het antwoord van de heer Eerdmans op een interruptie van de heer Paternotte: JA21 gaat niet voor een begroting van Asiel en Migratie stemmen waarin dwang wordt uitgeoefend. Ik hoop dus wel dat de heer Ceulemans dit wil herzien, helemaal gelet op het antwoord van de minister van afgelopen maandag. Ondanks dat het nu niet nodig is, sluit hij die dwang niet uit. Die optie ligt dus nog gewoon op tafel. Dat is toch een van de eisen die JA21 heeft gesteld voor steun voor de begroting.
De heer Ceulemans (JA21):
Het is toch duidelijk? Ik ben mijn betoog begonnen met te zeggen: deze begroting is het fundament onder een asielbeleid waar wij fundamentele problemen mee hebben. Die fundamentele problemen betreffen sowieso het hele asielstelsel, namelijk het feit dat wij hier allemaal mensen opvangen van wie in vrijwel alle gevallen Nederland niet het eerste land van binnenkomst is. Het zijn mensen die helemaal niet in Nederland in een opvang zouden moeten zitten. Wij willen dat helemaal verplaatsen naar landen buiten de Europese Unie. De Spreidingswet is een heel groot struikelblok voor ons. We hebben nota bene een initiatiefwet ingediend om die in te trekken. Dat fundament onder het asielbeleid in de begroting moet dus fors worden herzien. Anders kunnen wij er niet mee instemmen.
De heer Van Asten (D66):
Ik hoor JA21 het vaak hebben over: we willen meer instroombeperkende maatregelen nemen. Ik ga dan altijd luisteren welke dat dan zouden zijn. Ik hoor dan eigenlijk niks. Ik hoorde er nu, zou je kunnen zeggen, wellicht twee. Ten eerste zou de Spreidingswet een aanzuigende werking hebben. Ik ben altijd heel benieuwd hoe een opvang met acht man in een klein kantoortje in een verlopen kantoorpand in Leiderdorp een aanzuigende werking heeft, of slapen in het gras in Ter Apel. Ten tweede — daar gaat mijn vraag over — gaat het over België en dat mensen daar niet meer worden opgevangen. Maar het is toch zo dat de rechter in België heeft gezegd "u zult wel degelijk een opvang moeten doen", waardoor die opvang er ook daadwerkelijk weer is? We hebben dan toch precies dezelfde situatie? Wat is dan de extra maatregel?
De heer Ceulemans (JA21):
Ik ben heel blij dat u die vraag stelt, want ik heb weinig spreektijd. Ik had een opsomminkje gemaakt van wat ik had geschrapt uit mijn spreektekst, maar nu kan ik dat alsnog zeggen. Je kunt ontzettend veel doen aan instroombeperkende maatregelen. Kijk naar wat Oostenrijk heeft gedaan met bijvoorbeeld de nareis. U noemde al een voorbeeld uit België. De Spreidingswet vind ik in zichzelf één grote aanzuigende werking hebben. Als je die schrapt, straal je in ieder geval uit dat hier niet onbeperkt plek is voor iedereen. Los daarvan ben ik, destijds nog als fractiemedewerker, op werkbezoek geweest in Denemarken. Denemarken zei daar dat een succesvol, stringent asielbeleid voor minstens de helft bestaat uit pr. Je kunt ook binnenlandse maatregelen treffen die een land een strenge uitstraling geven, waardoor de instroom stopt. Daar heb ik een heel lijstje voor. Ik noemde al België en de alleenstaande mannen. Ik mag er maar twee noemen van de voorzitter. In Zweden is een wet ingediend om de verblijfstatus in te trekken van mensen die onvoldoende integreren. België is bijvoorbeeld bezig met het koppelen van de hoogte van het leefloon, de bijstand, aan de bereidheid tot integratie en dat laatste ook te koppelen aan de beschikbaarheid van huurwoningen. Noorwegen …
De voorzitter:
Dat zijn er al drie.
De heer Ceulemans (JA21):
Noorwegen laat gezinshereniging van amv's niet plaatsvinden in Noorwegen maar in derde landen. Er is dus een hele trits mogelijk, wees niet bang.
De voorzitter:
Een vervolgvraag.
De heer Van Asten (D66):
De heer Ceulemans noemde weer die Belgische maatregel die door de rechter alweer is teruggedraaid, want er is gewoon opvang voor alleenreizende mannen. Misschien is dat maar goed ook, want anders zouden er nog meer daklozen rondom een station als Brussel-Midi of gewoon in de hele Brusselse binnenstad leven. Ik denk niet dat dat de Nederlandse situatie zou moeten worden. Ik vind het dan wel frappant dat als het grootste punt is dat er meer maatregelen zouden moeten komen, de heer Ceulemans zegt: die heb ik eigenlijk maar geschrapt in mijn tekst. Ik ben dan wel gewoon benieuwd. Kom met een voorstel, zodat we het daarover kunnen hebben. Laten we er dan ook de tijd voor nemen. Dan komen we een beetje weg uit die holle frasen.
De heer Ceulemans (JA21):
Nou, "holle frasen"… Kijk, dit is het nadeel. De heer Van Asten had gedacht: ik ga hem interrumperen; dan heeft hij vast geen antwoord en dan ga ik zeggen dat hij holle frasen heeft. Maar het vervelende voor u is dat ik op uw eerste vraag een hele trits maatregelen opnoemde. Daar gaat u dan kennelijk volledig aan voorbij. Dat mag. Over België gesproken: collega Boomsma en ik zijn deze zomer ook bij de N-VA langs geweest, bij de woordvoerder asiel. België heeft op een gegeven moment inderdaad gezegd: alleenstaande mannen komen niet meer de opvang in, dwangsommen betalen we gewoon niet. Het enige wat er gebeurt, is dat er af en toe door een deurwaarder koffiezetapparaten worden weggehaald bij dat ministerie. Als dat de prijs is die we als Nederland moeten betalen voor het terugduwen op regelgeving die het ons belet om een streng asielbeleid te voeren, ben ik daar van harte toe bereid en ga ik persoonlijk nieuwe koffiezetters voor het ministerie van de heer Van den Brink aantrekken.
De voorzitter:
Dit wordt uw "totslotvraag".
De heer Van Asten (D66):
Ja, tot slot. België heeft gewoon een nieuwe opvang geopend. Het heeft gewoon een nieuwe opvang geopend voor alleenreizende mannen. Dus leuk dat ze misschien ook nog wat koffiezetapparaten weghalen. Ik ken over het algemeen de situatie van de Belgische staatsfinanciën, dus wellicht dat dit ook nog een andere reden heeft, maar er is gewoon een opvang gekomen. Dat betekent dus dat met heel veel stoer beleid aangekondigde maatregelen eigenlijk gewoon niet werken. Misschien moeten we voor een goed asielbeleid gewoon gedegen maatregelen nemen. Ik ben dan heel benieuwd naar de uitwerking van de punten die u verder heeft genoemd. Daar ben ik echt benieuwd naar. We spreken hier vaak genoeg over asiel. Maar laten we de maatregelen die politiek genomen zijn en gelijk weer worden teruggedraaid, daarbij achterwege laten, want daar schieten we niks mee op.
De voorzitter:
Ik heb geen vraag gehoord.
De heer Ceulemans (JA21):
Ik wel. Ja, helaas! De heer Van Asten zei namelijk dat er allang weer opvang is. Het hele punt is dat in België de opvang volliep en dat toen is gezegd: we gaan alleenstaande mannen niet meer in de opvang nemen. Dat heeft tot enorme oproer geleid. Nederland was vervolgens de gekke Henkie van Europa die de mensen die het hier kreeg niet kon terugsturen. In België nam de instroom af. Inmiddels is de instroom in België dermate afgenomen dat het capaciteitsprobleem zich veel minder voordoet. Het is dus gewoon een maatregel die effect gehad heeft.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker aan de zijde van de Kamer is … Maar eerst heeft mevrouw Westerveld nog een vraag.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Als we het hebben over overvolle opvanglocaties, dan ligt dat toch ook daaraan dat mensen heel lang moeten wachten? Ik noemde in mijn bijdrage dat de wachttijd 127 weken is. Dat vraagt dan toch ook om te investeren in de organisaties die moeten werken aan de uitvoering, zoals het COA en de IND?
De heer Ceulemans (JA21):
Ik heb net gezegd, bijvoorbeeld als het gaat om de herbeoordeling van verblijfsvergunningen van Syriërs: dat is echt een van de cruciale opgaven waar we voor staan. Iedere dag dat we daarmee wachten, leidt tot nieuwe kosten en nieuwe problemen. Als daarvoor bij de IND capaciteit tekort is, wat met budget te maken heeft, zij wij de eersten die bereid zijn om daar budget voor vrij te spelen. Wij hebben een amendement in voorbereiding. Dus als dat het probleem is, dienen wij dat amendement met alle liefde in. Dus ik begrijp uw interruptie niet helemaal.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Het gaat erom dat er de afgelopen jaren fors bezuinigd is op uitvoeringsorganisaties. We zien dat daardoor de wachttijden oplopen en dat heel veel mensen die wel een status hebben, nog steeds in een COA-locatie wonen. Dat vraagt ook juist, zou ik denken, om te investeren in de organisaties die ervoor moeten zorgen dat mensen snel duidelijkheid krijgen over hun procedure en dat er dus niet zo veel mensen in die COA-locaties zitten, omdat ze aan het wachten zijn.
De heer Ceulemans (JA21):
Ja, maar u doet nou net alsof wij …
De voorzitter:
"Mevrouw Westerveld doet."
De heer Ceulemans (JA21):
Wat zegt u?
De voorzitter:
"Mevrouw Westerveld doet."
De heer Ceulemans (JA21):
Mevrouw Westerveld doet nu telkens alsof wij helemaal het mes in de IND willen zetten. In de vorige kabinetsperiode heeft collega Eerdmans nota bene een amendement ingediend om dat budget op te hogen, juist omdat wij zien dat dit nodig is om snel te herbeoordelen en snel werk te maken van terugkeer. Dus u staat tegen de verkeerde te praten.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Even ter verduidelijking: het heeft te maken met waar wij het vandaag over hebben, namelijk de begroting. In deze begroting wordt een begin gemaakt met een langjarige financiering, stabieler dan de afgelopen jaren. JA21 heeft forse kritiek op de begroting. Ik had in mijn bijdrage overigens ook flink wat vragen over de begroting. Maar als je wilt dat er minder mensen in de opvanglocaties zitten, zou ik wel denken dat een eerste stap is om te investeren in de uitvoeringsorganisaties. Daar komt mijn vraag vandaan.
De heer Ceulemans (JA21):
Die langjarige financiering is nou juist het hele probleem als het over opvang gaat. Er wordt de hele tijd gedaan alsof het een alternatief is voor bijvoorbeeld noodopvang dat we inzetten op langdurige, permanente vormen van opvang, maar dat is nou juist wat wij ook niet willen. Wij willen niet dat nu een wijk een azc krijgt dat daar vijf jaar blijft staan tegen de wil van de gemeenteraad en tegen de wil van de lokale bevolking. Wij willen dat de instroom beperkt wordt, waardoor minder opvangcapaciteit nodig is. Wij willen de asielopvang en de procedures naar landen buiten de Europese Unie verplaatsen. Daar gaat de heer Boomsma straks op in. Het is allemaal gerommel in de marge zolang we niet een fundamentele stelselwijziging doorvoeren. Het verzorgen van langdurige opvang in Nederland staat daar haaks op.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik heb een vraag aan de heer Ceulemans over België en de opvang van alleenstaande jonge mannen. De rechter heeft daar uitspraken over gedaan. België heeft het naast zich neergelegd en is er gewoon mee doorgegaan. Klopt mijn beeld dat dit een afschrikwekkend effect heeft gehad op de instroom in België en dat die alleenstaande jonge mannen, die hier niets te zoeken hebben, gewoon denken: aan België ga ik maar even voorbij? Is dat beeld juist?
De heer Ceulemans (JA21):
Dat beeld is zeer correct. Het contrast tussen België en Nederland kon op dat moment niet groter zijn. België zei: we hebben een bepaalde opvangcapaciteit beschikbaar. Als die vol is, is het vol en kunnen er geen mensen meer bij. Dat betekent dat wij alleenstaande mannen officieel op de wachtlijst zetten, maar die komen in ieder geval niet de opvang in. Op datzelfde moment was Nederland bezig met het uitrollen van een Spreidingswet, die juist uitstraalde: er is hier altijd genoeg plek en als er even niet genoeg plek is, dan dwingen we gemeenten gewoon om nog meer plekken op te leveren. Dat is volgens mij precies de kern van wat een land moet uitstralen. België straalt uit: kom niet hiernaartoe. Nederland straalt uit: er is hier plek voor iedereen. Dat heeft inderdaad een heel groot effect op de instroom.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Daarom ben ik ook blij dat ik een van de mede-indieners ben van het wetsvoorstel van onder anderen de heer Ceulemans om de Spreidingswet in te trekken.
De heer Ceulemans (JA21):
Zo is dat.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker aan de zijde van de Kamer is de heer Boomsma, die ook spreekt namens de fractie van JA21. Daarna, aansluitend, gaan we direct lunchen.
De heer Boomsma (JA21):
Dank u wel, voorzitter. Zolang mensen die via veilige landen illegaal onze grenzen overschrijden worden beloond met opvang, verblijf en een woning, zal die massale migratie blijven doorgaan. De gevolgen daarvan zijn onacceptabel, maar als we die willen stoppen, dan klinkt voortdurend dat het juridisch niet kan, maar als de rechtsstaat voortdurend de volstrekt legitieme, democratische en redelijke wens tot migratiebeperking frustreert, dan is het enige redelijke antwoord daarop dat die rechtsstaat op dat vlak niet functioneert en dus anders moet. Door jarenlange stapelingen van rechterlijke uitspraken in Luxemburg en Straatsburg en ook hier en onder invloed van activistische asieladvocatuur en activistische rechters hier in Nederland is het stelsel zo complex geworden dat bijna elke poging om weer controle te krijgen verzandt en strandt. Migratiebeleid moet weer terug van de rechter naar de politiek. JA21 wil dat het kabinet een taskforce vereenvoudiging en herziening asielwetgeving opricht, vooral gericht op het Europees recht, dus buiten wat er nu al gebeurt binnen het pact. Het liefst doen we dat met onze eigen kopgroep van Europese landen, om stap voor stap dat juridische moeras te gaan droogleggen. JA21 blijft er bij dat onderdeel daarvan ook een nieuw interpretatieprotocol voor het EVRM is.
Ondertussen moeten we alle juridische ruimte die er nu is zo veel mogelijk benutten. Daartoe heb ik een aantal voorstellen. Ten eerste inderdaad: de taskforce terugkeer Syriërs. Hoe vaak zijn de afgelopen vijftien jaar überhaupt vergunningen van mensen herbeoordeeld, waarbij dat heeft geleid tot terugkeer naar het land van herkomst? Terugkeer zodra het kan moet weer de norm worden. Is kabinet het daarmee eens?
Ten tweede: maximaal inzetten op vrijwillige terugkeer. De heer Ellian begon er al over: Denemarken en Zweden bieden veel hogere terugkeerpremies. JA21 zou ook een verhoging steunen als die leidt tot meer terugkeer. Wij denken dat dat het geval is. Welke kansen ziet het kabinet? Waar is het toe bereid?
Ten derde: de uitspraak van de Raad van State over het landenbeleid van Syrië heeft ons weer dieper in het juridische moeras geduwd. De regering moet nu gaan onderbouwen hoe humanitaire omstandigheden zijn meegewogen, terwijl asiel juist hoort te gaan over vervolging en niet over armoede. Hoe wij wijzigt de Raad van State daarmee de geldende kaders? Ik vind het heel goed dat de minister heeft gereageerd door te zeggen dat we 15c gewoon handhaven en dat verder gaan motiveren. De vraag is wel wat de inzet van Nederland wordt bij de volgende rechtszaak op dat vlak op 26 november.
Ten vierde: de minderjarige asielzoekers. Dat hele perverse systeem dat jongeren hun gezin verlaten om dan hier gezinshereniging te claimen moet sowieso van tafel, maar vaak kan terugkeer alleen als je een opvangcentrum in het land van herkomst realiseert met de partners daar. JA21 wil dat Nederland vol inzet op het realiseren daarvan in verschillende landen. We zien enkele pogingen daartoe. We hebben iets gezien in Gambia en Ethiopië, maar er moet tempo worden gemaakt. Lang geleden had Nederland daar een groot succes mee in Angola. Ook hiervoor geldt: doe dat samen met andere Europese landen of samen met de Europese Unie, maar neem ook de lead met nationale stappen. We willen dat dat ook in Syrië gebeurt, want we hebben natuurlijk echt veel Syrische minderjarige asielzoekers. We willen daar geld voor reserveren en overwegen een amendement.
Ten vijfde: compliment voor de terugkeerhub in Rwanda. Daar pleit JA21 al heel lang voor. Er zijn nog wel heel veel vragen. Om welke doelgroep gaat het nou? Gaat het bijvoorbeeld ook om Algerijnen? Wanneer gaan de eerste personen erheen? Welke voorwaarden stelt Rwanda nu zelf aan Nederland of aan die mensen? Eisen ze bijvoorbeeld dat ze per persoon toestemming moeten geven? Hoeveel definitief uitgeprocedeerde mensen in de caseload kunnen er nu naartoe? Is er al een uitvoeringstoets gedaan? Mogen we die dan ook zien? Welke andere landen zijn er in de running?
Ten zesde: nog veel belangrijker is natuurlijk dat de hele asielopvang wordt verplaatst naar veilige derde landen, wat sinds het loslaten van het bandencriterium dus ook kan. Wat heeft het kabinet hiervoor nu gedaan en in gang gezet? Ook daarover zegt JA21: daar moet nu vol op worden ingezet. Dat vraagt ook om hele serieuze investeringen. We willen dat er voldoende geld wordt vrijgemaakt. We zien dat er volgende week een conferentie is met Clingendael, ook in het kader van de uitvoering van onze motie over de vernieuwing van asielstelsel. Wat wordt de inzet? Mogen we daar de stukken van bekijken? Is de minister het met ons eens dat asiel uiteindelijk niet meer een recht moet zijn, maar een gunst in Nederland?
Tot slot. De werkelijke vraag is uiteindelijk niet hoe we een tiental uitgeprocedeerden die weigeren te vertrekken naar Rwanda kunnen krijgen, maar waarom wij een systeem in stand houden waarin men eerst ongehinderd binnen kan komen. Nederland is ons thuis en we hebben geen ander thuis. Elk thuis heeft een voordeur die je open moet kunnen doen om gasten te verwelkomen, maar die je ook weer dicht moet kunnen doen 's avonds. Je moet zelf kunnen bepalen welke gasten naar binnen komen en zeker wie mag blijven. Dat is niet omdat je een hekel hebt aan mensen buiten de deur, maar omdat je houdt van de mensen daarbinnen.
Tot zover.
De voorzitter:
Close call, meneer Boomsma. Mevrouw Straatman.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik heb nog één vraag aan de heer Boomsma zo voor de pauze, een wat meer filosofische. Ik weet dat hij hier veel over nadenkt, dus ik ben benieuwd hoe hij hiernaar kijkt. Hij heeft het vaker, terecht, over dat interpretatieve protocol. Dat is een afschuwelijk woord, maar wel heel belangrijk. Dat gaat over het EVRM. We zijn gezamenlijk naar Italië geweest. Daar zag je ook dat er discussies spelen over hoe bepaalde elementen uit het pact zich verhouden tot de grondwet van Italië. Ik zie dat er een soort verstoring is ontstaan van de constitutionele dialoog. De rechter zet bepaald beleid uit en voor de politiek wordt het heel erg lastig om bij te sturen, omdat heel veel processen op internationaal niveau heel lang duren. Ik zie die verstoring en ik zou dat graag willen herstellen, maar ik ben zelf nog zoekende hoe dat te doen. Ik ben heel benieuwd hoe de heer Boomsma hiernaar kijkt, want ik weet dat hij al veel hierover heeft nagedacht.
De heer Boomsma (JA21):
Dank voor deze vraag. Die raakt precies aan de kern van het juridische moeras waar we in beland zijn. Ik ben inderdaad van mening dat op dit vlak de trias politica, dus de scheiding der machten, is verstoord. Veel te veel asielbeleid is op het bordje van de rechters terechtgekomen, terwijl het eigenlijk zou moeten gaan om politieke beslissingen. Politici moeten deze belangen namelijk kunnen afwegen en moeten kunnen handelen. Uiteindelijk gaat het om vraagstukken die fundamenteel en bepalend zijn voor de toekomst van onze democratieën, dus die moeten terugkomen op het bordje van de politici. De vraag is hoe we dat gaan realiseren op al die fronten. Daarom stel ik voor om te komen met een taskforce vereenvoudiging en herziening van het asielstelsel. Het zit 'm deels in Europese regelgeving. Voormalig adviseur van de Belgische regering, Marc Bossuyt, heeft een notitie geschreven met voorstellen daarvoor. Die richt zich specifiek op het Europese vlak. Daarnaast zit het ook in de interpretatie van het EVRM. We zien hoe de jurisprudentie sinds de oprichting van het EVRM in 1950 stapje voor stapje, rechtszaak voor rechtszaak, langzaam is verschoven. Daardoor sluit die niet meer aan bij de oorspronkelijke intentie van de verdragspartijen. Het moet dus mogelijk zijn om jurisprudentie weer ter discussie te stellen. Als meesters van de verdragen, wat de landen zijn, moeten zij weer aangeven hoe de jurisprudentie wat hen betreft geïnterpreteerd moet worden, zodat ze meer ruimte hebben om op te treden.
De voorzitter:
Meneer Boomsma, uw antwoord is de helft van uw hele spreektijd. Mevrouw Straatman.
De heer Boomsma (JA21):
Het is ook heel complex.
Mevrouw Straatman (CDA):
Het is ook wel een beetje mijn schuld, voorzitter, want ik stelde de heer Boomsma een vrij grote vraag. Ik deel de analyse van de heer Boomsma en ik vind het fijn om hier samen in op te trekken en te kijken hoe we hier iets aan kunnen doen. Het speelt nu heel concreet met de terugkeerhubs. We willen niet de juridische analyse aan de achterkant, maar veel meer aan de voorkant, zodat we zeker weten dat het in de praktijk gaat werken als we iets politiek uitonderhandelen. Ik ga graag op een later moment met de heer Boomsma het gesprek aan hoe we de verstoring in die balans kunnen herstellen.
De heer Ceder (ChristenUnie):
De heer Boomsma en ik kennen elkaar al wat langer, vanuit de gemeenteraad. Daar zat hij overigens nog namens een andere partij. Ook in de Kamer zat hij namens een andere partij. Los daarvan trokken we toen samen op als het ging om de vraag hoe je omgaat met jongeren, inmiddels volwassenen, die hier geboren en getogen zijn en hun Nederlandse middelbareschooldiploma hebben. Zouden zij niet tot nut kunnen zijn voor de Nederlandse arbeidsmarkt? Zou je daar niet een duidelijke schifting in kunnen maken, of dat in ieder geval verkennen? Mijn vraag is of de heer Boomsma na al die jaren nog steeds van mening is dat het logisch is om te verkennen hoe je met deze specifieke groep zou moeten omgaan. Dat staat los van de grote groep en de impact van migratie, waar wij elkaar volgens mij op veel delen kunnen vinden.
De heer Boomsma (JA21):
Uiteraard geldt dat als kinderen hier zijn, we goed voor ze moeten zorgen. Je moet ze goede opvang bieden en je moet ervoor zorgen dat ze de voorzieningen krijgen die ze nodig hebben. Daar staan wij achter. Waar de heer Ceder naar verwijst, lijkt te raken aan een idee over een soort kinderpardon, zoals we dat in het verleden hebben gekend. Of begrijp ik hem niet goed? Want daar zitten natuurlijk wel weer nadelen aan verbonden. Je gaat namelijk slecht gedrag belonen. Zo stel je mensen in staat om hun eigen kinderen in te zetten om een asielvergunning af te dwingen. Dat is ook niet de bedoeling.
De voorzitter:
De heer Ceder, een vervolgvraag.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik ben zeer tegen een kinderpardon. Daar begrijpt u mij verkeerd. Ik heb het juist over heel veel gevallen van kinderen zonder asielverleden. U woont ook in Amsterdam en u heeft het ook door de jaren heen gezien. In een WODC-rapport werd recent nog aangegeven dat er een parallelle samenleving in Nederland is met mensen met en zonder bsn. Rond je 18de komt dat tot een climax, omdat dan bepaalde rechten …
De voorzitter:
Ja, u heeft een vraag hierover, denk ik.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik zeg niet dat je het allemaal moet regelen en belonen. Mijn vraag is wel of u van mening bent dat je, in plaats van stilzwijgen wat we hier de facto doen, zou moeten kijken hoe je met deze specifieke groep zou moeten omgaan. Dat is dus buiten de asielprocedure.
De heer Boomsma (JA21):
Dan heeft de heer Ceder het over ongedocumenteerden, bijvoorbeeld kinderen die hier zijn opgegroeid, wier ouders hier illegaal verblijven, maar die hier wel naar school zijn gegaan en dus volledig Nederlands spreken et cetera. Dat is een heel ingewikkelde vraag. Ik denk toch dat je moet vaststellen dat als mensen hier illegaal verblijven, ze in principe terug moeten naar hun land van herkomst. Dat geldt dan voor de ouders, maar daarmee dus ook voor de kinderen die bij hun ouders moeten blijven. Je zou wel kunnen kijken of daar mogelijk soms uitzonderingen op te maken zijn, bij schrijnende omstandigheden. Ik denk dat daar zeker naar gekeken kan worden. Maar het principe moet blijven staan: als jij hier niet legaal verblijft, dan moet je terug naar je land van herkomst en dat geldt dan ook voor de kinderen.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee is er een einde gekomen aan de inbreng van de heer Boomsma.
De voorzitter:
We gaan schorsen voor de lunch. De vergadering is geschorst tot 13.50 uur voor de lunchpauze. Dan gaan we verder met mevrouw Straatman.
Mededelingen
Mededelingen
Mededelingen
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering.
Op de tafel van de Griffier ligt een lijst van ingekomen stukken. Op die lijst staan voorstellen voor de behandeling van deze stukken. Als voor het einde van de vergadering daartegen geen bezwaar is gemaakt, neem ik aan dat daarmee wordt ingestemd.
Daartoe wordt besloten.
Regeling van werkzaamheden
Regeling van werkzaamheden
Regeling van werkzaamheden
De voorzitter:
Aan de orde is een korte regeling van werkzaamheden.
Ik stel voor dinsdag 24 november aanstaande ook te stemmen over de moties ingediend bij het wetgevingsoverleg over het begrotingsonderdeel Inburgering en Integratie en bij het wetgevingsoverleg Fonds voor stikstof, landbouw en natuur.
Op verzoek van de fractie van het CDA benoem ik in de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken het lid Inge van Dijk tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Lohman.
Ik stel voor de volgende wetsvoorstellen toe te voegen aan de agenda van de Kamer:
- Wijziging van de Kadasterwet in verband met het verduidelijken van de inschrijvingseisen van registerverklaringen, het regelen van een grondslag voor de geautomatiseerde verwerking van aktes, het regelen van de verplichting voor de bewaarder om voortaan stukken in te schrijven die gesteld zijn in een vreemde of de Friese taal en een aantal andere wijzigingen (Verzamelwijziging Kadasterwet) (37000);
- Wijziging van de Wet buitenlandse schepen en enkele andere wetten in verband met het creëren van bevoegdheden inzake buitenlandse schepen en schepen zonder nationaliteit gelet op enkele artikelen van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee (37038).
Ik deel aan de Kamer mee dat voor het debat over de toekomst van verantwoorde AI in Nederland de termijn voor toekenning is verlengd.
Op verzoek van de aanvrager stel ik voor het debat over de doorrekeningen van de stikstofplannen van het kabinet door het Planbureau voor de Leefomgeving van de agenda af te voeren.
Ik deel aan de Kamer mee dat de fractie van de VVD bij de stemmingen op dinsdag 17 november jongstleden over de gewijzigde motie-Van der Plas c.s. (37020-VIII, nr. 109) geacht wenst te worden vóór deze motie te hebben gestemd.
Overeenkomstig de voorstellen van de voorzitter wordt besloten.
Termijn inbreng
De voorzitter:
Aan de orde is de voortzetting van de eerste termijn van de zijde van de Kamer inzake de begroting van Asiel en Migratie.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
We waren gebleven bij mevrouw Straatman, en zij spreekt namens de fractie van het CDA.
Mevrouw Straatman (CDA):
Dank, voorzitter. Het vliegtuig komt aan in Amsterdam, en Rami en Sarah stappen uit. Ze zetten voet op Nederlandse bodem. Een nieuwe start, een nieuw begin. Want een jaar geleden brak de oorlog uit in hun thuisland. Met de dag verslechterde de situatie, totdat hun thuis echt niet meer veilig was. Vluchten was de enige optie. Vroeger zouden vluchten vanuit het Afrikaanse continent gelijkstaan aan een bizarre uitzichtloze tocht. Vanuit bijvoorbeeld Libië of Tunesië zouden Rami en Sarah hun duur verdiende centen moeten afstaan aan mensensmokkelaars, in ruil voor een gevaarlijke overtocht in een gammel bootje, in de hoop om een beter leven te vinden aan de andere kant van de Middellandse Zee.
Gelukkig is die tijd voorbij, want na het verlaten van hun thuisland vertrekken zij niet naar de Europese buitengrenzen, maar naar de aanmeldpost in Kigali, Rwanda. Vanuit verschillende aanmeldposten verspreid over het Afrikaanse en Aziatische continent kunnen asielzoekers nu een asielaanvraag doen. Sterker nog, het móét vanuit daar. Op de aanmeldposten wordt de asielaanvraag in behandeling genomen door Europese ambtenaren. Als een asielaanvraag slaagt, vindt vanuit daar coördinatie plaats met landen in de regio die opvang verzorgen en met de lidstaten voor opvang op het Europese continent. Als een asielaanvraag wordt afgewezen, is het terugkeercentrum nabij. Rami en Sarah verblijven kort in Rwanda. Zij doen hun vluchtverslag en wachten de beoordeling van hun procedure af. Soms zien ze een vol vliegtuig vanuit Europa landen, want de smokkelboten van mensensmokkelaars aan de buitengrenzen behoren helaas nog niet helemaal tot het verleden. Maar het worden er steeds minder nu het perspectief veranderd is, want asielzoeker of niet: iedereen wordt teruggestuurd naar een van de aanmeldposten. Rechtmatig verblijf in Europa is alleen daar te vinden. De poorten van Europa zijn open, toegankelijk en solidair, maar niet voor iedereen; alleen voor hen die echt onze bescherming nodig hebben.
Voorzitter. Ik begrijp ook wel dat deze schets toekomstmuziek is, maar het vergt een langdurig en complex proces, waaronder het aanpassen van het Handvest van de Europese Unie en de grondwet van menig Europese lidstaat. Juist tijdens de begroting vind ik het belangrijk om deze stip op de horizon te zetten. Het CDA zal zich maximaal inspannen om deze toekomstvisie werkelijkheid te laten worden, omdat we alleen dan echt grip krijgen op migratie. Daar draait het voor het CDA om: het gevoel van onmacht dat ons overheerst, omzetten in controle. Dat willen we niet om de instroom naar nul te brengen, maar wel om grip te krijgen op wie ons land binnenkomt. In een fatsoenlijk land leveren we namelijk een bijdrage aan de opvang van vluchtelingen, maar wel met realisme en de realiteitszin dat onze samenleving de hoge instroomcijfers van de afgelopen jaren niet aankan.
De voorzitter:
De heer Diederik van Dijk stond er als eerste.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dat was een interessante start van mevrouw Straatman. Dat meen ik oprecht. Ik vroeg me in dat licht het volgende af. Ik las onlangs een boeiend stuk van de Duitse CDU-fractievoorzitter, toch een beetje de zusterpartij van het CDA. Die zegt dat hij eigenlijk afscheid wil nemen van het individuele recht op asiel, zodat het meer aan het land zelf is wie het wil opvangen en in welke mate. Staat het CDA hier in Nederland ook open voor zo'n discussie? Past dat ook bij het visioen dat mevrouw Straatman schetste aan het begin van haar bijdrage?
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik vind dit een hele interessante vraag van de heer Van Dijk. De heer Van Dijk vroeg zojuist in een andere interruptie — volgens mij was dat richting de heer Ellian, maar ik kan me vergissen — of we naar richtgetallen moeten. Dat kan alleen maar als we op enig moment die hele asielprocedure vanuit Europa verplaatsen naar buiten Europa. Dan hebben we ook veel meer controle en dan kunnen we dat gesprek met elkaar voeren. Ik denk dat er voor iedereen nog steeds een individueel recht is op asiel. Die discussie moet je voeren, maar niet vanuit Europa maar vanuit zo'n aanmeldpost, waar ter wereld die dan ook is. Het grote probleem met ons asielsysteem, zoals ik het nu zie, is dat het du moment dat ze voet zetten op Europese bodem bijna onmogelijk is om de mensen die helemaal geen recht hebben op asiel terug te krijgen. Ik denk dat dat heel veel draagvlak onder druk zet.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank voor deze reactie. Het was niet mijn intentie, al ik had ik me er ook niet tegen verzet, om het CDA te laten zeggen: ja, dat voorstel van de CDU-collega nemen we over. Ik begrijp dus wel dat ook dit soort voorstellen passen bij de fundamentele reset, zogezegd, die het CDA voorstaat wat betreft ons asielbeleid.
Mevrouw Straatman (CDA):
Zeker. Daarom ben ik ook met deze inleiding begonnen. Ik denk dat we het heel vaak hebben over het verplaatsen van de asielprocedures naar buiten Europa en over dat mensen zich dan afvragen wat dat precies inhoudt en hoe dat precies grip creëert. Daarom dacht ik: ik begin met een heel concreet voorbeeld. Op die manier kunnen we echt grip krijgen en tegelijkertijd daadwerkelijk opvang verzorgen voor mensen die er echt recht op hebben.
De heer Russcher (FVD):
Mevrouw Straatman begon haar betoog met "grip op migratie", wat ze net weer noemde, maar ze had het ook over "de asielinstroom niet naar nul". Wat is nou voor CDA "grip op migratie"? Hoeveel asielzoekers? Het zijn er nu 800 tot 1.000. De instroom zou omlaaggaan met het Europees Migratiepact, maar gaat niet omlaag. Wat is nou "grip op migratie"? Moeten we dan Nederland eindeloos volbouwen met azc's en meer woningen voor statushouders, zodat de asielinstroom door kan gaan omdat we dan blijkbaar grip hebben? Of komt er gewoon een concreet getal: zoveel asielzoekers komen maximaal Nederland binnen?
Mevrouw Straatman (CDA):
U wilt dat ik een kort antwoord geef, dus dat ga ik proberen. Er is iets voor de lange termijn en er is een voorstel voor de korte termijn. Voor de lange termijn heb ik u zojuist mijn toekomstvisie geschetst, namelijk dat we alle asielprocedures van Europa verplaatsen naar buiten Europa. Dan hebben we veel meer grip en kunnen we ook met elkaar het gesprek aangaan over hoeveel asielzoekers Europa en Nederland aankunnen en over hoe we afspraken kunnen maken met de regio en met andere continenten. Het hoeft immers niet alleen Europa te zijn. Laten we daar dus het brede gesprek over voeren. Tegelijkertijd wil ik hier niet naïef zijn. Dit vergt een heel lang traject. De heer Boomsma had het zojuist over dat juridische moeras. Het aanpassen van het handvest en van de verschillende grondwetten van lidstaten vergt een heel erg lang traject. Voor de korte termijn zullen we dus moeten kijken naar andere middelen om meer grip te kunnen krijgen op de instroom, maar ook op de terugkeer. Voor de terugkeer zal ik zo dadelijk nog een aantal hele concrete voorstellen willen doen.
De heer Boomsma (JA21):
Dank voor de toekomstschets. Laten we hopen dat het niet een al te verre toekomst is. Ik ben het daar natuurlijk helemaal mee eens, in die zin dat het perverse systeem van nu, waarin je asiel aan kunt vragen, maar alleen als je hier illegaal naartoe reist via die gevaarlijke route waar allerlei mensen sterven, weg moet. Mijn vraag is wel: als je het zo doet dat de asielprocedure wordt verplaatst naar deze centra in Kigali of waar dan ook, maar je nog steeds een individueel recht op asiel in Europa houdt, dan heb je toch eigenlijk niks opgelost? Dat kan toch alleen maar het geval zijn als het niet langer een recht is om naar Europa te komen, maar een gunst die wij kunnen verlenen en waarvan we ook kunnen zeggen: dat kan even niet?
Mevrouw Straatman (CDA):
In mijn voorbeeld zou het betekenen dat als iemand voet zet op Europese bodem, diegene niet direct recht heeft op asiel. Die persoon gaat dan terug naar dat aanmeldcentrum, zodat voor iedereen een gelijk speelveld ontstaat en de asielprocedure daar wordt afgewacht. Tegelijkertijd zien we ook dat de inwilligingspercentages heel laag zijn. Neem bijvoorbeeld het percentage uit 2026. Uit mijn hoofd is dat 24%. Als we ervoor kunnen zorgen dat alleen nog maar die mensen daadwerkelijk naar Europa komen, hebben we natuurlijk al wel een hele grote stap gezet.
De heer Boomsma (JA21):
Het probleem hierbij is het volgende. Op dit moment hebben we al heel veel aanvragen, maar er zijn ook heel veel mensen die de gevaarlijke reis niet ondernemen, niet kunnen ondernemen, niet kunnen betalen, die het gevaar niet willen lopen et cetera. Al die mensen hebben in potentie wel recht op asiel als ze hier zouden zijn, maar vragen het niet aan, omdat ze niet komen. Dat zal er toch toe leiden dat er veel meer aanvragen zullen worden gedaan voor asiel? Die 24% van de toekenningen nu, zal natuurlijk een veelvoud worden als het gaat om het aantal mensen dat uiteindelijk hier recht op zou hebben. Dat moet mevrouw Straatman toch ook erkennen? Dat is dan toch niet genoeg?
Mevrouw Straatman (CDA):
Daarom zei ik in mijn bijdrage dat dat afspraken vergt over opvang in de regio, met landen in de regio en met andere continenten. Ik denk dat we dit breder moeten aanpakken. We hebben bijvoorbeeld de hervestigingsverordening nu al in het pact. Daarin hebben we natuurlijk al wel een begin van dit soort elementen met elkaar afgesproken. Dat gaat alleen nog maar om partjes, omdat we het illegale systeem van mensensmokkel gewoon nog in de hand houden en omdat we asiel in Europa nog steeds begunstigen, zoals de heer Boomsma terecht zegt, door mensen de hele procedure te laten doorlopen, ook als ze er geen recht op hebben. Dat vergt dus afspraken met landen in de regio en breder met andere landen, zodat de aantallen beheersbaar zijn. Maar ik ben er absoluut van overtuigd dat het verplaatsen van die asielprocedure naar buiten Europa een eerste stap is om echt grip te krijgen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Straatman (CDA):
Voorzitter.
De voorzitter:
Toch nog een vraag van de heer Ceder.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik ben het helemaal eens met de toekomstvisie van mevrouw Straatman. Dat staat ook ons verkiezingsprogramma. Het verschil is dat het CDA in de coalitie zit en de ChristenUnie in de oppositie. Volgens mij is er nu geen belemmering voor Nederland om aanvragen in het buitenland — iemand doet bijvoorbeeld een aanvraag bij de ambassade in een land waar wij een post hebben — op afstand te beoordelen. Bent u het over dit specifieke punt met mij eens dat er eigenlijk geen juridische belemmering is, maar dat slechts de politieke wil nodig is om dit mogelijk te maken?
Mevrouw Straatman (CDA):
Nee, niet helemaal, want het systeem werkt alleen als je het hele bouwwerk goed neerzet. Als je aan de ene kant nog steeds het systeem hebt zoals we dat nu hebben, waarin je mensen het recht geeft op een asielprocedure du moment dat ze één stap zetten op Europese bodem, dan helpt het natuurlijk niet als je aan de andere kant zegt: je kunt ook buiten Europa asiel aanvragen. Dan hou je het systeem in stand. Wij zeggen: dan moet je het fundamenteel herzien. Dat vergt heel veel juridische stappen. Die zetten we overigens ook. De motie van de heer Eerdmans, die medeondertekend is door de heer Brekelmans en de heer Bontenbal, is aangenomen. Wij zetten daarin dus absoluut stappen. Ik moet wel eerlijk zijn: dit vergt natuurlijk een lange adem. Maar het is, denk ik, wel goed om ook mee te geven hoe wij het ideale systeem voor ons zien.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Maar mevrouw Straatman erkent dus wat ik zeg, namelijk dat er geen belemmering is om dat nu al te doen, in ieder geval dat specifieke punt. Mevrouw Straatman heeft liever dat je dat pas doet nadat je allemaal verdragen hebt aangepast, waardoor bijvoorbeeld het op Europese grond zijn niet meer automatisch betekent dat je een aanvraag zou kunnen doen. Dat gaat jaren duren. Ik denk dat we de beweging moeten inzetten, maar dat duurt wel jaren, denk ik. Erkent u daarmee dat het CDA er niet voor openstaat om de eerste stap aan de andere kant te zetten, dus verkennen hoe je vanuit Nederland de aanvraag vanuit het buitenland kunt laten doen, bijvoorbeeld via ambassades?
Mevrouw Straatman (CDA):
Nou, zo zwart-wit wil ik het niet stellen. Ik wees de heer Ceder zojuist ook op de hervestigingsverordening. Daarin zijn ook afspraken gemaakt. De minister heeft toegezegd dat Nederland daarvoor kleine aantallen mensen naar Nederland haalt. Dat is inderdaad precies de manier waarop u wijst. Maar op grote schaal lijkt dat me op dit moment nog geen oplossing, omdat je wel ieder onderdeel van dat bouwwerk goed moet neerzetten, anders raakt het uit balans. Daarvoor zetten we nu ook de eerste stappen, om het juridische gesprek aan te gaan, maar dat vergt gewoon een lange adem. Wij zullen ons daar maximaal voor inzetten.
Ik ga verder, voorzitter. Vandaag wil ik benadrukken dat grip op migratie niet enkel gelijkstaat aan grip op instroom; dat is slechts een deel van de oplossing. In een effectief asielsysteem verlaten degenen die niet mogen blijven ons land en stromen degenen die wel mogen blijven door naar gepaste huisvesting. Daarom wil ik vandaag stilstaan bij terugkeer en de doorstroom van statushouders. Ik zal drie concrete voorstellen doen om deze te verbeteren. Allereerst terugkeer. Terugkeer is geen sluitstuk van het asielbeleid, maar een voorwaarde om het asielsysteem überhaupt te laten functioneren. Het eerlijke verhaal is dat we nog geen goede oplossing voor terugkeer hebben gevonden. Van alle vreemdelingen die het Europese grondgebied moeten verlaten, vertrekt nog geen derde. Hetzelfde zien we in Nederland. Van de 31.000 mensen die in 2025 een terugkeerbesluit opgelegd hebben gekregen, zijn maar 13.000 mensen aantoonbaar vertrokken. Van de rest weten we niet waar ze zijn. We weten niet of ze in Nederland rondzwerven of ergens anders in Europa zijn. Dit moet beter, en het CDA gelooft ook dat dat kan.
Mijn eerste voorstel ziet dan ook op de gedwongen terugkeer. Gedwongen terugkeer vraagt medewerking van de landen van herkomst. Die moeten nooddocumenten afgeven, maar doen dit vaak niet, of komen in ruil daarvoor met een grote wensenlijst. Zelfs als derde landen meewerken, kan gedwongen terugkeer pas plaatsvinden wanneer een vreemdeling juridisch uitzetbaar is. Dat is het geval wanneer er geen asielprocedures meer lopen. Maar om het terugkeerproces te frustreren, dienen vreemdelingen steeds opnieuw asielaanvragen in. Dit kan jarenlang doorgaan. Als het aan het CDA ligt, doen we hier iets aan. Daarvoor kijken wij naar Griekenland. Vanaf de derde asielaanvraag betaalt de vreemdeling daar leges. Deze financiële drempel kan de perverse prikkel wegnemen van herhaalde asielaanvragen om terugkeer te frustreren. Dat zouden we in Nederland ook willen. Hoe kijkt de minister hiernaar?
Ook in Nederland zijn leges binnen het migratierecht geen bijzonderheid. Voor reguliere verblijfsaanvragen moeten al lange tijd leges betaald worden, maar ook die aanvragen worden nog te vaak misbruikt om terugkeer te frustreren. Wat blijkt? Vreemdelingen in vreemdelingenbewaring en -detentie worden uitgezonderd van het betalen van leges voor hun reguliere aanvraag. De achterliggende reden hiervoor was destijds dat iemand in bewaring of detentie niet in staat was om naar een fysiek loket te gaan om de leges te betalen. Tegenwoordig kunnen de betalingen digitaal plaatsvinden. Daarom de vraag aan de minister: is de minister het met het CDA eens en is hij bereid om vreemdelingen in vreemdelingenbewaring en -detentie gewoon leges te laten betalen als zij een reguliere aanvraag doen? Wil hij dit aanpassen?
Voorzitter. Als gedwongen terugkeer niet lukt, blijft vrijwillige terugkeer over. Mijn tweede voorstel gaat over het verbeteren van vrijwillige terugkeer. Onze DTenV levert goed werk, maar de vraag is of ons systeem wel optimaal is ingericht om de DTenV in stelling te brengen. Ik denk van niet. Nu wordt de DTenV pas in stelling gebracht na een onherroepelijke asielafwijzing. Pas dan wordt de vreemdeling geïnformeerd over vrijwillige terugkeer. Dit is te laat. Zelfs met de nieuwe termijnen onder het pact kunnen afwijzingen met rechterlijke procedures namelijk nog jarenlang aangevochten worden. Onderzoeken tonen aan dat hoe korter iemand in Nederland verblijft, hoe groter de bereidwilligheid is om met terugkeerondersteuning terug te keren.
Terugkeer zou volgens het CDA daarom al vroeg in de procedure een centrale rol moeten spelen. Dit kan, zo toont Zwitserland. In Zwitserland krijgt een asielzoeker al kort na aankomst informatie over vrijwillige terugkeer, niet pas op het moment dat het asielverzoek is afgewezen. Deze terugkeercounseling heeft geen invloed op de asielprocedure zelf. Daarnaast hanteert Zwitserland een degressieve terugkeervergoeding: wanneer je eerder in je procedure besluit om vrijwillig terug te keren, ontvang je een grotere financiële tegemoetkoming, die je kan gebruiken om je leven in je thuisland op te bouwen.
In Zwitserland zijn positieve resultaten zichtbaar: meer dan de helft van het totale aantal mensen dat gebruikmaakt van terugkeerondersteuning, vraagt deze aan voordat het eerste gehoor heeft plaatsgevonden. In 2022 betrof dit zelfs 78%. Het Zwitserse model laat bovendien goede resultaten zien bij landen die moeilijk meewerken aan gedwongen terugkeer, bijvoorbeeld Irak. In Nederland keerden in 2022 slechts 51 mensen met terugkeerondersteuning vrijwillig terug naar Irak, terwijl in Zwitserland in datzelfde jaar 237 mensen terugkeerden met terugkeerondersteuning. Dat is 360% meer. Wat het CDA betreft nemen wij deze praktijk uit Zwitserland over. Dat kan door in het aanmeldcentrum in Ter Apel terugkeercounseling te laten plaatsvinden door de DTenV. Dat kan met name zeer interessant zijn voor kansarme doelgroepen en veiligelanders. Hoe kijkt de minister hiertegen aan?
Voorzitter. Ik herhaal het nog één keer: terugkeer is essentieel om het hele asielsysteem te laten functioneren. De inspanningen van de minister om te komen tot een terugkeerhub zijn dan ook prijzenswaardig en het CDA is blij met de historische deal met Rwanda. Wij willen ook dat die hub gaat werken. Daarom heb ik eerder gewezen op het risico van rechterlijke procedures. Hoe is de rechtspraak, of een andere juridische instantie, betrokken bij de juridische vormgeving van de terugkeerhub en hoe voorkomt de minister dat een juridische toets achteraf tot heel veel vertraging leidt?
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik hoorde mevrouw Straatman het net hebben over vrijwillige terugkeer. Het is natuurlijk hartstikke mooi als vreemdelingen vrijwillig terug willen keren. Maar nou zag ik toevallig gisteren een interview met een asielzoeker die al was afgewezen en die zei: ik wil eigenlijk graag terug, maar mijn advocaat zegt dat die toch gaat proberen om op medische gronden alsnog een vergunning voor mij te krijgen. We weten natuurlijk allemaal dat er voor advocaten ook een financiële prikkel is om maar steeds die aanvragen te doen. Ik vraag me af of mevrouw Straatman ideeën heeft over hoe we die financiële prikkel voor advocaten weg kunnen nemen.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik ken deze specifieke casus niet. Ik weet wel dat wat voor de asieladvocatuur geldt, breed in de sociale advocatuur geldt, namelijk dat het geen vetpot is. De financiële prikkels waar mevrouw Lammers het over heeft, herken ik dus niet.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Nou ja, het is wel degelijk een verdienmodel. Op het moment dat er geen asielaanvragen, of sowieso geen aanvragen, meer worden gedaan, hebben zij geen werk meer. Uiteindelijk is het dus een verdienmodel. Maar goed, misschien kan ik er samen met mevrouw Straatman over nadenken hoe dat verbeterd kan worden.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik heb een heel concreet voorstel gedaan, dat niet alleen zag op de asieladvocaten, om de financiële prikkel weg te nemen om alsmaar aanvragen te blijven doen, bijvoorbeeld door leges in te voeren. Dat lijkt me een heel concreet voorstel op dit punt.
De heer Van Asten (D66):
Ik had nog een vraag over het Zwitserse model. Het kan interessant zijn om te zien of mensen daar gevoelig voor zijn en daarmee sneller terugkeren. Is mevrouw Straatman dan niet bang dat er juist door dat soort regelingen, die in Nederland beter zouden zijn dan in andere landen, veel meer aanloop is in Ter Apel, zodat men hier gebruik van kan maken?
Mevrouw Straatman (CDA):
Nee. Ik zie dat eerlijk gezegd heel anders. Ik denk dat het juist goed is om de DTenV zo vroeg mogelijk in het proces te betrekken. We weten natuurlijk dat heel veel mensen naar Europa, naar Nederland komen die helemaal geen recht hebben op verblijf hier, en dat zelf ook wel weten. Het gesprek over vrijwillige terugkeer moet wat mij betreft zo vroeg mogelijk plaatsvinden. Dat doen we op dit moment véél te laat in het proces.
De heer Van Asten (D66):
Ik denk dat ik mijn vraag niet goed gesteld heb. Dit is het voorstel; dat herken ik. Je hebt ook mensen die al in Europa zijn, in Frankrijk of Duitsland bijvoorbeeld, die in dezelfde situatie zitten en ook geen kans maken op een verblijfsvergunning. Op het moment dat wij zo'n goede terugkeerregeling hebben, gaan zij juist naar Ter Apel.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik zie breed in Europa allerlei lidstaten worstelen met de vraag hoe vrijwillige terugkeer goed vormgegeven kan worden. Zwitserland heeft hier hele concrete voorstellen voor gedaan. Je ziet dat de terugkeer dan enorm toeneemt. Het zou wat cynisch zijn om te zeggen dat wij in Nederland niet gaan werken aan goede terugkeervoorstellen, omdat we bang zijn dat het een aanzuigende werking heeft. Ik denk dat het tegenovergestelde waar is. Op het moment dat je laat zien dat Nederland serieus werk maakt van terugkeer, dan wel van gedwongen terugkeer, vrijwillige terugkeer of terugkeer met een hub, dan zorgt dat er juist voor dat mensen niet naar Nederland komen of dat ze, als ze al in Nederland zijn, heel snel weer teruggaan als ze geen recht hebben op verblijf.
De heer Van Asten (D66):
Helder. Ik ben het daar ook mee eens. Ik hoop dat mevrouw Straatman het volgende met mij eens is. We moeten de terugkeerregelingen in Europees verband een beetje gelijk houden. Zo zorgen we ervoor dat vanuit het oogpunt van een vluchteling die een grote kans heeft om terug te moeten gaan, niet één systeem beter is dan het andere. Zo zorgen we dat iedereen teruggaat vanuit de plek waar die is en niet allemaal vanuit Nederland.
Mevrouw Straatman (CDA):
Zeker. Daar waar het kan, zou ik dit graag willen afstemmen. Ik zie in Nederland een asielketen die helemaal vastloopt, met een inwilligingspercentage van 24%. Dat is op zich goed, maar betekent ook dat er nog 76% — ik reken even snel — terug moet. Dat krijgen we niet voor elkaar. Ik ben niet voor vertraging. Wat mij betreft moeten we zo snel mogelijk alle registers opentrekken om terugkeer voor elkaar te krijgen.
De voorzitter:
U moet nog even terug naar de advocatuur voor de laatste vraag van mevrouw Lammers. Dan gaan we verder met het betoog van mevrouw Straatman.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik liep eigenlijk al weg, maar toen hoorde ik mevrouw Straatman zeggen dat ze heeft voorgesteld dat de leges betaald moeten worden vanaf de derde asielaanvraag. Die leges worden natuurlijk gewoon door de vreemdelingen betaald. Daarmee bestaat er voor de asieladvocaten nog steeds een verdienmodel. Om het even concreet te maken: is mevrouw Straatman het met mij eens dat op het moment dat we de asielinstroom stoppen, het verdienmodel voor de advocaten ook stopt?
Mevrouw Straatman (CDA):
Die redenering kan ik volgen, maar dat is niet de wereld waar ik naartoe zou willen gaan. Ik denk dat asieladvocaten een hele belangrijke rol vervullen in de rechtsbescherming van vluchtelingen en we daar niet aan moeten tornen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Straatman (CDA):
Voorzitter. Ik ga verder met een ander punt. Ik zie een tweede knelpunt in de opvang, maar dan bij de doorstroom van statushouders. Daarover gaat mijn derde voorstel. De asielopvang loopt vast wanneer mensen blijven instromen, maar de uitstroom niet op gang komt. Momenteel verblijven ruim 18.000 statushouders in de COA-opvang. Dat is bijna 25% van de totale opvangcapaciteit. De taakstelling die gemeenten hebben om statushouders te huisvesten, kan de druk op de opvangketen onvoldoende oplossen. Op dit moment is er een achterstand van bijna 9.000 te huisvesten statushouders. Zelfs als deze achterstand is weggewerkt, blijven veel statushouders afhankelijk van COA-opvang.
Voorzitter. Als statushouders een woning krijgen, komen er schaarse opvangplekken vrij en kunnen we de Spreidingswet afbouwen. Kerken en organisaties zoals Takecarebnb hebben de afgelopen periode laten zien hoe de samenleving kan bijdragen aan oplossingen. Zo ziet het CDA het graag. Wij zien nog meer maatschappelijke kansen, maar ditmaal in de samenwerking met het bedrijfsleven. Voor arbeidsmigranten is vaak al wél huisvesting geregeld. Nu wil het kabinet ook graag grip krijgen op arbeidsmigratie. Maatschappelijk is er veel draagvlak om arbeidsmigratie te minderen, maar tegelijkertijd hebben we de handen wel nodig. Dat biedt ook kansen, want wat een Roemeen of Pool kan, moet een Syriër, Somaliër of een Afghaan met een status in potentie ook kunnen. Als werkgevers statushouders niet alleen aan werk helpen, maar daar ook bestaande huisvesting van arbeidsmigranten aan koppelen, hebben we een win-winsituatie.
Wat het CDA betreft moeten we werkgevers hiertoe aanmoedigen. Dat betekent concreet dat een gemeente met een taakstelling ook een afspraak met een werkgever kan maken om huisvesting en werk voor arbeidsmigratie te verplaatsen naar statushouders. Werkgevers zouden dan financieel tegemoetgekomen worden. Hiervoor is ruimte, want noodopvang kost miljarden. Deze aanpak vraagt om kritisch denkwerk, bijvoorbeeld over de eisen van huisvesting en over welke sectoren in welke regio geschikt zijn. Hierbij kan aansluiting gezocht worden bij de Aanpak Werk en Meedoen Nieuwkomers, van de minister van SZW, en het recente SER-advies over arbeidsdeelname van nieuwkomers. Door out of the box te denken en te investeren in het bedrijfsleven kunnen we noodopvang afbouwen en arbeidsmigratie inperken. Bovendien, wanneer we inzetten op creatieve oplossingen, hoeven jongvolwassenen die willen starten met hun leven niet voor een woning te concurreren met een statushouder. De samenleving kan dit veel beter oplossen dan de politiek. Hoe ziet de minister dit voorstel?
Voorzitter, ik rond af. Ik begon met mijn toekomstvisie op asiel. Daar zijn we nog niet. Ik zie wel veel bereidheid in deze Kamer om daarnaartoe te bewegen. In het vaak gepolariseerde asieldebat vind ik dat winst. Laten we daarom stapsgewijs met vereende krachten naar die stip op de horizon toewerken en ons daarbij niet uit elkaar laten drijven door polarisatie, maar elkaar juist vinden in wat ons bindt. Laten we dat doen om grip te krijgen op migratie en uit solidariteit met mensen die thuiszitten en wachten op een woning, met mensen die hun wijken zien veranderen, met andere Europese landen die voor dezelfde uitdagingen staan en ook met mensen die moeten vluchten en op onze bescherming rekenen. Laten we daarin samen optrekken, want grip op migratie is een verantwoordelijkheid van ons allemaal.
Dank u, voorzitter.
De heer Boomsma (JA21):
Ik waardeer zeer alle suggesties van mevrouw Straatman; ik denk dat daar hele goede ideeën bij zitten. Maar zij heeft het steeds over een stip op de horizon en over de lange termijn en dergelijke. Ik snap dat wel. We hebben het ook gehad over de strijd om het juridische moeras droog te leggen dat ons nu allemaal zo veel frustreert en waardoor we allemaal dingen niet kunnen doen. Wij delen dus dat we daar stappen in moeten gaan zetten, maar ik maak me wel zorgen over het tempo. Ik denk namelijk dat het ook niet gaat werken als we bij voorbaat al aangeven dat het een stip op de horizon is, dat het toekomstvisioenen zijn en dat het iets van de hele lange adem is. We moeten mensen in Nederland ook perspectief bieden op snellere en effectievere maatregelen. Is mevrouw Straatman het met me eens dat we ook niet hoeven te wachten tot alles perfect juridisch is uitonderhandeld en aangepast om toch al de stappen te kunnen zetten die nodig zijn om die grip te krijgen.
Mevrouw Straatman (CDA):
Daar ben ik het helemaal mee eens. Daarom hebben we bijvoorbeeld ook de motie van de heer Eerdmans medeondertekend. Wat moeten we bijvoorbeeld doen om verdragen aan te passen? Ik trek ook samen met u op wat betreft het interpretatieve verdrag van het EVRM. Het is nog steeds een ingewikkeld woord. Maar absoluut, laten we doen wat nu kan. Ik wil er echter wel voor waken dat we naar Nederland het beeld schetsen dat dit een kwestie is van vandaag op morgen. Het is juridisch gewoon ontzettend ingewikkeld. Ik wil me daar echter met alle vaart en alle zorgvuldigheid maximaal voor inzetten, omdat ik er met u in geloof dat dit echt de oplossing is om op langere termijn grip op migratie te krijgen. Maar als het sneller kan: graag.
De heer Boomsma (JA21):
Dat vergt op veel punten dus ook een bepaalde bestuurlijke doortastendheid. Je ziet dat men in andere Europese landen bijvoorbeeld al een stuk verder gaat. Polen, toch ook gewoon een land van de EU, heeft bijvoorbeeld het recht op asiel opgeschort. Daar hebben ze een wet voor aangenomen en tot dusverre komen ze daarmee weg, in de zin dat er geen inbreukprocedures zijn begonnen. Dit wordt gewoon gedaan door Donald Tusk, die gewoon van de EPP is, ook de partij van mevrouw Straatman. Zou je dan niet toch ook moeten zeggen: we kunnen niet al te lang wachten; we moeten nu al die stappen zetten om tempo te maken, ook al schuren ze tegen het huidige recht aan of gaan ze er iets overheen?
Mevrouw Straatman (CDA):
Daar zou ik niet voor zijn. Ik vind wel dat we in een rechtsstaat te maken hebben met de juridische kaders die we met elkaar hebben afgesproken. Zo hoort dat. Ik vind dat wij gewoon met elkaar het gesprek moeten voeren over de vraag hoe we die juridische kunnen oprekken, zodat we veel meer grip op migratie krijgen. Daarin zijn wij met z'n allen aan zet. Het is ingewikkeld, omdat het op Europees niveau en vaak ook op internationaal niveau moet worden afgesproken. Daar spoor ik de minister ook toe aan: ga dat gesprek aan. Maar laten we het wel doen binnen de juridische kaders die we met elkaar hebben afgesproken, want anders is het einde zoek, denk ik, niet alleen op het gebied van asiel en migratie. Dan zullen andere mensen zeggen: ja, maar waarom geldt wat de overheid doet op het gebied van asiel niet voor x, y en z? Ik denk dat we daar niet naartoe moeten, maar ik deel de frustratie dat het langzaam gaat. Daarom spoor ik ook echt iedereen aan: laten we dit gezamenlijk aanpakken om het geen stip op de horizon te laten zijn, maar gewoon de nabije toekomst.
De heer Boomsma (JA21):
Ik zou mevrouw Straatman en het CDA toch willen aanmoedigen om iets verder te gaan. Wij moeten uiteindelijk morele en politieke vragen stellen, belangen en waarden afwegen en op basis daarvan handelen. Als het steeds zo is dat het huidige juridische kader eraan in de weg staat dat wij kunnen handelen en de dingen kunnen doen waarvan wij vinden dat ze moreel verantwoord en politiek noodzakelijk zijn — dat zit 'm dan niet zozeer in de wetten, maar in de interpretaties daarvan — dan moeten we die stappen gaan zetten en kunnen we ondertussen werken aan het herzien van die verdragen. Maar vooruitlopend daarop moeten we echt al gaan handelen.
Overigens had mevrouw Straatman het erover dat het EU-Handvest van de grondrechten zou moeten worden aangepast. Ik denk dat dat helemaal niet nodig is. Dat is ook gebleken uit de analyse van Clingendael. Artikel 18 stelt inderdaad je recht op asiel. Er staat alleen niet dat je recht hebt op asiel in Europa. Wat dat betreft ben ik dus ook weer van mening dat mevrouw Straatman misschien te negatief en te pessimistisch is. We hoeven toch niet het Handvest aan te passen om de opvang en de procedure buiten Europa te realiseren? Dat is ook noodzakelijk, want het aanpassen van het Handvest vergt de unanimiteit van alle 27 lidstaten. Ja, dan begrijp ik wel waarom mevrouw Straatman het heeft over een stip op de horizon.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik denk heel graag met de heer Boomsma mee over hoe we dit zo snel en zo juist mogelijk juridisch kunnen inregelen, maar in Italië worden rondom het pact ook weer allerlei grondwettelijke discussies gevoerd. Dat zei ik in een eerder interruptiedebat met de heer Boomsma ook al. We moeten, denk ik, ook wel eerlijk zeggen dat het juridisch soms ingewikkeld is. Nou, als we via artikel 18 van het Handvest een andere juridische uitweg zien, dan ga ik daar heel graag met u het gesprek over aan. De boodschap is dus dat we het gesprek moeten voeren, maar als wij de juridische kaders aanpassen, dan moeten wij dat echt hier doen en in het Europees Parlement, en in de Raad van Europa als we spreken over het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens. Hier zeggen "laten we maar door de vingers zien dat de rechter iets afspreekt, want dat bevalt ons niet en daar gaan we ons niet aan houden" is volgens mij niet de weg vooruit, maar we moeten wel met z'n allen het gesprek aangaan over hoe we het juridisch beter kunnen regelen. Dat deel ik met u.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Even een beetje in het verlengde van de interruptie van de heer Boomsma. De heer Ellian zei net al dat direct instroombeperkende maatregelen moeten worden genomen. De instroom staat immers nog steeds op bijna 900 asielzoekers per week. Vindt het CDA ook dat dit direct moet gebeuren?
Mevrouw Straatman (CDA):
Deze minister heeft in het eerste jaar een ongekend aantal asielwetten naar de Kamer gestuurd, over het pact, het tweestatusstelsel, nareisbeperkingen en beperkingen tot het kerngezin, en nu komt hij met de terugkeerhub. Ik doe zelf in mijn bijdrage nog een aantal nationale voorstellen om de terugkeer te verbeteren. Er gebeurt dus wel heel veel, maar soms heeft dat ook tijd nodig. Die nareisbeperkingen hebben tijd nodig. Dat zullen wij dus bekijken. Tegelijkertijd deel ik de frustratie over het feit dat de instroom inderdaad rond de 870 blijft hangen. Ik had ook gewild dat die nu al forser was gedaald. Eigenlijk zeg ik in mijn antwoord dus hetzelfde als wat de heer Ellian zegt: wij bekijken dit, en als de instroom over een langere termijn niet structureel daalt, zullen we opnieuw het gesprek met elkaar aangaan.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Volgens mij zei de heer Ellian net iets anders, maar goed, ik ga nu niet kijken wat het verschil is. De heer Ellian zei dat het nu niet genoeg naar beneden is gegaan en dat dus nú extra maatregelen moeten worden genomen. Dat zijn dus niet de maatregelen die al in het kabinet-Schoof zijn voorbereid en die nu in werking zijn getreden, want die hebben dus geen effect. De instroom is immers nog steeds ongekend hoog. In Nederland is die zelfs hoger dan in Italië. Dat Migratiepact werkt nu dus niet. Het is even de vraag of mevrouw Straatman daarom nú nog verdere instroombeperkende maatregelen wil. Ik zie dat mevrouw Straatman daar wel in wil bewegen, maar als zij dat wil en er twee partijen zijn die dat wel willen, hoe kan het dan dat dit niet gebeurt?
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik denk dat we hier zorgvuldig moeten zijn en ook naar de tijdlijn moeten kijken. We hebben, denk ik, de grootste stelselherziening gehad in 25 jaar. Die is 12 juni ingegaan. Ik snap de frustratie en het ongeduld: die instroomcijfers moeten sneller dalen. Ik deel die frustratie. Tegelijkertijd moeten we zorgvuldig blijven. Het kost gewoon wat tijd voordat wij het effect kunnen zien van een aantal van de elementen die per 12 juni zijn ingegaan. Nogmaals, als die onvoldoende blijken te werken, dan ga ik met alle bereidwilligheid het gesprek aan met de Kamer om te bezien wat we kunnen doen om die instroom verder te laten dalen. Ik denk dat de terugkeerhub ook een werking heeft op de aanzuigende werking en de instroom. Dat gebeurt al heel veel. Het beeld dat er sinds 12 juni niets gebeurt, wil ik dan ook echt verre van mij werpen. Er gebeurt veel. Wil ik dat de instroom sneller daalt? Ja.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Dat mevrouw Straatman dat wil, begrijp ik. Het gaat steeds over maanden en maanden, maar de vraag is dan: wat is dan "maanden"? Op een gegeven moet het toch gewoon een keer klaar zijn? Ieder jaar wordt er maar meer en meer en meer geld uitgegeven aan migratie. Wanneer houdt dat een keer op? Wanneer zeggen we nou gewoon een keer: tot hier en niet verder?
Mevrouw Straatman (CDA):
De afgelopen weken daalt de instroom lichtjes. Ik zou dit eigenlijk bijna niet willen benoemen, want het kan volgende week weer anders zijn; zo reëel moeten we ook zijn. Dus we moeten dat gewoon afwachten. Tegelijkertijd moeten veel maatregelen gewoon nog hun effect krijgen. De terugkeerhub is nu naar buiten gekomen. Daar gaan we in 2027 mee aan de slag. Dat lijkt me heel voortvarend. Bovendien zien we bijvoorbeeld dat het inwilligingspercentage nu 24% is. Dat is echt heel erg laag. Dat betekent gewoon dat we als de wiedeweerga werk moeten maken van terugkeer.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker aan de … O, toch nog een vraag van mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Ja, voorzitter, een vraag. Als er elke week 870 mensen komen, en je haalt daar de gezinsherenigingen af en gaat uit van het inwilligingspercentage van die 24%, dan kom je, als je dat uitrekent, per week op zo'n 400 asielaanvragen, die grotendeels bestaan uit jonge mannen die alleen reizen vanuit veilige landen. Waarom komen die naar Nederland?
Mevrouw Straatman (CDA):
Dat is een terechte vraag van mevrouw Keijzer, want als het pact helemaal perfect zou werken, dan zouden die mensen alleen via Schiphol binnenkomen; dat is dan de enige manier waarop er geen grens is in Nederland. Dus het pact werkt nog onvoldoende. En daarom hebben we denk ik ook met elkaar dit gesprek.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Dus dan gaat mevrouw Straatman ervan uit dat dat pact een soort fysieke grens is, waardoor jonge, alleenreizende mannen met rolkoffers — we kennen allemaal de beelden — niet naar Nederland komen? Is het niet veel eerder aannemelijk dat ze naar Nederland blijven komen omdat hier de opvang zo ongelofelijk goed geregeld is, in tegenstelling tot in de landen om ons heen?
Mevrouw Straatman (CDA):
Nou, dat laatste geloof ik niet. Ik ben de afgelopen periode op heel veel opvanglocaties geweest. Mevrouw Keijzer ongetwijfeld ook. Er zijn locaties waar het echt wel goed geregeld is, maar laten we nou niet doen alsof het daar dan een of ander luxehotel is. Het is heel erg sober in Nederland. Dat komt natuurlijk ook doordat we grote tekorten hebben. Maar als het pact goed zou werken — en dat weet mevrouw Keijzer net zo goed als ik — dan zouden de mensen, als ze kansarm zijn, aan de Europese buitengrenzen vrij direct na een versnelde procedure teruggestuurd worden. En als ze dan in Nederland aankomen vanuit Italië of Griekenland, dan zouden we ze overdragen aan die landen. Daarvoor hebben we ook dat gesprek. Daarom is er denk ik ook onze gedeelde frustratie als rechters dat tegenhouden. Het lijkt nu inderdaad dat het wel weer kan, naar Italië. Laten we daar het gesprek over voeren, over hoe we ervoor kunnen zorgen dat dat pact weer gaat werken. Want ik ben het eens met mevrouw Keijzer: de aantallen zijn nu te hoog.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Mevrouw Straatman werpt hier eigenlijk een soort rookgordijn op. Teruggaan naar andere landen in het kader van het pact, daar gaan weken overheen aan proceduretijd en advocaten die zich ertegenaan bemoeien. Het zal in de praktijk dus niet zo zijn. Daarnaast kijken wij natuurlijk met Nederlandse ogen naar de kwaliteit van de opvang; althans dat deel van Nederland dat het privé goed geregeld heeft. Ziet mevrouw Straatman nou niet dat je, door te weigeren om tegen jonge alleenreizende mannen te zeggen "u krijgt hier geen opvang", overal in Nederland Ter Apels uitstrooit? En het doet me zeer om het zo te noemen, want je zou daar maar wonen of werken. Dus dat ze daarmee de ellende in dit land voor de Nederlandse bevolking, die die azc's van de heer Van den Brink helemaal niet wil, in stand houdt?
Mevrouw Straatman (CDA):
Laat ik het zo zeggen. Ik ken mevrouw Keijzer nog van de tijd waarin zij zei: laten we de instroom beperken en tegelijkertijd voor die mensen die vluchten voor oorlog en geweld ook gewoon een goede opvang regelen. Om te zeggen dat we het in Nederland, buiten alle juridische kaders, maar zo slecht moeten regelen dat mensen niet komen, is niet het Nederland waar ik voor sta.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Russcher. Hij staat al een tijdje met smart te wachten. Bijna net zo lang als hij staat te wachten op zijn partijcongres van aanstaande zaterdag, maar eerst nog even de begroting Asiel en Migratie. Ga uw gang.
De heer Russcher (FVD):
Voorzitter. Het was ooit helemaal anders, hier in Nederland. In 1960 kende ons land 11,5 miljoen inwoners, waarvan 3,9% geboren was in het buitenland. Nu, in 2026, is 30% van de inmiddels meer dan 18 miljoen inwoners van buitenlandse komaf. In de grote steden zijn Nederlanders zelfs al in de minderheid. In Rotterdam heeft 55% een migratieachtergrond en in Den Haag en Amsterdam 60%. Nederlanders zijn dus nu al een minderheid in de grote steden. Als we op deze manier doorgaan, telt Nederland volgens de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 23 miljoen inwoners in 2050, waarvan meer dan de helft migrant is. Dan is in het midden van deze eeuw, zoals voormalig hoofd demografie van het CBS, Jan Latten, zei, de Henk-en-Ingridbevolking dus niet meer in de meerderheid. In de afgelopen vijftien jaar zijn de kabinetten, voornamelijk onder de VVD, keihard aan het werk geweest om dit proces te versnellen. In deze periode is de Nederlandse bevolking gegroeid met 1,5 miljoen mensen, uitsluitend door immigratie.
En wat nu, in 2026? Hoe staan we ervoor? Iedere week komen er in Nederland 800 tot 1.000 asielzoekers uit Afrika en het Midden-Oosten aan, die door tot wel acht veilige landen reizen alvorens ze met een rolkoffertje aankomen in Ter Apel, wetende dat hun hier in Nederland rechtsbijstand, een zorgverzekering, een uitkering en een woning wachten, en dat ze binnen no-time hun familie kunnen laten overkomen. De Spreidingswet verplicht iedere gemeente om asielzoekers op te vangen, dezelfde asielzoekers die vervolgens als statushouder voorrang krijgen op de woningmarkt, terwijl Nederlanders tien tot vijftien jaar moeten wachten. Door die Spreidingswet zullen Nederlanders ook in de kleinere dorpen en gemeenten in de minderheid raken. Nederlanders die keihard studeren, werken, aan hun volwassen leven willen beginnen en een kinderwens hebben, zien dat hun complete leefomgeving onherkenbaar wordt en dat immigranten die hier net aankomen, wel een woning krijgen en zij niet.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Afgelopen maandag hadden wij een WGO over integratie en samenhang. Dat was best een mooi gesprek. Mevrouw Keijzer was er ook bij. O, ze is nu even weg. We hadden het toen over de vraag wat dan de echte Nederlander is. Ik bespeur dat mijn collega een aantal definities door elkaar lijkt te halen; tenminste, zo interpreteer ik dat. Hij lijkt te zeggen dat mensen met een migratieachtergrond geen Nederlanders zouden zijn. Ik vraag me af wat de definitie van "Nederlander" dan volgens u is, want dan kan ik ook plaatsen hoe u die cijfers ziet. Is dat volgens de heer Russcher dan iemand die een Nederlands paspoort heeft? Is dat iemand wiens ouders … Hanteert u de CBS-definitie? Het is goed om dat te weten om dat te kunnen plaatsen. Volgens mij haalt u die twee zaken door elkaar en ik probeer uw betoog te volgen.
De heer Russcher (FVD):
Nederlanders met een migratieachtergrond hebben het Nederlandse staatsburgerschap, dus zij hebben dezelfde rechten en plichten als iedere Nederlander. Maar de afgelopen decennia hebben we gezien — ik noemde net al het voorbeeld van de laatste vijftien jaar — dat de Nederlandse bevolking enkel gegroeid is door immigratie, met allerlei bijkomende problemen. Zo lezen we bijvoorbeeld in het rapport van het Economisch Instituut voor de Bouw dat 60% van de woningaanvragen in de afgelopen tien jaar voor migratie was en dat er de komende tien jaar nog eens 346.000 woningen voor migranten bijgebouwd moeten worden. Mensen met een migratieachtergrond doen ook vaker, twee keer zo vaak, een beroep op bijstand en zijn oververtegenwoordigd in de criminaliteit. Ik had net al een interruptiedebatje met mevrouw Westerveld over zedenmisdrijven. Het brengt gigantisch veel problemen met zich mee. Daar zal Forum voor Democratie zich altijd tegen blijven uitspreken.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dat is allemaal leuk en aardig, maar u beantwoordt mijn vraag niet. U heeft het nu weer over mensen die hier als migrant naartoe komen. Ik neem aan dat u asielzoekers bedoelt, dus …
De voorzitter:
Via de voorzitter, meneer Ceder.
De heer Ceder (ChristenUnie):
… mensen die in het buitenland geboren zijn en naar Nederland zijn gekomen. Vervolgens maakt u echter de verschuiving dat in de afgelopen vijftien jaar veel mensen met een migratieachtergrond — dat kunnen ook mensen met een Nederlands paspoort zijn — daarvan ook gebruikmaken en daarin ook vertegenwoordigd zijn. Ik probeer u te volgen; u haalt een paar dingen door elkaar. Ik stelde gewoon de vraag: hanteert u de CBS-statistieken? Dat betekent dat als een van iemands ouders of grootouders buiten Europa geboren is, die persoon een niet-westerse achtergrond heeft. Of hanteert u die definitie niet? Heeft u een eigen definitie daarvan? Ik probeer uw betoog te volgen, maar …
De voorzitter:
Meneer Ceder, wilt u via de voorzitter spreken?
De heer Ceder (ChristenUnie):
… u haalt een paar dingen door elkaar, zeg ik via de voorzitter.
De heer Russcher (FVD):
Mijn betoog is gebaseerd op de data van het CBS. Dat zijn de cijfers die ik noemde over migratieachtergrond in Rotterdam, Amsterdam en Den Haag. Dat gaat over asielzoekers, maar ook over tot en met de tweede generatie met een niet-westerse achtergrond. Daarna worden ze volgens de CBS-statistieken namelijk als Nederlander beschouwd. Dat zijn de cijfers die ik hier noem.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dus volgens Forum voor Democratie is een Nederlander … U hanteert dus de CBS-statistieken, waarbij iemand die een derdegeneratiemigratieachtergrond heeft een echte Nederlander is? De tweede generatie zijn wel Nederlanders, maar worden nog geduid als een persoon met een westerse of niet-westerse migratieachtergrond. Begrijp ik het goed dat je volgens Forum voor Democratie een echte Nederlander bent als je een derdegeneratiemigrant bent, of in ieder geval niet meer tot de groep mensen met een migratieachtergrond behoort?
De heer Russcher (FVD):
Dat is wat ik hier inderdaad in mijn betoog heb uitgesproken en hoe het CBS het presenteert.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, ik kan vertrekken uit Nederland, denk ik. Ik heb namelijk een migratieachtergrond, weliswaar een westerse, Europese migratieachtergrond, maar ik ben dus geen echte Nederlander. Mijn moeder is een Ierse. Ze is geboren en getogen in Ierland. Ze is hier in 1961 gekomen. Ze heeft eerst goed voor de kindjes gezorgd. Toen wij wat ouder werden, heeft ze een baan gevonden in een modezaak. Vervolgens is ze in 1978 raadslid geworden in Deventer. In 1986 werd ze wethouder, als Ierse. De taal heeft ze helemaal zelf geleerd, zonder Google Vertalen. Ze heeft veel betekend voor de maatschappij. Ze heeft in allerlei besturen van allerlei maatschappelijke organisaties gezeten. Afgelopen juni is ze overleden. En dan moet ik hier van de heer Russcher horen dat mijn moeder geen echte Nederlander was, en ik dus ook niet, want ik ben half-Iers. Klopt dat? Ben ik dan ook geen echte Nederlander?
De heer Russcher (FVD):
Ik snap de vraag van mevrouw Van der Plas überhaupt niet, want ik heb het er in mijn betoog überhaupt niet over gehad dat iedereen met een migratieachtergrond weg zou moeten. Dat schuift ze me zojuist in mijn schoenen. Waar het echt om gaat, is dat onze samenleving verandert door de massale immigratie. Volgens mij is mevrouw Van der Plas het daarmee eens. Het is niet goed dat hier zo veel migranten per week binnenkomen. We weten ook dat de immigratie die in de afgelopen decennia heeft plaatsgevonden zich nog steeds doorvertaalt in allerlei problemen. Laten we het daarover hebben in plaats van dit lullige vliegen afvangen waar volgens mij niemand beter van wordt.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dit is geen vliegen afvangen. De heer Russcher brengt dit zelf op door te spreken over "echte Nederlanders". Nou is mijn moeder een Ierse. Zij heeft dus een blanke huidskleur, en ik ook. Maar stel nou dat mijn moeder uit Marokko — ik noem maar wat — was gekomen. Stel dat ze hetzelfde had gedaan: in 1961 hier gekomen, getrouwd, mijn twee broers en ik werden geboren, ze werd raadslid, wethouder. Hebben mijn familie, mijn moeder en ik dan meer sympathie van Forum voor Democratie omdat zij een Ierse is? Stel dat ze Marokkaanse was. Hoe zit dat? Ik begrijp de definitie "echte Nederlander" ook niet. Kan de heer Russcher gewoon klip-en-klaar zeggen of het erom gaat welke niet-westerse achtergrond je hebt of om welke huidskleur je hebt? Of gaat het om beide? Dat kan ook. Of geldt het helemaal niet?
De heer Russcher (FVD):
Ik heb de term "echte Nederlander" überhaupt niet in mijn mond genomen, dus dat klopt al niet. Je hebt verschillende migratiestromen. Je hebt westerse migratie. Je ziet uit statistieken, onder anderen van dr. Jan van de Beek, dat westerse migranten bijdragen. Je ziet in die statistieken ook dat niet-westerse migranten de schatkist over hun hele levensduur geld kosten. Daar spreek ik mijn zorgen over uit. Daar ging ook het hele begin van mijn betoog over. Het heeft invloed op onze cultuur; dat kan iedereen zien. Het heeft financieel invloed, want die mensen kosten ontzettend veel geld. Verder heb ik niets gezegd van wat mevrouw Van der Plas mij nu in de schoenen probeert te schuiven.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van der Plas. Dan gaan we daarna verder.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik probeer het ook gewoon af te pellen en te begrijpen. Ik heb deze discussie een aantal jaar geleden ook gehad met de heer Jansen van Forum voor Democratie. Toen werd er ook over "de echte Nederlander" gesproken. Ik vind dat lastig. Ik ben het ermee eens — dat heb ik daarstraks ook gezegd — dat je toch iets raars krijgt als mensen onze westerse normen en waarden niet delen, omdat er ook mensen tussen zitten … De fundamentalistische islam of de politieke islam heeft misschien niet zo veel met lhbti-rechten en vrouwenrechten. Daar maak ik me zorgen over. Dat is een terechte discussie die we hier ook moeten kunnen voeren, omdat ons land daar inderdaad door verandert. De vraag of dit is waar Nederland ooit voor stond, vind ik een terechte discussie. Maar om dan het onderscheid te maken tussen Nederlander en niet-Nederlander vind ik wel lastig. Want wanneer ben je dan een Nederlander? Wanneer ben je dat dan precies, zonder er CBS-cijfers bij te halen? Wanneer ben je dat volgens de fractie van Forum voor Democratie?
De voorzitter:
Helder.
De heer Russcher (FVD):
Ik denk dat daarin ook een paar definities mogelijk zijn. Je hebt natuurlijk de mensen die hier al honderden jaren wonen. Die zou je kunnen omschrijven als "de inheemse Nederlanders". Je hebt mensen met een migratieachtergrond die hierheen komen. Die zijn juridisch volledig Nederlander. Ze hebben dezelfde rechten en plichten als de inheemse Nederlanders. Alleen zien we gewoon dat er met die groep ontzettend veel problemen in Nederland ontstaan. Die kaartte mevrouw Van der Plas net ook aan. Maar dat doet er niets aan af dat deze mensen hier andere rechten zouden hebben dan mensen die hier al generaties wonen. Maar wij vinden het problematisch dat onze bevolkingssamenstelling zo drastisch verandert, om de data en cijfers die ik net al ongeveer vier keer heb genoemd.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik wil mevrouw Van der Plas hier wel bijvallen, want het probleem is hier dat er met cijfers wordt gesmeten, dat er grote woorden worden gebruikt om hele groepen weg te zetten. Als dan wordt doorgevraagd over wie u het precies heeft en welke definities u precies gebruikt, komt er geen concreet antwoord. Laten we dat gewoon niet doen in deze debatten. Laten we mensen individueel beoordelen als ze over de schreef gaan. Overlast, misbruik, diefstal en dat soort zaken moet je keihard aanpakken. Maar laten we uitkijken met definities op hele groepen te gooien en dan onduidelijk te zijn over om wie het precies gaat, want daarmee drijven we wel de polarisatie op.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat met uw betoog.
De heer Russcher (FVD):
De woningen, voorzitter. 460.000 woningen voor migranten: dat is wat we de afgelopen decennia hebben gezien. De afgelopen tien jaar werd volgens het rapport van het Economisch Instituut voor de Bouw 60% van de woningvraag veroorzaakt door migratie. Alsof dat nog niet erg genoeg is, gaan er de komende tien jaar minimaal 346.000 woningen voor migranten bij gebouwd worden. Waanzin. Een groot deel van de tien D66-steden is dus voor mensen die hier nog niet eens zijn.
Door de massale immigratie wordt Nederland niet alleen onherkenbaar, maar ook onveiliger en armer. Syriërs worden vierenhalf keer vaker verdacht van een seksueel misdrijf dan autochtone Nederlanders. Eritreeërs: zevenenhalf. Irakezen: achtenhalf. Afghanen: elf. Somaliërs worden tot wel twintig keer vaker verdacht van een seksueel misdrijf. Het verbaast dan ook niet dat er in Ter Apel begin dit jaar in vier maanden tijd 141 winkeldiefstallen door asielzoekers plaatsvonden, er in slechts vier maanden tijd ontelbare geweldsincidenten, steekpartijen en aanrandingen plaatsvonden en dat buschauffeurs hun werk niet meer durven te doen. Nu zijn we op een punt aangekomen dat de marechaussee de orde moet bewaken omdat Ter Apelaars anders niet veilig over straat kunnen. Binnenkort in uw gemeente, dankzij de Spreidingswet.
Maar al te vaak wordt massamigratie ons verkocht met economische argumenten. Zo zou migratie een bron van verrijking en voorspoed zijn. Maar wat zeggen die data hier eigenlijk? Wat heeft de massale immigratie ons gekost en wat gaat het ons kosten? Dr. Jan van de Beek maakte in zijn onderzoek de berekening. Een gemiddelde asielmigrant kost gedurende zijn leven €800.000. Reken je gezinshereniging en kinderen mee, dan stijgt dit bedrag naar een duizelingwekkende 1,3 miljoen euro per asielzoeker. Mensen met een migratieachtergrond maken dan ook twee keer zo vaak aanspraak op bijstandsregelingen als Nederlanders. Maar niet alle kosten zijn economisch van aard. Zo deed de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid onderzoek naar de relatie tussen diversiteit in de woonomgeving en de beleefde cohesie in de stad. Hun bevindingen bevestigen wat iedereen die dit hoort al weet, namelijk dat hoe groter de verscheidenheid in afkomst is, hoe minder mensen zich thuis voelen in hun eigen buurt.
De tijd dringt en we moeten alles op alles zetten om de massale immigratie te stoppen, maar al decennialang horen we beloften om nu echt grip op migratie te krijgen, met partijen als de VVD en het CDA voorop. Het grootste voorbeeld is natuurlijk het Europese Migratiepact, dat op 12 juni van dit jaar is ingevoerd. Dé grote oplossing: de instroom zou echt omlaag gaan. Nu, zes maanden na invoering van het pact, is de instroom even hoog als daarvoor. Op basis van een verdeelsleutel bepaalt de Europese Unie hoeveel asielzoekers Nederland moet opvangen. Willen we dat niet, dan betalen we €20.000 per asielzoeker om het af te kopen. Een Europese dwangwet dus.
Ondertussen verplichten verdragen zoals het Vluchtelingenverdrag en het EVRM, die ook verweven zitten in het Europese asielrecht, ons enerzijds om asielaanvragen in behandeling te nemen en maken ze het ons moeilijker, anderzijds, om mensen terug te sturen. Activistische rechters schromen niet om hiervan gebruik te maken. Zo werd het Nederland onlangs verboden om een asielzoeker terug te sturen naar Italië omdat daar de opvang niet in orde zou zijn. Deze rechters gaan steeds vaker op de stoel van de IND zitten om asielaanvragen te behandelen en goed te keuren. Deze internationale verdragen worden gretig gebruikt door ngo's zoals Vluchtelingenwerk, die met Nederlands belastinggeld ons asielbeleid saboteren. Zij procederen tot aan de hoogste Europese rechters om ervoor te zorgen dat asielzoekers hierheen kunnen komen en kunnen blijven. Daarom dien ik namens Forum voor Democratie een amendement in om de subsidie voor Vluchtelingenwerk in te trekken en ten goede te laten komen aan de Dienst Terugkeer en Vertrek.
Ondertussen fungeren de Europese kustwachten en ngo's op Middellandse Zee als pendeldiensten voor migranten uit landen als Tunesië en Libië. Waarom brengen zij die mensen niet gewoon terug naar Libië of Tunesië, hoor ik mensen dan terecht denken.
In 2018 deed de kapitein van de Italiaanse sleepboot Asso 28 dit. Hij haalde 101 migranten uit een rubberboot bij een olieplatform en droeg ze over aan de Libische kustwacht. De rechtbank in Napels veroordeelde hem tot één jaar cel. Iemand die het leven van asielzoekers redt en ze terugbrengt naar waar ze vandaan komen, wordt de gevangenis ingegooid. Want — u raad het al — dat mag niet vanwege internationale verdragen.
Terwijl de kartelpartijen onze grenzen al decennialang wagenwijd open laten staan, ziet de Nederlander zijn mooie, welvarende land steeds verder afglijden. Hij voelt zich niet meer thuis in zijn eigen wijk, betaalt steeds meer belasting om de massale immigratie te bekostigen en kan geen woning krijgen omdat de politiek ervoor kiest om statushouders voorrang te geven. We moeten nu maatregelen nemen. Een asielstop, het opzeggen van het VN-Vluchtelingenverdrag, het EVRM en alle andere verdragen die ons verhinderen om ons eigen asielbeleid te voeren. Een naturalisatiestop van tien jaar en een actief remigratiebeleid, zodat Nederland Nederland blijft en niet voorgoed verloren gaat.
De heer Van Asten (D66):
De heer Russcher gooit het visje uit, dus laat ik dan een keer happen, als het gaat over Libië. Ik hoorde net een heel verhaal over het redden van mensen en het afzetten op de Libische kust of overdragen aan de Libische kustwacht. Heeft de heer Russcher enig idee wat er gebeurt met vluchtelingen in Libië, hoe zij daar behandeld worden, hoe ze daar mishandeld worden en hoe ze daar verkracht en vermoord worden?
De heer Russcher (FVD):
Nou, wat er gebeurt als we dat niet doen, is dat ze bijvoorbeeld naar Lampedusa gaan. Dan komen ze daar terecht en komen ze in de procedure. Dan worden ze naar het Europese vasteland gebracht. En dan komen die mensen uiteindelijk in Nederland terecht. Dat is voor mij gewoon onacceptabel. Die mensen komen uit Libië en dan moeten ze gewoon terug naar Libië.
De heer Van Asten (D66):
Ik weet even niet wat ik hoor. De heer Russcher zegt hier: ik heb liever dat ze in de Libische woestijn worden vermoord dan dat ze hier gewoon door een procedure heen gaan die we hier hebben opgetuigd. Is dit daadwerkelijk het standpunt van Forum voor Democratie?
De heer Russcher (FVD):
Nou, ik wil helemaal niet dat er iemand vermoord wordt.
De voorzitter:
Nee, dat heb ik ook niet gehoord.
De heer Russcher (FVD):
Dat heb ik niet gezegd en zal ik ook nooit zeggen. Dat is niet wat Forum voor Democratie vindt, maar het heeft een aanzuigende werken als mensen weten dat ze, als ze in Libië op een bootje naar Europa stappen, halverwege worden opgepikt door de kustwacht, naar het vasteland worden gebracht en een procedure ingaan. Ze moeten gewoon terug worden gebracht naar Libië. Natuurlijk moeten we die mensen dan menselijk behandelen en kijken of we ze kunnen helpen, maar het kan toch niet zo zijn dat onze ngo's en kustwachten als een soort pendeldienst gaan functioneren?
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Asten (D66):
Ik denk dat de heer Russcher nu toch wel een beetje geschrokken is, want het is natuurlijk wel degelijk zo dat mensen, als ze weer terugkomen in Libië, terechtkomen in levensbedreigende situaties. Ik zou daar dus niet al te licht over denken. De heer Russcher is het dus wel met D66 eens dat we, voordat we dat eventueel zouden kunnen doen, er eerst voor moeten zorgen dat de humanitaire positie van vluchtelingen in Libië gegarandeerd is?
De heer Russcher (FVD):
De heer Van Asten doet het nu lijken alsof die mensen in Libië daar zomaar belanden om vervolgens de oversteek te maken naar Europa. Dat zijn mensen uit Bangladesh en allerlei andere Afrikaanse landen die doelbewust naar Libië gaan omdat ze weten dat ze, als ze daar op een bootje stappen, uiteindelijk in Europa terechtkomen. Daar moeten we van af.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Nu wordt er om de vraag heen gedraaid. De consequenties voor mensen kunnen namelijk wel degelijk zo heftig zijn dat ze gemarteld of vermoord worden. Dat is natuurlijk de vraag van de heer Van Asten. Zegt Forum nou "in Nederland mag niemand binnenkomen en dan accepteren wij de consequentie daarvan die net al een paar keer is uitgelegd", of is dat niet het antwoord?
De heer Russcher (FVD):
Het is toch niet of-of? Het een sluit het ander niet uit. Wij willen natuurlijk dat er niemand naar Nederland komt. Natuurlijk moet je ook kijken naar hoe je een degelijke opvang in de regio kunt organiseren met aandacht voor alle dingen die jullie vragen, maar het wordt nu gepresenteerd of al die mensen op magische wijze in Libië terechtkomen, zomaar ineens. Ze komen daar omdat ze weten dat ze, als ze daar op een bootje naar Europa stappen, halverwege worden opgepikt, in Europa komen en vervolgens niet teruggestuurd kunnen worden. Laten we dus in ieder geval van dat model afstappen en laten we er ook voor zorgen dat die mensen daar menswaardig worden opgevangen.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Dat vraagt dan om investeringen in die landen, bijvoorbeeld in ontwikkelingshulp. Dan hoor ik ook dat Forum daar vierkant tegen is. Je kunt niet dit zeggen en tegelijkertijd, voortdurend als begrotingen worden besproken die gaan over hulp geven aan andere landen, daar ook tegen zijn.
De heer Russcher (FVD):
Ontwikkelingshulp is een heel breed begrip. Wat we nu zien, is dat het geld voor ontwikkelingshulp gaat naar allerlei organisaties die hier niks aan bijdragen. Als het specifiek zou gaan over het creëren van een veilige plek om mensen daar op te vangen, zodat ze niet naar Europa komen, dan zal Forum voor Democratie dat steunen.
De voorzitter:
Dank u wel. U was aan het einde van uw betoog. Veel plezier zaterdag. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Diederik van Dijk. Die spreekt namens de Staatkundig Gereformeerde Partij. De minister doet nog even een korte rek- en strekoefening. Kijk, met ferme pas baant de heer Diederik van Dijk zich een weg naar het katheder. Ga uw gang.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dank, voorzitter. Ik wens onze minister sterkte met zijn fysiek gestel. Respect voor alle uren die gemaakt zijn.
Voorzitter. Als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg. Daarom is een fundamentele reset nodig. Dan heb ik het niet over de kabinetscrisis, maar over ons asielstelsel dat mensensmokkel in de hand werkt en diep onmenselijk uitpakt voor de kwetsbaarsten die achterblijven. In 2024 dienden JA21 en SGP hierover een motie in en nu komt er daadwerkelijk een terugkeerhub. Een belangrijke stap voorwaarts. Complimenten voor deze minister die hier hard aan heeft getrokken in de EU. Wanneer in 2027 vertrekken de eerste migranten naar Rwanda?
De hub richt zich op duurzaam verblijf voor migranten die nog niet kunnen terugkeren naar het herkomstland. De migrant mag vrijwillig terugkeren, maar blijft de minister ondertussen wel inzetten op realisatie van gedwongen terugkeer, zodat er sprake is van doorstroming? De SGP wil toe naar een asielstelsel waarbij niet iedereen naar Nederland en Europa komt voor asiel, maar de opvang in de regio plaatsvindt. Nederland bepaalt vervolgens zelf welke vluchtelingen wij in welke aantallen opnemen. Vindt de minister ook dat dit precies de fundamentele reset is die we nodig hebben? Is hij bereid om als volgende stap te verkennen welke juridische mogelijkheden er zijn om opvang te verplaatsen naar de regio en te komen met een pilot hiervoor?
Voorzitter. Het is alweer even geleden, maar ik zou graag het rapport van de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 in herinnering roepen. Gematigde groei was de belofte, maar tot op heden zijn de instroomcijfers nog altijd hoog. Met een migratiesaldo van bijna 94.000 migranten zitten we ver boven de bandbreedte van gematigde groei. Jaarlijks komt er nog altijd een stad als Delft bij.
Recent stuurde het kabinet een brief over de uitvoering. Deze was medeondertekend door de minister. Ambitie lijkt echter te ontbreken. De Kamer heeft herhaaldelijk aangedrongen op steviger maatregelen, maar die blijven uit. Zo zijn er nog altijd geen quotum, richtgetal of bandbreedte, geen staat van de demografie en geen aanvullende maatregelen om de instroom te beperken. De SGP wil dat de lat hoger wordt gelegd. De tijd van vrijblijvendheid is voorbij. Ook hier geldt: als we doen wat we deden, krijgen we wat we kregen. Er moet een sturend richtgetal komen met bindende bandbreedtes voor de verschillende migratietypen. Wanneer die bandbreedtes worden overschreden, moet het kabinet verplicht zijn om gerichte maatregelen te nemen om de instroom verder te beperken. Ligt het rapport nog op het bureau van de minister of is het in een stoffige la verdwenen? Waar stuurt het kabinet op? Hoe gaat het kabinet de aangenomen motie-Stoffer c.s. uitvoeren, waarin wordt gevraagd om in te zetten op een migratiesaldo dat zo dicht mogelijk bij nul ligt?
Gastvrijheid en herbergzaamheid verdienen onze aandacht en waardering. Het is indrukwekkend om te zien hoe gastgezinnen de overbelaste asielopvang ontlasten en letterlijk hun huis openstellen voor statushouders. Dat is ook door collega's aangehaald. Vorig jaar omarmde de Kamer mijn voorstel om een bescheiden vrijwilligersvergoeding te geven aan deze gastgezinnen. Inmiddels is de pilot een halfjaar onderweg, en met succes. Er melden zich aanzienlijk meer gastgezinnen, mede dankzij deze vergoeding. Om te voorkomen dat er een gat valt na afloop van de pilot heb ik een amendement ingediend voor een vervolg. Ik reken opnieuw op een warm onthaal.
Een bekend, langslepend knelpunt dat ik twee jaar geleden al aankaartte, is de kostendelersnorm voor een aantal van deze gastgezinnen. Ik neem aan dat er inmiddels een oplossing in beeld is. Wordt op korte termijn de kostendelersnorm voor deze pilot buiten werking gesteld, bijvoorbeeld door de gasten niet meer in te schrijven op het gastadres?
Voorzitter. Christenen worden niet alleen in islamitische landen verdrukt. Ook in azc's op Nederlandse bodem is steeds vaker sprake van verholen of soms ook openlijke christenhaat. Als je bent gevlucht voor christenvervolging kan het toch niet zo zijn dat je hier in een azc opnieuw regelrechte haat en intimidatie vanwege je geloof te duchten hebt? Ik hou mijn hart vast als ik hoor zeggen: het is nu niet gelukt om een christen te vermoorden, maar de volgende keer gaat het wel lukken. Ik hou ook mijn hart vast dat deze mensen met hun hatelijke gedachtegoed straks deel kunnen uitmaken van onze samenleving. Daarom is een heldere streep nodig: dit tolereren wij niet in Nederland. Collega Ceder zal zo dadelijk namens SGP en ChristenUnie een initiatiefnota hierover overhandigen: Verdrukt in een vrij land. Wij hopen op een heel spoedige reactie van de minister, zodat snel afschrikwekkende maatregelen worden genomen.
Dank u, voorzitter.
Mevrouw Straatman (CDA):
Ik had nog één vraag aan de heer Van Dijk. Hij heeft een heel mooi amendement ingediend over Takecarebnb, wat wij uiteraard zullen steunen. Ik denk dat het een mooi voorbeeld is van hoe de samenleving het opvangvraagstuk, maar vooral het doorstromingsvraagstuk, van statushouders simpeler en beter kan oplossen. Ik deed zojuist het voorstel om te kijken naar het bedrijfsleven, zodat we arbeidsmigratie kunnen beperken. De huisvesting die daardoor vrijkomt, kunnen we hopelijk ook inzetten voor statushouders. Zo worden we geen concurrenten van elkaar. Dat geldt ook voor de jonge mensen, die nu op een zolderkamer zitten. Ik was heel benieuwd hoe de heer Van Dijk naar dat voorstel kijkt.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Dat voorstel zullen wij met de nodige sympathie bekijken. We moeten wel een paar dingen uit elkaar houden. Het kan niet zo zijn dat we het gaan afwentelen op de samenleving, op kerken of gezinnen, omdat de overheid faalt in het bieden van opvang. Dat kan niet zo zijn. Voor het voorstel van Takecarebnb, dat ik van harte steun, geldt: elke persoon die we weghalen uit de noodopvang levert heel veel geld op. Dat zei mevrouw Straatman terecht: die noodopvang is zo peperduur dat elke maand dat iemand op een andere manier wordt opgevangen heel veel geld oplevert. Daarom dus van harte steun daarvoor. Om ook werkgevers te betrekken bij de opvang van migranten die meteen werk kunnen verrichten, is op zichzelf sympathiek, maar nogmaals, de eerste taak voor de overheid is wel om die opvang op orde te krijgen. We mogen niet de samenleving, de kerken en andere organisaties als een soort overloop gebruiken.
Mevrouw Straatman (CDA):
Kort, voorzitter. Dank voor deze reactie en ook dank voor deze positieve grondhouding. Ik deel helemaal met de heer Van Dijk dat wij dit als overheid beter moeten doen. Tegelijkertijd geloof ik ook in de kracht van de samenleving, dat wij hierin de overheid ook kunnen helpen, bijvoorbeeld met Takecarebnb en de kerken. Het liefst zou ik het geld dat nu naar de noodopvang gaat, aan de werkgevers geven die huisvesting hebben voor arbeidsmigranten, waarvan wij zeggen: laten we die minderen en laten we die locaties dan zo goed mogelijk benutten, zodat het geld dan ook daarnaartoe kan gaan.
De heer Diederik van Dijk (SGP):
Die insteek vind ik absoluut sympathiek. Ik geloof ook — dat geldt voor Takecarebnb, maar ik kan me voorstellen dat het ook geldt voor die route van de werkgevers — dat het voor de integratie van deze mensen, die inderdaad het recht hebben om hier te mogen blijven, ook positief uitwerkt. Het is goed om daarop in te zetten.
Dank u.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Ceder, die spreekt namens de ChristenUnie.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Voorzitter. Afgelopen zondag mocht ik in een kerkdienst spreken, in de Hervormde Gemeente in Goes, De Levensbron. Huis van Vrede of Beit al Salam, zoals dat in het Arabisch heet, heeft als doel het delen van de vrede van Christus met mensen uit Arabische en Perzische gemeenschappen. Na afloop zaten we met meer dan honderd mannen, vrouwen en kinderen samen met heerlijk Syrisch eten, terwijl verschillende mannen, vrouwen en kinderen hun verhalen deelden met mij.
Voorzitter. Toen ik daar zat, hoopte ik dat alle 150 Kamerleden daarbij hadden kunnen zitten, zodat iedereen de ijskoude urgentie had kunnen ervaren. Een moeder zei dat haar kind in een azc wordt gepest door de andere kinderen, omdat hij een christen. Ze zei ook dat ouders hun kinderen zelfs aansturen om haar zoon te isoleren en pesten. De moeder weet niet meer wat ze moet doen. Een man vertelde hoe zijn ouders in Syrië ingelicht zijn dat hij recent christen is geworden en dat hij sindsdien zowel in het azc, maar ook vanuit Syrië met de dood is bedreigd. Een vrouw vertelde dat tijdens de ramadan elke nacht in de gemeenschappelijke slaapkamer de lichten aangingen en iedereen druk bezig was. Zij en haar kinderen deden daar niet aan mee en wilden gewoon verder slapen; hun werd het leven zuur gemaakt, expres. Zij werden ook bewust wakker gehouden, omdat ze christen zijn.
Voorzitter. Deze verhalen en nog veel meer staan niet op zichzelf. Al maanden krijgen wij als fractie verhalen van asielzoekers zelf maar ook van kerken, dat christenen intimidatie en geweld ervaren in opvanglocaties. Ook de minister heeft het zwartboek onder ogen gekregen. Hoe kan dit? Hoe kunnen mensen die naar Nederland vluchten, geconfronteerd worden met vervolging, slechts omdat ze christen zijn? Onacceptabel. Ik ben de minister erkentelijk voor de brief die hij naar aanleiding van het zwartboek naar de Kamer heeft gestuurd, maar toch is er meer nodig dan het opnieuw onder de aandacht brengen van de bestaande problematiek en maatregelen.
Om die reden presenteer ik vandaag samen met de SGP een initiatiefnota genaamd Verdrukt in een vrij land, met daarin concrete voorstellen om de situatie voor christenen, en daarmee ook alle andere minderheden binnen asiellocaties, te verbeteren. De norm moet helder zijn: iedereen die in Nederland bescherming zoekt, moet hier veilig zijn. Voor wie de vrijheid van anderen te veel is om te verdragen, is Nederland niet hun thuis. Daarom wil ik deze nota met concrete voorstellen ook officieel hier aanbieden, via de bode, aan de minister. Ik kijk uit naar een reactie en een goed notaoverleg met elkaar.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Ik ga hem uiteraard lezen. Ik waardeer altijd zeer het pleidooi van de heer Ceder daar waar het gaat om de ellende die christenen en homo's meemaken in azc's of trouwens ook in omgevingen waar heel erg veel van deze mensen inmiddels wonen. Er was gisteravond nog een dragqueen, ik geloof uit Amsterdam, in een talkshow. We weten allemaal dat het niet ChristenUnie- of SGP-jongeren zijn die dragqueens bij tankstations in Amsterdam in elkaar slaan. Wordt het nou niet eens tijd dat de ChristenUnie dit zichzelf ter harte neemt en samen met mij tot de conclusie komt dat het moet stoppen en dat we deze aantallen niet meer aankunnen, omdat het door de aantallen onmogelijk is om veiligheid voor minderheden te organiseren?
De heer Ceder (ChristenUnie):
In het interruptiedebat met mevrouw Straatman, dacht ik, gaf ik aan dat de ChristenUnie al jaren een restrictief migratiebeleid wil. Als u ons verkiezingsprogramma leest, komt u eigenlijk op het verhaal dat mevrouw Straatman deelt, namelijk dat je aan de buitengrenzen van Europa de aanvragen mogelijk maakt, en daarmee de oversteek en het recht op een aanvraag zoals we dat nu in de verdragen hebben staan eigenlijk kan loslaten en voor een eerlijke verdeling kan gaan, waardoor het voor Nederland minder zal worden. Ik ben het dus met u eens wat betreft die beweging. Ik ben het er ook mee eens dat wij streefgetallen, of richtingsgetallen, moeten hebben en daar ook beleid op moeten voeren. Daar kunnen we elkaar dus op vinden.
Ik ben het ook met u eens — daar gaat mijn nota ook over — dat op het moment dat mensen hier bescherming en veiligheid zoeken, ervan uitgaande dat heel veel daarvan, of in ieder geval een deel, een wezenlijk deel van de Nederlandse samenleving zal vormen, je aan de voorkant al moet kijken of ze qua normen en waarden passen. Ik heb net voorbeelden genoemd. Er zijn bijvoorbeeld mensen met extremistisch islamitisch gedachtegoed die vinden dat je niet van geloof mag afvallen en dat, als je dat wel doet, dat legitimeert om geweld te plegen tegen iemand anders. Ik sprak twee maanden geleden met iemand, een christen, in een azc. We hebben daar een heel fijn gesprek gehad, maar hij was doodsbang. Een paar weken later krijg ik beelden en foto's terug dat hij met een bebloed hoofd in het ziekenhuis ligt omdat hij christen is. Ik kan dus een eind met u meegaan. Mevrouw Keijzer gebruikt misschien wat stelligere taal dan ik zou ik gebruiken, maar dat komt ook omdat ik denk dat we het alsnog over mensen hebben. Daarom probeer ik in mijn taal daar worden aan te geven. Maar ik ben het met u eens dat het minder moet. Het Migratiepact in combinatie met op termijn een aanpassing van de verdragen zouden uiteindelijk moeten leiden tot het beeld dat mevrouw Straatman heel mooi schetste.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Dat zijn mooie teksten, maar in de praktijk, vanuit die ene persoon die de heer Ceder dan bereikt en die een foto stuurt met een bebloed gezicht, stemt de ChristenUnie altijd mee met kinderpardons, asielpardons, bed-bad-broodregelingen, het sterker maken van de gesubsidieerde advocatuur en alles wat Nederland een aantrekkelijk land maakt voor diezelfde types, die overigens niet alleen homo's en christenen, maar ook vrije vrouwen — daar houden ze ook niet van — het leven hier zuur maken. Hoe moet ik dat nou met elkaar rijmen? Aan de ene kant is het een pleidooi waarvan iemand die luistert denkt "o, nou, ik moet bij de ChristenUnie zijn voor streng beleid", maar aan de andere kant wordt er constant meegestemd met voorstellen die het hier aantrekkelijk houden voor deze types.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Misschien was mevrouw Keijzer er niet, maar ik heb in een interruptiedebat met, ik dacht, de heer Boomsma uitdrukkelijk aangegeven dat ik niet voor kinderpardons ben. Ik vind het kinderpardon een hele domme politieke uitwisseling, waarin je elk jaar ziet dat de dag waarop het tijdslot afgelopen is er weer nieuwe schrijnende gevallen ontstaan. Ik ben dus niet voor een kinderpardon, want dat is een hele domme politieke maatregel. Ik ben bijvoorbeeld wel voor niet alleen kijken naar het individuele nut, maar ook naar of iemand iets voor Nederland zou kunnen betekenen. Dat zou kunnen in een geval — dat wisselde ik met de heer Boomsma uit — dat er kinderen zijn of mensen zijn die hier opgeroeid zijn, inmiddels 18-plus zijn en die gewoon een hbo-diploma, een zorgdiploma, een onderwijsdiploma, desnoods een kwantumtechniekdiploma of noem maar wat op hebben, en wij als Nederland zeggen dat wij in de Kamer dit gesprek nooit met elkaar voeren, geen beleid daarvoor hebben en zeggen: jij zou überhaupt nooit kunnen werken. Dan hoort u de ChristenUnie zeggen: dat is niet alleen voor de persoon stom, maar dat is, economisch gezien, gewoon totale kapitaalvernietiging. Daarom zult u de ChristenUnie altijd met wat meer woorden horen spreken over migratie, omdat migratie over meer gaat dan alleen asiel. Met de beweging die u omschrijft, dat we naar een restrictiever beleid moeten en we aan de voorkant duidelijk moeten maken wie Nederland in komt en uiteindelijk Nederlander wordt, ben ik het helemaal eens. Daar steunen we ook geregeld voorstellen voor.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
U zegt: wij zijn tegen het kinderpardon, want dat is een domme maatregel. Toch stemt u in 2014 voor een kinderpardon, in 2019 voor een kinderpardon, in 2020 voor een kinderpardon, omdat er altijd — dat zie ik natuurlijk ook — van die gevallen zijn waarbij je denkt: tja, wat moeten we hier nou mee. Dat is precies wat het systeem in stand houdt. Hetzelfde geldt voor de bed-bad-broodregeling. Die houdt het systeem in stand. Het Migratiepact lijkt gewoon op de Dublinverordening: je komt hier, maar je mag hier helemaal niet wezen en vervolgens moet je opgevangen worden, krijg je een uitwijsbeschikking en komt er weer een advocaat. Zo ben je weer weken, zo niet maanden, verder voordat iemand vertrekt. Wordt het niet eens tijd om ijsklontjes in het bad te gooien en tegen mensen die hier niks te zoeken hebben — ik heb net voorgerekend dat we het inmiddels over 400 per week hebben — te zeggen: "Het spijt mij, maar u hoort hier niet. U moet terug, al is het alleen maar omdat u anders dragqueens in elkaar slaat, op filmpjes vrouwen bedreigt met verkrachting en aanranding, homo's in elkaar slaat of in het azc christenen met hun kop tegen de muur slaat."?
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik ben de eerste die zal zeggen dat elke overlastgever, crimineel of persoon die de Nederlandse normen en waarden niet verdraagt, hier niet hoort. Ik ben de eerste die dat zal zeggen en dat binnen de juridische kaders mogelijk zal proberen te maken. Mevrouw Keijzer en ik heb beiden in de advocatuur gewerkt. Wij weten dus beiden dat dat kan, zolang dat binnen de democratische rechtsstaat kan en past. Ik moest net lachen, want toen u het over het kinderpardon had, noemde u jaartallen. Volgens mij was het laatste jaartal dat u noemde 2020, maar ik ben sinds 2021 Kamerlid. Sindsdien is er ook geen pardon meer geweest. Volgens mij heeft mevrouw Keijzer daarentegen als CDA-Kamerlid keer op keer voor die kinderpardons gestemd.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Even een persoonlijk feit.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik lok iets uit, voorzitter.
De voorzitter:
Klopt. Een persoonlijk feit van mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Dit probeer ik dus te vermijden. Wij staan hier allemaal als onderdeel van een politieke partij. Sybrand Buma zei dat ooit een keer heel mooi tegen mij: "Er is geen straattegel in Nederland waar niet ooit een CDA'er bij betrokken is geweest." Dat geldt natuurlijk ook voor de voorgangers van de collega van de ChristenUnie.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dat is waar.
De voorzitter:
Ik stel voor, meneer Ceder, dat u uw betoog gaat afronden of in ieder geval verdergaat. U heeft nog een ruime twee minuten.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ja, dat doe ik, voorzitter. Maar ik geef wel aan dat mevrouw Keijzer en ik elkaar vinden als het gaat om het aanpakken van die overlastgevers en mensen die normen en waarden niet verdragen. Als u daar voorstellen voor heeft: ik steun alles wat binnen de democratische rechtsstaat kan, past en werkt. Volgens mij heb ik dat de afgelopen jaren ook laten zien.
Voorzitter. Ik heb de nota aangeboden en ik wil daar twee punten uit halen. De minister roept op om aangifte te doen, maar momenteel geven veel slachtoffers van religieus gemotiveerd geweld aan dat zij zich te onveilig voelen om überhaupt een melding te maken binnen de opvangstructuur of bij de politie. Is het een idee om een generiek onafhankelijk meldpunt op te zetten met betrokken organisaties? Daarnaast vind ik het niet meer dan logisch dat alle asielzoekers onderwezen worden in tolerantie, specifiek religieuze tolerantie. Deelt de minister dit?
Voorzitter. Niet alleen religieuze minderheden kunnen het soms zwaar hebben in de opvang. Voor kinderen zijn de omstandigheden in de opvang fors onder de maat; mevrouw Westerveld had het daar ook al over. Kinderen wonen maanden in luidruchtige hallen zonder persoonlijke ruimte en zijn getuige van geweld. Door verhuizingen is er geen continuïteit van onderwijs en zorg. Het is goed dat de minister serieus onderzoekt of het mogelijk is om alle kinderen uit de noodopvang te halen of om geen nieuwe kinderen in de noodopvang te laten instromen. Kan de minister een richting geven met betrekking tot wat nu concreet zijn ambitie is? Kan hij toezeggen dat er in ieder geval binnen zes maanden verbetering in de veiligheidssituatie is en de Kamer hierover op de hoogte te houden?
Voorzitter. We hebben het net gehad over overlastgevers. Dat is een groot probleem. Daar moet hard op worden ingegrepen. Bovendien ondermijnt het ook het draagvlak voor een bredere groep. Het is ook een gegeven dat een deel van de overlastgevende asielzoekers vaak psychische hulp nodig heeft en getraumatiseerd is. We weten dat er helaas een groot tekort is aan passende zorg. Ik begrijp dat de minister geen blik transculturele psychologen kan opentrekken, maar ziet hij iets in meer landelijke regie — de inspectie wees in maart ook die richting op — of zelfs Europese regie? Velen komen namelijk uit dezelfde cultuur, dus je kunt misschien breder samenwerken met verschillende landen.
Voorzitter, tot slot. Ik vraag al langer aandacht voor de grote groep ongedocumenteerden zonder asielverleden in ons land. Dat is een groep waar we het in de Kamer graag niet over hebben, en waar dus geen beleid op komt. Het WODC heeft de afgelopen twee jaar belangwekkend onderzoek daarnaar gedaan. De aanbeveling van het WODC is regularisering, of in elk geval het verkennen daarvan, naar voorbeeld van andere Europese landen. Ik heb al vaker met de minister uitgewisseld wat de mogelijkheden zijn, en ik merk, als ik eerlijk ben, nog weinig enthousiasme. Maar ik probeer het nog een keer. Hoe kijkt hij naar die groep, ook als er een historische binding is met het land van herkomst? Zou hij die aanbeveling ook willen overnemen? Ik hoor het graag.
Tot zover. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker aan de zijde van de Kamer is mevrouw Van der Plas. Zij spreekt namens de BBB. Gaat uw gang.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Voorzitter. Ik heb weinig spreektijd vandaag, en ik wil ook nog spreektijd bewaren voor de tweede termijn. Ik hou het dus het kort en bondig en noem de zaken die voor BBB op dit moment het meest belangrijk zijn. Dat zijn de regio en de huizen voor onze kinderen. Ik zie in de begroting van Asiel en Migratie vooral geen concrete doelen om de instroom fors te laten dalen. Buiten deze zaal, in de regio's, merken veel mensen nul komma nul van een strengere aanpak van asiel en migratie.
Voorzitter. We wonen met 18 miljoen mensen op een postzegeltje. Er zijn te weinig huizen voor jongeren en er is een tekort aan zorgpersoneel en aan leraren, om maar wat te noemen. Intussen strooien we hier met miljarden om elke maand hónderden extra asielzoekers op te vangen en later ook nog héle gezinnen te laten nareizen. Veel asielzoekers hebben echter al meerdere landen bezocht, en komen uiteindelijk hier. Waarom doen we inderdaad niet wat België doet, namelijk mensen die eerst in andere landen zijn geweest, alle recht op opvang ontzeggen, vraag ik de minister.
Dan zien we soms zogenaamd zielige, kansloze mannelijke asielzoekers op een grasveld in Ter Apel en spreekt iedereen schande van deze barre omstandigheden. Dan is er ophef in de Kamer, terwijl elke dag duizenden volwassenen en kinderen in ons land op straat slapen, elke dag, in regen, wind, hitte en kou. Terwijl statushouders hier voorrang krijgen op huizen, moeten onze eigen zonen en dochters in Nederland tot ver na hun 30ste bij hun vader en moeder wonen. Waarom kunnen statushouders niet bij vrienden of familie gaan wonen? Waarom vragen we dat wel van onze eigen kinderen en niet van hen, vraag ik de minister.
Voorzitter, tot slot. Als de kraan lekt, repareer je die, want dweilen helpt dan niet. Ik vraag me af wanneer die kraan eindelijk is gerepareerd, zeg ik tegen de minister.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft nog een interruptie van de heer Boomsma.
De heer Boomsma (JA21):
Is onderdeel van die reparatie niet ook een terugkeerhub realiseren in Rwanda? Is uw partij het daar ook mee eens?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
O, u had even een kikkertje in de keel met die kuch, meneer Boomsma. Ja, de terugkeerhub in Rwanda vinden wij zeker een goed idee. Maar ik heb daar eigenlijk wel een paar vragen over, want sommige dingen zijn me nog niet helemaal duidelijk. Mensen die dan in Rwanda worden opgevangen, mensen die hier uitgeprocedeerd zijn en daarnaartoe worden gebracht, hebben geen gesloten opvang, dus die kunnen eigenlijk ook zo weer weg. Ik vraag mij bijvoorbeeld af of het dan niet zo is dat die mensen straks gewoon weer terugkomen naar Nederland. Dat kan ik dan misschien gelijk aan de minister vragen. Een andere vraag die ik heb, die ik dan ook maar even hier stel aan de minister, is: stel dat de rechter bepaalt dat het onrechtmatig is, moet Nederland dan mensen gaan terughalen die in Rwanda zitten? Hoe uitvoerbaar is dat dan en hoeveel geld gaat dat kosten? En tot slot nog een vraag. Het wordt nu een soort van pilot, maar wat is dan de ambitie? Is dat dan dat we er jaarlijks 100 naartoe sturen, of 1.000? Daar zou ik eigenlijk ook wel graag duidelijkheid over hebben.
De heer Boomsma (JA21):
Nou, drie bonusvragen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Kortom, dank voor de vraag. Als het puntje bij paaltje komt, vind ik het idee zeker positief. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Struijs. Hij spreekt uiteraard namens 50PLUS. Ga uw gang.
De heer Struijs (50PLUS):
Dank, voorzitter. Dank, minister. Mijn betoog gaat over de pijnlijke werkelijkheid en het echte verhaal. Ongeveer tien jaar geleden mocht ik in dit huis, toen nog vanuit een vorige baan, toelichting geven op de criminaliteitscijfers in Nederland. Wat een opluchting dat ik hier nu mag staan met een veel opener debat. De pijnlijke werkelijkheid was toentertijd maar moeilijk aan de mens te krijgen. Er waren heel veel politieke onderstromen die de pijnlijke werkelijkheid niet wilden zien. Gelukkig zijn we nu een stuk verder. Ik heb ook de eer gehad om hierover op de Uppsala University meerdere gastcolleges te geven, ongeveer tien jaar geleden tot drie à vier jaar geleden. Langzaam maar zeker zag elke politieke partij daar deze pijnlijke werkelijkheid, namelijk dat er te veel criminaliteit was onder asielzoekers en migranten.
Door langzaam maar zeker de cijfers te presenteren, gewoon in een reëel perspectief, ging men maatregelen nemen. Nu hebben ze daar echt een hele grote sprong gemaakt. Wij zijn nu zelfs aan het kijken of we wat dingen kunnen overnemen, en terecht. 50PLUS wil deze pijnlijke werkelijkheid ook gewoon van de minister zelf horen. We willen horen dat hij constant blijft onderzoeken waar de problemen zitten. Laten we daar niet van wegblijven. Het kabinet moet wel wat helderder zijn over welke doelen het voor ogen heeft. Het wil de instroom omlaag brengen, maar met hoeveel precies? Ik ben een beetje op zoek naar duidelijkheid. Wij willen ook een lagere instroom, betere opvang en snellere terugkeer. Ook wij zijn voor de hub buiten Europa en hebben daar de vragen over die mevrouw Van der Plas stelde.
Het gaat natuurlijk niet alleen om het aanpakken van deze problemen. Wij willen ook meedenken over hele realistische oplossingen voor op de korte en lange termijn. Een van de oplossingen die wij willen, is dat er veel meer vaste locaties komen. Dat komt vanuit een financieel perspectief, want het scheelt miljarden. Al die kleine noodopvangen brengen allerlei andere toestanden met zich mee. Het is niet alleen financieel handiger, maar je kan op die vaste locaties ook veel meer aan. Hoe staat het ervoor? Hierover is een motie aangenomen. Ik wil nu ook concreet weten of het wel of niet waar is dat het Rijksvastgoedbedrijf aan het tegenstribbelen is. Krijgen we volop medewerking? Er zijn namelijk hele interessante locaties die hiervoor kunnen zorgen.
Dan toch terug naar de criminele asielzoekers. We moeten het eerlijke verhaal blijven vertellen. We waren verheugd dat de minister verdere monitoring aankondigde en de overlast van criminaliteit wil verminderen. Nog even voor de duidelijkheid: ernstige misdrijven bestaan niet. Elk misdrijf is ernstig. Er zijn ontzettend veel asielzoekers die al veroordeeld zijn. Wij willen weten hoe het ervoor staat met de aangenomen motie om te versnellen met snelrecht. Kunnen we niet meer mensen sneller veroordelen, zodat we er dadelijk voor kunnen zorgen dat mensen worden uitgezet? Kunnen we de criminele asielzoekers niet sneller vervolgen en straffen, en dat allemaal binnen de juridische mogelijkheden? We passen als Kamer graag iets aan waar dat moet, zeker 50PLUS.
Voorzitter. De uitstroom blijft toch nog steeds een van de grote knelpunten in de asielketen. Als je ze zover krijgt, moet je eens kijken wat er op sociale media gebeurt. Wij hebben dat laten monitoren door verschillende instanties. Dan gaat het snel. "Nederland pikt het niet meer." Je ziet dan dat de instroom af gaat nemen. Het is een lange adem, maar dit is toch een van de bijkomende factoren die we in het oog moeten houden. Graag een reactie van de minister.
Ik zie een interruptie.
De voorzitter:
Ik zie 'm ook. De heer Ellian.
De heer Ellian (VVD):
Ik ga een beetje iets geks doen. Dat kan hier prima. Ik ga een vraag die ik normaal aan de minister zou stellen, aan de heer Struijs stellen. Ik heb namelijk veel vertrouwen in de kennis en kunde van de heer Struijs op dit punt. In mijn inbreng noemde ik dat bijna 7.000 asielzoekers, COA-verblijvers, betrokken zijn bij meer dan vijf incidenten. Kan de heer Struijs uitleggen hoe het kan dat deze mensen nog in Nederland zijn? Kan hij vanuit zijn ervaring vertellen hoe dit soort incidenten geregistreerd worden?
De heer Struijs (50PLUS):
Ik ben even fanatiek, zou ik bijna zeggen, als u op dit gebied, want dit mag natuurlijk nooit gebeuren. Wij zien hier mensen binnenkomen die niet alleen in Nederland, maar bijvoorbeeld ook al in Parijs of Rome veroordeeld zijn. En dan komen ze nog eens naar Nederland. Registreren we dat wel goed? Ik merk dat er in de registratie wat ontbreekt. Zo gauw we die gegevens hebben en het aan de rechter vertellen, zien we de geneigdheid toenemen om deze mensen uit de asielprocedure te gooien. Ik zeg het even wat huiselijk, maar daar komt het op neer. Alleen, doordat wij te weinig menskracht hebben, ook binnen het Openbaar Ministerie, zien we te vaak dat het sepotbeleid aan de voorkant wordt toegepast. Dat vind ik erg irritant. Ik heb al meerdere keren gezegd dat het OM hierop moet prioriteren, niet om onderscheid te maken, want rechtsgelijkheid hebben we allemaal, maar omdat dit echt een heel fundamenteel probleem aan het worden is. Dus die hele registratie, het aan de voorkant aanpakken, met snelrecht, het sneller veroordelen ...
Ik zal u vertellen: de cijfers die u presenteert, zijn conservatief. Dat weet ik namelijk van politiemensen die in het veld werken. U bent zelf veel in Ter Apel geweest. Ik ben recent in Rotterdam geweest. We hebben de cijfers nog eens doorgenomen aan de hand van de meldingen. Als we die mee gaan tellen, is het probleem nog groter. Het punt is alleen: cijfers tellen. Maar de indrukken van mensen die het gewoon in hun stad zien gebeuren, zijn voor mij even belangrijk. We moeten dus het subjectieve veiligheidsgevoel en het objectieve veiligheidsgevoel dichter bij elkaar brengen. Ik zeg dit niet om de brandstapel hoger te maken, maar om de pijnlijke werkelijkheid te laten doordringen bij eenieder. Dan snapt iedereen in de Kamer waarom wij meer snelheid willen op dit probleem.
De heer Ellian (VVD):
Dank voor het uitgebreide antwoord. Ik waardeer dat enorm. Ik kan zelf het volgende niet goed begrijpen. De politie komt ter plaatste en maakt dan bijvoorbeeld een mutatie, maar voor zover ik begrijp, gaat het in de regel om ernstige misdragingen. De meeste mensen die naar dit debat kijken, denken: "Huh? Dan moeten die mensen toch uiteindelijk worden uitgezet?" De minister legt dan iets uit van een glijdende schaal en de hele rimram, maar dan ben ik een beetje lost. De politie komt namelijk altijd ter plaatse. Zegt de heer Struijs dus "ja, die zijn er; het aantal meldingen is nog hoger, dus je moet zorgen dat het heel snel tot een veroordeling leidt"? Of zegt de heer Struijs dat alleen al die registratie genoeg zou moeten zijn om uiteindelijk zo'n asielzoeker uit te zetten?
De heer Struijs (50PLUS):
Ja, maar wel een registratie waarbij het OM bijvoorbeeld al iets ten laste legt. Laat ik het voorbeeld van Ter Apel nemen en wat politiemensen mij zeggen. Ze hadden een arrestant voor een winkeldiefstal. Dat is een misdrijf. Doe je dat met z'n tweeën, dan is het in vereniging. Dan hebben we het over een ernstig misdrijf. Dit is dus geen overlast, dit is een misdrijf. Laten we dat even constateren en gezegd hebben. U heeft met dezelfde winkelier gesproken. Althans, ik heb daar meerdere winkeliers gesproken, maar toevallig ook dezelfde als u. Op wat er dan gebeurt in het systeem, heb ik de minister al eerder aangesproken. Dat is ook onderdeel van mijn betoog, naast meer marechaussees, die dezelfde bevoegdheden hebben. Ik wil de arrestantenbus daar hebben. Een arrestantenbus, die je bijvoorbeeld ziet bij grote voetbalwedstrijden, heeft gevangenissen die aan de eisen voldoen. Dat is een rijdende bus. Daarmee kan je ze voorgeleiden. Het OM kan ernaast zitten. Desnoods doe je snelrecht met een rechter. Dan hebben we het maar eens even écht geregistreerd.
Nogmaals, ik wil de meldingen ook mee laten tellen, want heel vaak gebeurt het dat een politieman of -vrouw de aanhouding doet, die niet altijd even gemakkelijk is; laat ik dat ook maar even vooropstellen. Daarover mogen ze wat mij betreft best een kleine toelichting in de pv's zetten. Maar dan zegt het OM: ja, je kent onze situatie; doe maar een sepot. Ja, dank je de koekoek! Ze hebben soms geeneens tijd gehad om internationaal na te trekken of deze meneer of mevrouw meer voorkomt. Dus ja, het hele systeem hapert. Als we daar niet aan gaan bouwen ... Morgen hebben wij het politie- en justitiedebat, waarbij we ook over deze problematiek spreken. Dat grijpt wel op elkaar in.
De heer Ellian (VVD):
Heel kort. Dank voor deze hele duidelijke toelichting. De heer Struijs en ondergetekende zitten volgens mij helemaal op dezelfde lijn. Dat roept bij mij dan alleen de vraag op: is dit een hard standpunt of een reëel standpunt van de heer Struijs?
De heer Struijs (50PLUS):
Dank voor de vraag. Wij willen zo realistisch mogelijk zijn. Dit is dus geen hard standpunt; dit is wat iedere Nederlander ziet en voelt. We moeten van deze criminaliteit en overlast af.
De voorzitter:
Graag een korte interruptie, meneer Ceder.
De heer Ceder (ChristenUnie):
De expertise van de heer Struijs doet mij goed, dus vandaar dat ik daar een vraag over stel. Ik heb net een nota ingediend, samen met de heer Van Dijk, over intimidatie, specifiek richting christenen. Ook ik vind: mensen die de vrijheid van anderen niet verdragen, moet je eigenlijk zo snel mogelijk registreren. Daarvan moet je aangifte doen. Dat moet je betrekken bij de aanvraag. Die mensen moet je wegsturen. Wat ik terugkrijg als klacht, is dat er soms opstootjes zijn die niet onder "misdrijf" vallen omdat zij die drempel niet halen, maar wel structureel plaatsvinden. Die opstootjes en intimidatie doen zich dus structureel voor. Ik vraag mij af of u daar een oplossing voor ziet, want bij elkaar opgeteld zouden die wel degelijk moeten leiden tot de constatering dat iemand hier gewoon de boel komt verstieren. Hoe kijkt u daarnaar?
De heer Struijs (50PLUS):
Laat ik heel duidelijk zijn. De motie die u heeft ingediend en alle initiatieven die u neemt voor de christelijke mensen die daar op z'n zachtst gezegd worden lastiggevallen — ik vind dat het verder gaat — ga ik steunen. Voor mij geldt dat ook voor lhbti'ers en bij andere dingen. Maar goed. Even terug. Ik zie ook dat de politie dan een melding maakt, terwijl ik vind dat het eigenlijk om een misdrijf gaat. Ik zie namelijk dat christelijke mensen wel degelijk worden aangevallen met een bewoording: ik schiet je kop eraf, want jij bent een christen en dan ben je voor mij een hond. Sorry voor de woorden, voorzitter. Dat is een belediging. Dat is aanzetten tot geweld, desnoods openlijke geweldpleging met bedreigingen. Alleen, we hebben dat te laagdrempelig opgeschreven. Ik vind dus echt dat je dat goed moet opschrijven voordat je tot een sepot overgaat. Een tweede. Stel dat het niet vervolgbaar is — dat kan — of dat het net niet aan de criteria voldoet, dan heb je nog zat bestuursrechtelijke mogelijkheden om in te grijpen, want dit gedrag tolereren we niet. Intimidatie van vrouwen op straat moeten we ook niet meer … Dit en alles wat net onder die drempel zit moeten we ook gewoon aanpakken, want het bestuursrecht biedt die mogelijkheden. Nou, daar bent u beter in thuis. Er zijn mogelijkheden. Gelooft u mij: alle mensen die in al die centra en in de uitvoering werken, willen niets liever.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dank u wel. Dit helpt. Misschien kunnen we daar samen in optrekken. Een ander voorstel van mij gaat over snelrecht; u noemde het even. De Kamer gaat daar niet over, maar ik overweeg om toch aan de minister te vragen om dat gesprek met het OM aan te gaan. Ik vraag mij af wat uw ervaringen zijn ten aanzien van die overwegingen: wanneer kan wel of geen snelrecht worden toegepast? Ik denk dat dat kan helpen, ook bij het snel terugsturen van mensen voordat ze hier veel te lang zijn.
De heer Struijs (50PLUS):
Snelrecht heeft zijn beperkingen. Dat erken ik. Het is geen wondermiddel. De Kamer kan er alleen maar toe aanjagen de rechterlijke macht en het OM te vragen om dit toe te passen waar dat mogelijk is. Ik heb hier goede gesprekken met rechters en het OM over gehad. Dat vind ik fijn. Voor mij is het ook een middel om mensen met een crimineel gedrag versneld uit de asielprocedure te krijgen. Het heeft voor mij dus een soort dubbele bodem.
De voorzitter:
Oké. Vervolgt u uw betoog.
De heer Struijs (50PLUS):
Ja, voorzitter. Ik maak het af. Ik kon al een heleboel kwijt in de beantwoording van de vragen.
De helft van de afgewezen asielzoekers die vertrekken, doet dat zonder toezicht. We weten dus niet waar deze mensen naartoe gaan. Een deel van deze mensen gaat dan niet terug naar het land van herkomst, maar trekt verder naar andere Europese landen of verblijft in parken of waar dan ook in Nederland. Sommige verblijven bij familie of bij andere mensen uit de gemeenschap zonder dat de overheid daar zicht op heeft. Heeft de minister überhaupt inzicht in de mate waarin dat gebeurt? Het is echt een oprechte vraag. Hebben wij zicht op deze mensen? Hoeveel zijn er dat? Ik vind het relevant om dat in kaart te brengen, want een hoop van de overlast wordt ook door dit soort mensen veroorzaakt, tegen wil en dank.
Hier laat ik het even bij. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is mevrouw Lammers. Daar komt zij aan. Ga uw gang.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Dank u wel, voorzitter. Een thuis is een plek waar een vader of moeder niet hoeft uit te leggen waarom de eigen kinderen de eerste verantwoordelijkheid zijn. Een gezin hoeft zich niet te verontschuldigen omdat het eerst voor het eigen huishouden zorgt. In het huis wonen herinnering, verantwoordelijkheid en orde. Uit gezinnen groeien gemeenschappen en uit gemeenschap groeit een natie. De natie is ons politieke thuis. Dat thuis is Nederland. Het is opgebouwd door de mensen die voor ons kwamen. Wij wonen erin en wij horen het door te geven aan onze kinderen die na ons komen. Zoals ieder huis een deur heeft, heeft ieder land een grens, een drempel die bepaalt wie binnenkomt, wanneer en op welke voorwaarden. Een volk dat die deur niet langer durft te sluiten, geeft stukje bij beetje zijn eigen huis weg, en geeft daarmee de toekomst van zijn eigen kinderen weg.
Daarover gaat deze begroting. Dit is ons huis, en wij zijn het aan het kwijtraken. De rekening van dat kwijtraken is torenhoog. Asiel en migratie staat voor 8,2 miljard euro, bijna 3 miljard meer dan een jaar geleden voor 2027 was geraamd. Eén asielzoeker kost gemiddeld acht ton over een heel leven. Een reguliere opvangplaats kostte vorig jaar ruim €33.000 per bewoner, een noodopvangplaats ruim €65.000. Alleen al de zorg voor asielzoekers liep op tot 358 miljoen euro, gemiddeld bijna €4.800 per persoon. Als je dat alles bij elkaar optelt, heeft immigratie onze schatkist tussen 1995 en 2019 zo'n 400 miljard gekost. Dat is bijna veertien keer de hele Defensiebegroting van volgend jaar. En dat is nog maar voor een klein land als Nederland. Voor Duitsland loopt de rekening alleen al op tot 5,8 biljoen euro. 400 miljard, met dat geld hadden wij de Gouden Eeuw kunnen laten herleven: hele binnensteden in die klassieke bouwkunst die Europa groot heeft gemaakt, met pleinen en zuilengalerijen, stadhuizen en concertzalen. We hadden er ruim 1.000 Rijksmuseums mee kunnen bouwen. We hebben een miljoen woningen van vier ton kunnen neerzetten. We hadden twee derde van de hele staatsschuld kunnen aflossen. En we hadden onze gevangenissen twee eeuwen lang kunnen betalen, zodat criminelen niet zoals nu vier weken eerder zouden vrijkomen. We hadden de btw op boodschappen 70 jaar kunnen schrappen en de erfbelasting tot ver in de volgende eeuw. We hadden elk Nederlands huishouden €47.000 kunnen geven. In plaats daarvan kochten wij een permanente uitkeringsklasse.
En ondertussen staat de Nederlander zelf in de kou. Een op de vijf jonge mensen tussen de 25 en 30 woont nog bij zijn ouders. In Utrecht duurt de wachttijd voor een sociale huurwoning twaalf jaar. Wie nog geen sociale huurwoning heeft, ziet een derde — maar waarschijnlijk nog veel meer — van de beschikbare woningen naar statushouders gaan. De economie groeit, de bevolking groeit, de begroting groeit, maar onze mensen groeien niet mee, want op elk tekort kent Europa maar één antwoord: meer mensen. Te weinig handen? Dan importeren we arbeid. Te weinig kinderen? Dan importeren we bevolking. Een tegenvallende groei? Dan vergroten we het aantal consumenten. Zo houdt die vicieuze cirkel zichzelf in stand: door de eindeloze instroom vindt een jonge Nederlander geen huis; wie geen huis heeft, stelt een gezin uit; wie een gezin uitstelt, krijgt minder kinderen; en juist die lage geboortecijfers worden er dan weer bij gehaald als excuus voor nog meer immigratie. Europa verzwakt zichzelf en het noemt die verzwakking "vooruitgang".
Voor al dat geld krijgen we vrijwel niets terug. Van uitzetten komt bijna niets terecht. Tot en met oktober waren er slechts 2.090 gedwongen vertrekken, terwijl 5.180 vreemdelingen volledig uit beeld verdwenen, zonder dat de overheid ook maar weet dat ze het land uit zijn. Sinds deze zomer wordt er meerdere keren per week rechtstreeks van Schiphol naar Damascus commercieel gevlogen, en toch zou Syrië te gevaarlijk zijn om iemand ernaartoe terug te sturen. Op vakantie mag wel, uitzetten niet. Sinds 2015 kregen meer dan 100.000 Syriërs een Nederlands paspoort. De kern van dat asiel is dat het tijdelijk is; een tijdelijke verblijfsvergunning is geen Nederlands paspoort. Wat ons betreft: wie dat ontving omdat politici weigeren om Syrië veilig te verklaren, hoort het weer in te leveren en zijn eigen land op te bouwen, waar dat nodig is.
Voorzitter. De Samaritaan betaalde uit zijn eigen beurs. Barmhartigheid kostte hem iets. Hij nam de gewonde niet mee naar zijn eigen huis; hij bracht hem naar een herberg. Hij betaalde de waard en vervolgde zijn weg. Dit kabinet strooit met geld van een ander, van de Nederlander. Het denkt hemelpunten te vergaren en schuift vervolgens de rekening door naar Karen uit Loosdrecht, naar de starter op de wachtlijst en naar ons nageslacht. Barmhartigheid die de gever zelf niets kost, is geen barmhartigheid. Augustinus en Thomas van Aquino spraken van de ordo amoris, de orde van de liefde. Eerst zorg je voor je eigen kind en daarna pas voor de vreemde aan de andere kant van de wereld. Dit kabinet heeft die orde omgedraaid, zodat onze goede werken zuiverder lijken naarmate de vreemde verder weg staat, terwijl de eigen burger in de kou wordt gezet. Dat is puur kiezersbedrog. De Nederlander die dit kabinet mogelijk heeft gemaakt, wacht al jaren op echte maatregelen om de asielinstroom te beperken. Mensen zijn in hun wanhoop zelfs op D66 gaan stemmen, in de hoop dat Rob Jetten eindelijk iets aan de asielproblematiek zou gaan doen.
Daar komt echter niets van terecht. Dit kabinet zit er niet voor de Nederlander, maar voor het buitenland. De rekening van asiel is zelfs verworden tot een deugd. Normaal gesproken wordt beleid herzien als het steeds duurder wordt, niet werkt en de eigen bevolking schaadt, maar bij migratie lijkt het omgekeerde te gelden: hoe hoger de kosten, hoe groter de barmhartigheid. Woningnood wordt de prijs van zogenaamde menselijkheid, miljarden aan opvang heten zogenaamde verantwoordelijkheid en wijken die in hoog tempo veranderen, worden geprezen om hun diversiteit. Mislukt de integratie, dan komt er meer integratiebeleid. Verzetten inwoners zich tegen de komst van een azc, dan stuurt het kabinet een vliegend team van 100 ambtenaren en 23 ingehuurde experts om die opvang er alsnog doorheen te krijgen. Niemand lijkt zich af te vragen waar de grens ligt. De prijs is geen reden om het beleid te veranderen, maar kennelijk een bewijs dat we het goede doen.
Dat het anders kan, laat onze machtigste bondgenoot zien. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, noemt de verdragen een oorlog tegen soevereine landen, die niet gevoerd wordt met kogels of raketten, maar met statuten, verdragen en de kracht van wat zij internationaal recht noemen. Washington handelt ernaar. Het trekt zich terug uit tientallen internationale verdragen en organisaties in het belang van de eigen soevereiniteit. Als de machtigste natie ter wereld weigert haar lot uit handen te geven, dan kan Nederland dat ook.
Ondertussen praat het kabinet over terugkeerhubs in Afrika, in Rwanda. Daar ben ik zeker voorstander van. Elke stap in die richting zal mijn fractie dan ook steunen, maar het blijft dweilen met de kraan open. Een terugkeerhub regelt de achterdeur, terwijl de voordeur wagenwijd openstaat. De fundamentele vraag blijft liggen. Waarom laten wij ons nog vastketenen aan een asielsysteem dat ons miljarden kost, dat onze woningen opslokt en waar de Nederlander nooit om heeft gevraagd? Dit kabinet stelt die vraag niet.
De Nederlander stelt die vraag wel. De helft van de Nederlanders wil een volledige asielstop en nog eens een derde wil fors minder asielzoekers. Vijf op de zes Nederlanders willen dus minder asiel of helemaal geen asiel, en zes op de tien Nederlanders vinden dat dit kabinet meer moet doen om immigratie te beperken. Decennialang stemt Nederland voor minder en decennialang krijgt het meer. Wanneer er geld nodig is, bestaat Nederland. Wanneer de burger wil beslissen wie zijn land binnenkomt, is ineens alles Europees, juridisch en onaantastbaar. De technocraten hebben de sleutel van ons huis weggegeven. Daarom sturen wij de rekening terug. Wij halen met ons amendement 2,2 miljard euro weg bij het COA en steken dat bedrag in uitzettingen, in de DTenV, in bewaring, in vertrekcentra en in vliegcapaciteit. Wij willen dat dit kabinet stopt met dure hotels en schepen, en dat het eindelijk uitzetvliegtuigen laat opstijgen. Wij willen dat het inhumane verdienmodel van de asielindustrie wordt afgebroken. Daarom schrappen wij de bijna 24 miljoen euro subsidie die VluchtelingenWerk alleen al ontvangt.
Voorzitter, ik rond af. Een huis blijft alleen een thuis zolang degene die er woont nog de deur kan sluiten. Laten wij die deur weer sluiten en terughalen wat is weggegeven. Dan, en pas dan, is dit huis weer van ons.
De heer Russcher (FVD):
Dat was een mooie speech van mevrouw Lammers, specifiek ook het stukje over dat de massale immigratie ons van 1955 tot 2020 400 miljard euro heeft gekost. Is mevrouw Lammers ook bekend met het feit uit datzelfde onderzoek dat als we op deze manier doorgaan de massale immigratie ons nog eens 600 miljard euro gaat kosten tot 2040? Ze had het er al over: we hadden een gouden eeuw kunnen beleven. Het kan nog steeds. Wat zou DNA met dat geld willen doen als we stoppen met de massale immigratie?
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik ben zeker bekend met die cijfers. Dat is natuurlijk echt absurd. Het zijn absurde bedragen. Wat willen wij daarmee doen? Wij willen bijvoorbeeld de belasting op boodschappen naar beneden krijgen. De inkomstenbelastingen kun je daarvan afschaffen. Je kan heel veel woningen bouwen. Je kunt echt allemaal dingen doen waar de Nederlander iets aan heeft.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik hoop dat er een aantal factcheckers naar dit debat kijken, want er wordt flink gegoocheld met cijfers. Mijn punt gaat daar niet over. Mijn punt gaat over de citaten van Thomas van Aquino, van Augustinus, maar ook de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Volgens mij trekt mevrouw Lammers dit uit z'n verband. In de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan kan je ook lezen dat Jezus ons de les meegeeft dat je naaste niet altijd degene is die in het huis naast je woont, maar dat die soms ook tot een ander volk kan behoren en soms zelfs je vijand kan zijn. Dat was in de tijd van de Bijbel namelijk zo. Is mevrouw Lammers het ook daarmee eens?
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ja. Dat heb ik ook niet ontkend. Ik heb niet ontkend dat je mensen die niet je naasten zijn moet helpen. Mijn punt was dat je die mensen helpt als je je eigen mensen ook al goed hebt bediend. Daar gaat het om. Mijn punt is dat je niet je eigen mensen kan laten vergaan om andere mensen, van buitenaf, die verder van jou afstaan, te helpen.
Mevrouw Westerveld (PRO):
Ik vind dat een vrij creatieve uitleg van deze gelijkenis. Laten we het daar maar even bij houden.
De voorzitter:
Als de kerkvader in het debat getrokken wordt, verwacht ik de heer Boomsma wel.
De heer Boomsma (JA21):
Zeker. Jezus prees de barmhartige Samaritaan omdat hij als individu een ander individu te hulp schoot op eigen kosten, niet omdat hij een hele nieuwe volksstam Judea binnenloodste. Barmhartigheid claimen maar anderen de prijs laten betalen, is natuurlijk geen echte barmhartigheid en ook geen christelijke barmhartigheid. Daarin ben ik het dus helemaal eens met mevrouw Lammers. Ik vond het ook mooi dat zij de ordo amoris aanhaalde van Augustinus en Thomas van Aquino. Op dit moment wordt die eigenlijk omgedraaid. Dickens noemde dit de telescopische liefde: meer kijken naar mensen ver weg dan dichtbij. Dat betekent natuurlijk niet dat we geen enkele verantwoordelijkheid hebben vanuit het christelijke denken, ook voor de verre naasten. Is mevrouw Lammers dat met ons eens?
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Jazeker. Dat ben ik met u eens.
De voorzitter:
Bent u aan het einde van uw betoog?
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Ik was aan het einde, ja.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende en laatste spreker aan de zijde van de Kamer is mevrouw Keijzer.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Dank, voorzitter. 800 à 900 asielzoekers komen er elke week bij. Nou ja, "asielzoekers"; er zitten natuurlijk ook nareizigers bij. In ieder geval zijn er sinds 2020 bijna 350.000 vreemdelingen bij gekomen. Sinds 2006 zijn dat er 750.000. Inmiddels komen we 400.000 huizen tekort, staan het onderwijs en de zorg onder druk en betalen Nederlanders zich helemaal scheel aan opvangplekken, bijstandsuitkeringen, gratis huizen, gratis zorg; gratis alles. Er gaat geen dag voorbij of ergens duikt er wel een bericht op in een krant of op sociale media over gelukszoekers, want daar zitten er heel veel van bij, van statushouders die zich extreem gedragen, die mensen in elkaar slaan, zoals dragqueens bij tramhaltes, die dreigen vrouwen en meisjes te verkrachten of aan te randen.
Ik zou aan de minister willen vragen hoe hij naar dit soort berichten kijkt. Zo langzamerhand ontkomen we er met z'n allen niet aan, wanneer jij dit hele stelsel in stand houdt of in ieder geval er niet echt op ingrijpt, om ook bij jezelf te rade te gaan of je dan niet een zekere betrokkenheid daarbij hebt. Het is al jaren een onhoudbaar systeem. Dat weten we hier, en toch zijn er elke keer weer redenen, individuele situaties, individuele verhalen, kinderpardonnen, waardoor we dit in stand houden.
Dat het een onhoudbaar systeem is, erkent het kabinet ook. In de prognose die wij allemaal hebben gekregen, zien we de komende jaren amper een daling. De bezetting bij het COA loopt op tot bijna 100.000 plekken in 2028. 100.000! Dat is dus zonder de mensen die op basis van gezinshereniging hiernaartoe gaan komen. In plaats van dat het kabinet zegt "het is een keer genoeg", komt het kabinet met vliegende teams, goed gesubsidieerd — daar kan je goud geld in verdienen — om gemeentes te helpen om azc's te realiseren. Ik zeg: azc's door de strot te duwen van bewoners die daar helemaal geen zin in hebben.
Voorzitter. In de Europese Unie is de instroom in twee jaar tijd met 55% gedaald, maar in Nederland merken we daar weinig van. Hoe komt dat? Kan dat dan toch niet zijn omdat hier gratis alles verstrekt wordt?
Voorzitter. Het Migratiepact zou een oplossing zijn. Een groot deel van de partijen gelooft hier nog steeds in, maar zo langzamerhand kom je toch tot de conclusie dat het Migratiepact lijkt op de Dublinregels en dat de voorlopige conclusie is: dit werkt niet. Wat zegt de minister?
Voorzitter. De Spreidingswet. Het falen van het Migratiepact en het vertikken om nationale maatregelen te nemen, hoewel dat wel in het regeerakkoord staat, resulteren erin dat die 96 plekken er moeten komen. De Spreidingswet is zo langzamerhand het beschaafde, bestuurlijke sluitstuk van een systeem van mensenhandel. Dat is wat het uiteindelijk is. Ik ben dan ook trots dat ik samen met de fracties van BBB, SGP, JA21 en Groep Markuszower bezig ben om het dwangelement in die wet van tafel te krijgen.
Voorzitter. Tot slot de huisvesting van de statushouders, ook zo'n bestuurlijke, beschaafde oplossing aan het eind van een failliet systeem. Dit betekent dat statushouders weten dat als ze naar Nederland komen, ze niet alleen gratis alles krijgen, maar dat ze aan het einde ook met voorrang een sociale huurwoning krijgen. Ook daar moet een einde aan komen.
Voorzitter, ik zie "afronden s.v.p.", maar ik weet ook dat als ik doorpraat, dit gewoon af gaat van mijn spreektijd bij andere begrotingen.
De voorzitter:
Dat is correct. In uw geval kan ik me voorstellen dat u dat zelf kunt beslissen.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Ik heb daar een zwaar gesprek over gehad in mijn fractie, en iedereen was akkoord. Maar even serieus: dit houdt geen stand. Wat blijft er over van ons prachtige, vrije Nederland, waar je jezelf kon zijn, waar je veilig over straat kon, waar jonge kinderen een toekomst konden opbouwen omdat ze enige kans maakten op een sociale huurwoning? We weten inmiddels wat de cijfers daarvan zijn. Het maakt mij triest.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is een vraag van mevrouw Lammers.
Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):
Mevrouw Keijzer houdt een heel betoog over de Spreidingswet. Zij was als minister natuurlijk zelf verantwoordelijk voor de Spreidingswet. Zij zei toen: het is net als met een zwangerschap; als het klaar is, komt het. Maar bij haar vertrek was er niets geboren. Is mevrouw Keijzer als minister mislukt, of wat is daar gebeurd?
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Mevrouw Lammers heeft ook een kind, dus zij weet hoe dat gaat met zwangerschappen. Pas wanneer alles klaar is, komt het. Hier was het niet klaar. We moeten stoppen met jij-bakken. Dat moeten we gewoon niet doen, want het helpt niet, maar mevrouw Lammers zat toen in de fractie die ook een van de redenen is waarom we het met zijn allen niet voor elkaar gekregen hebben. O, zij was er toen nog niet bij, maar dan was mevrouw Vondeling het. Weet u, voorzitter, ik had het zo graag allemaal anders gezien, maar helaas hebben wij in deze Kamer te maken met een massieve meerderheid die het vertikt om maatregelen te nemen. Die meerderheid is inclusief de fracties van D66 en CDA, die in de campagne zeggen dat ze daadwerkelijk maatregelen willen nemen, maar in de praktijk zijn er altijd redenen of individuele gevallen waarom dat niet gebeurt. Dat maakt mij triest. Ik zie die individuele gevallen ook en ik ken ze ook, met naam en toenaam, maar we hebben nou eenmaal een rechtssysteem. Wat je het ene individu toestaat, moet je het andere individu ook toestaan. Daarom hebben we dit soort aantallen. De enige manier om dat te stoppen, is daadwerkelijk ingrijpen in het asielrecht.
De voorzitter:
We gaan afronden. Mevrouw Vondeling heeft nog een vraag.
Mevrouw Vondeling (PVV):
Nog even één opmerking. Ik heb begrepen dat mevrouw Keijzer en mevrouw Lammers beiden mede-indieners zijn van het voorstel voor het intrekken van de Spreidingswet. Ik hoop dat er dan wel iets is van eensgezindheid onder beiden.
Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):
Een terechte interruptie. Ik was ook een klein beetje verbaasd toen mevrouw Lammers naar voren kwam. Maar ach, voorzitter, in mooi Nederlands: frappez toujours!
De voorzitter:
Dat vind ik een mooie afsluiter van in ieder geval de eerste termijn van de zijde van de Kamer. We zijn aan het einde daarvan.
Dit debat, de behandeling van de begroting Asiel en Migratie, wordt morgen klokslag 16.45 uur voortgezet. Dan gaan we verder met de beantwoording door de minister.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering nu tot 16.10 uur. Er is een nieuw schema rondgestuurd. We gaan om 16.10 uur verder met het tweeminutendebat Openbaar vervoer en taxi.
Termijn inbreng
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het tweeminutendebat Openbaar vervoer en taxi. Ik heet de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat van harte welkom. We gaan gelijk beginnen met de eerste spreker aan de zijde van de Kamer, maar voor we dat doen geef ik het woord aan lid Kostić.
Kamerlid Kostić (PvdD):
Voorzitter. Ik zou graag toestemming willen vragen om mee te mogen doen aan dit debat.
De voorzitter:
Heeft iemand daar bezwaar tegen? Dat is niet het geval. Daarmee is het lid Kostić onderdeel van dit debat. De heer Prickaertz is de eerste spreker aan de zijde van de Kamer. Hij spreekt namens de Partij voor de Vrijheid.
De heer Prickaertz (PVV):
Voorzitter, dank u. Ik heb één motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering zelf eerder heeft aangegeven dat het gebruik van taxivervoer door asielzoekers maximaal moet worden teruggedrongen;
constaterende dat in de praktijk het door het Centraal Orgaan opvang asielzoekers, het COA, bekostigde taxivervoer nog altijd op grote schaal wordt ingezet;
overwegende dat het noodzakelijk is om het gebruik van door het COA bekostigd taxivervoer volledig te beëindigen en hierover duidelijke en eenduidige regels vast te leggen;
verzoekt de regering om vast te leggen dat asielzoekers geen gebruik meer mogen maken van door het COA bekostigd taxivervoer en hierop geen uitzonderingen toe te staan,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Prickaertz en Vondeling.
Zij krijgt nr. 911 (23645) (#1).
De heer Prickaertz (PVV):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker is de heer Goudzwaard. Die spreekt namens JA21.
De heer Goudzwaard (JA21):
Dank, voorzitter. Een motie en een tweetal vragen. Ik begin gewoon maar even met de motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat berichten die naar het NS-overlastnummer worden gestuurd direct bij de meldkamer terechtkomen en daarmee niet inzichtelijk zijn voor conducteurs;
overwegende dat de meldkamer bij drukte moet prioriteren tussen binnengekomen meldingen;
overwegende dat het wenselijk is dat conducteurs weten wat er speelt in de trein waarop zij dienstdoen;
overwegende dat het de sociale veiligheid vergroot als de conducteur ook bij minder ernstige meldingen even langsloopt;
verzoekt de regering om met de NS en de vakverenigingen in gesprek te gaan over de mogelijkheden om meldingen via het NS-overlastnummer direct inzichtelijk te maken voor conducteurs wanneer deze meldingen afkomstig zijn uit de trein waarop de conducteurs op dat moment dienstdoen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Goudzwaard.
Zij krijgt nr. 912 (23645) (#2).
De heer Goudzwaard (JA21):
Voorzitter. Dan had ik nog vragen over twee moties. De eerste motie is van mijzelf en vroeg de bewindspersonen van IenW, AenM en JenV om voor de herfst met een gezamenlijk plan en tijdlijn te komen waarmee de toegang voor ov-boa's tot drie belangrijke registers geregeld wordt. De zomer is inmiddels echt wel voorbij. Wanneer kunnen wij de brief verwachten waarin de obstakels voor de toegang geduid worden, inclusief een indicatie voor wanneer de toegang voor die twee overgebleven registers geregeld is?
Mijn tweede vraag gaat niet over een motie van mezelf, maar over een motie van de heer Jumelet en de heer Schutz. Die heeft een beetje dezelfde strekking en is van, uit m'n hoofd, mei dit jaar. Kan de staatssecretaris me vertellen of er al gesprekken hebben plaatsgevonden en wanneer de bevoegdheden van ov-boa's voor hoofdconducteurs gerealiseerd kunnen worden? Ik heb de staatssecretaris vooraf een seintje gegeven, dus volgens mij weet de staatssecretaris over welke moties het gaat.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker aan de zijde van de Kamer is de heer De Hoop. Hij spreekt namens de fractie van PRO.
De heer De Hoop (PRO):
Dank u wel, voorzitter. In de Kamer zijn we het af en toe best met elkaar eens, maar als er één ding is waar we het de afgelopen periode heel vaak over eens zijn, is het dat de bereikbaarheid en de betaalbaarheid van het openbaar vervoer in Nederland ontzettend onder druk staat. Dat kwam naar voren in dit commissiedebat, maar ook bijvoorbeeld in de begrotingsbehandeling Infrastructuur en Waterstaat.
Er zijn bijvoorbeeld twee moties van Progressief Nederland aangenomen, onder andere die over het Nederland ticket, dat afgelopen zomer natuurlijk een gigantisch succes was, waar 400.000 tot 500.000 mensen in Nederland gebruik van hebben gemaakt. Dat zouden we graag structureel een plek willen geven. Ik ben heel blij dat die motie bij de begroting is aangenomen. Ik zou graag van de staatssecretaris willen horen hoe ze daarmee aan de slag wil gaan.
Een andere motie van ons die in bij die begrotingsbehandeling is aangenomen, gaat erover dat de Kamer zegt dat we echt iets aan die voorliggende bezuinigingen op het openbaar vervoer in de regio moeten doen. Dat de Kamer zich breed erover heeft uitgesproken, zie ik ook echt als steun voor de staatssecretaris om daarmee aan de slag te gaan.
Ten slotte teken ik vandaag ook een motie van de Partij voor de Dieren mee. De motie is al aan de orde geweest bij de behandeling van het Belastingplan. Wij vinden het echt belangrijk dat de tariefstijging bij de NS gedempt wordt. Ik hoop dat de staatssecretaris met al deze moties aan de slag wil gaan. Ik herhaal dat ik hoop dat zij zich gesteund voelt door de Kamer en merkt dat we met elkaar ervoor willen zorgen dat het openbaar vervoer in Nederland beter ingericht is, dat het betaalbaar is en dat we daar volgend jaar weer verdere stappen in kunnen zetten.
Tot zover.
De voorzitter:
Dank u wel. De volgende spreker van de zijde van de Kamer is de heer Jumelet.
De heer Jumelet (CDA):
Dank, voorzitter. Bij het commissiedebat Openbaar vervoer en taxi heeft de CDA-fractie aandacht gevraagd voor de berichten die wij ontvingen over het afschaffen van de 65-pluskorting op het ov per 1 januari 2027. Op zich is er begrip voor het afschaffen van de collectieve korting door de vervoersregio's. Ouderen met een laag inkomen, vooral in de regio, die afhankelijk zijn van trein en bus worden mogelijk beperkt bij noodzakelijke reizen, maar ook bij vrijwilligerswerk en familiebezoek. Een voorbeeld dat mij trof, gaat over een oudere dame die een aantal keren per maand vanuit haar woonplaats naar een ander deel van ons land reist om er als mantelzorger te zijn voor haar zus. Ze wordt nu geconfronteerd met hogere reiskosten. Deze zijn een reële drempel om zorg te kunnen verlenen.
Het besluit om de landelijke leeftijdskorting te beëindigen, is genomen door de provincies en vervoersregio's. Zij zijn verantwoordelijk voor het regionale openbaar vervoer en voor de tarieven binnen hun concessies. Vanuit de Tweede Kamer blijven wij tegelijkertijd aanspreekbaar op de bredere betaalbaarheid en bereikbaarheid van het openbaar vervoer en ook op de bestaanszekerheid van ouderen. Kan de staatssecretaris een doorkijk geven van de mogelijkheden die zij ziet om juist ouderen met een klein budget tegemoet te komen? Zou de staatssecretaris bij de beantwoording van die vraag ook willen ingaan op de kansen die gemeenten, provincies en vervoerders bieden om hierin mee te denken en hieraan bij te dragen?
Wij hebben de motie van lid Kostić meeondertekend.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee nodig ik het lid Kostić uit. Zij spreekt namens de Partij voor de Dieren.
Kamerlid Kostić (PvdD):
Dank, voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het van belang is om de trein betaalbaar te houden, ook ter overbrugging naar een product als het Zomerticket of de Onderwegpas om te werken aan structureel betaalbaar openbaar vervoer;
overwegende dat de overgebleven middelen uit 2026 voor het dempen van de effecten van de energieschok ov terug zouden vloeien naar de algemene middelen, terwijl het voor de hand ligt dat deze middelen ten gunste van reizigers in het ov komen;
verzoekt de regering de gemiddelde tariefstijging van 4,7% bij de NS voor 2027 volledig terug te draaien en dit te bekostigen met in ieder geval de overgebleven middelen voor het dempen van de effecten van de energieschok ov, en aandacht te blijven houden voor betaalbaarheid bij het ontwikkelen van de Rijksvisie OV,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kostić, Jumelet, De Hoop, Huidekooper, El Abassi, Struijs, Beckerman en Dassen.
Zij krijgt nr. 913 (23645) (#3).
Kamerlid Kostić (PvdD):
Voorzitter. Die motie is ondertekend door een Kamermeerderheid. Dat is heel goed nieuws voor de Nederlanders, zeker voor mensen die al moeite hebben om een treinticket te betalen, bijvoorbeeld om hun kleinkind te bezoeken. Het ov heeft gewoon goed nieuws nodig na jarenlang prijsstijgingennieuws.
Tegelijkertijd wil ik benadrukken dat er een structurele oplossing nodig is voor betaalbaar ov, juist voor al die mensen in het land. Ik vind het fijn dat er nu een ov-coalitie is gecreëerd, die dat ook voor elkaar wil krijgen. Ik nodig ook het kabinet uit. De komende tijd wordt er volgens mij sowieso opnieuw gesproken over de financiële kaders. We weten allemaal nog niet hoe die er precies uit gaan zien. Laten we met die welwillende coalitie, the coalition of the willing, samen met het kabinet naar de betaalbaarheid van het ov kijken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee is er een einde gekomen aan de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De staatssecretaris heeft aangegeven ongeveer vijf minuten nodig hebben. We gaan dus om 16.25 uur verder met de beantwoording van de zijde van het kabinet en de appreciatie van de moties.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de voorzetting van het tweeminutendebat Openbaar vervoer en taxi. Wij zijn aangekomen bij de zijde van het kabinet. Ik geef het woord aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat.
Termijn antwoord
Staatssecretaris Bertram:
Voorzitter, dank u wel. Ik doe eerst even de vragen en dan kom ik op de drie moties. Er waren twee vragen van de heer Goudzwaard. De eerste ging over de registers en de tweede ging over de follow-up van de gesprekken in mei. Wat de registers betreft zou ik het volgende tegen u willen zeggen, althans zou ik via de voorzitter het volgende tegen de heer Goudzwaard willen zeggen. Het rijbewijsregister is opengesteld op 1 oktober. Dat is echt heel fijn. Het convenant is op een haar na gevild. Daarin staat het volgende. Inzake de registers waar JenV over gaat, wordt eraan gewerkt en het plan is om dat in 2028 gereed te hebben.
Tegelijkertijd heb ik ook in het vorige debat gezegd dat wij de Rotterdamse methode op drie plekken of in ieder geval op een aantal plekken gaan uitrollen. Dat betekent dat de boa's via die Rotterdamse methode inzicht krijgen in die registers, namelijk via de politie. Dat is een tussenoplossing, maar die gaat wel heel snel werken, hopelijk ook op de plekken waarvan ik het zelf ook heel belangrijk vind dat het er snel gaat werken, omdat we die boa's zo veel mogelijk moeten ondersteunen.
Dan was er nog een vraag van de heer Goudzwaard over de conducteurs die ook ov-boa moeten worden. De NS heeft ons nu laten weten dat niet elke hoofdconducteur dat wil. Daar moet je natuurlijk rekening mee houden. Waar ze nu mee aan de slag zijn, en dat gaat binnenkort van start, is dat er 100 hoofdconducteurs een boa-status krijgen en dat ze dat een vliegende brigade noemen, zodat ze ook op verschillende plekken ingezet kunnen worden. We zijn met de NS daarover in gesprek en dat gaat nu van start. Dan heb je in ieder geval die hoofdconducteurs die die combinatie met de ov-boa-status aan willen gaan. Ik denk dat dat heel belangrijk is.
Dan was er nog een vraag, of eigenlijk meer een ... Ik was eigenlijk al klaar met de vragen en kom nu toe aan de structurele oplossing.
De voorzitter:
Oké, maar dan één vraag van de heer Goudzwaard.
De heer Goudzwaard (JA21):
Hartelijk dank dat u deze ruimte geeft, voorzitter. Ik ben richting de staatssecretaris heel blij met het antwoord over die vliegende brigade. Maar als NS die stap kan maken, waarom kunnen we dan niet ook de hoofdconducteurs of conducteurs tegemoetkomen die de behoefte hebben om dat boa-mandaat te krijgen? Is dat dan niet mogelijk? Dat is mijn vraag aan de staatssecretaris.
Staatssecretaris Bertram:
Ik ben, net als de heer Goudzwaard, echt blij met deze stap van de NS. Ik denk dat het heel belangrijk is dat 100 hoofdconducteurs ook boa worden. We blijven in gesprek met de NS om te kijken of we ook die volgende stap kunnen zetten — ik neem de suggestie van de heer Goudzwaard dus uiteraard heel graag mee — maar ik ben al wel heel blij dat deze stap door de NS wordt gezet. We houden gewoon vol en kijken hoever we komen, want we moeten alles doen wat kan helpen om de boa's te ondersteunen.
Voorzitter. Dan was er een opmerking van de heer De Hoop, de heer Jumelet en het lid Kostić over dat we uiteindelijk naar een structurele oplossing zouden moeten zoeken rondom de betaalbaarheid. Ik ben het daar zeer mee eens. Ik heb natuurlijk ook in de verschillende debatten met de commissie gezegd dat als we iets moeten doen, het aan de regionale bereikbaarheid is, maar die moet je tegelijkertijd willen ontwikkelen met een plan rondom de structurele betaalbaarheid, want er zit een doelmatigheid in. Het is echt heel erg belangrijk dat in het ov iedereen van A naar B kan. Dat geldt ook voor mensen met een laag inkomen. Ik heb de commissie beloofd om begin volgend jaar met een voorstel te komen. Daar ben ik ook druk mee bezig, samen met de vervoerders. Daarbij maak ik gebruik van ABDTOPConsult. Daarbij maak ik gebruik van initiatieven die bijvoorbeeld in Zeeland en de Drechtsteden ontwikkeld worden. Ik denk dat dat ook de weg voorwaarts is. U kunt ervan op aan dat ik daar echt met alle kracht aan werk, omdat ik ook wil dat ik dat begin volgend jaar met de Kamervoorzitter kan delen.
De voorzitter:
Eén vraag van de heer De Hoop.
De heer De Hoop (PRO):
Ja, voorzitter. Dat lijkt me heel goed. Ik sluit niet uit dat de motie van de Partij voor de Dieren morgen wordt aangenomen. Er liggen ook twee aangenomen moties rond de begroting van onze zijde. Zou de staatssecretaris misschien in een brief kunnen schetsen hoe zij met die drie moties in de hand dat gesprek aan wil gaan richting het voorjaar? Zou zij ook kunnen zorgen dat we die brief voor 2027 ontvangen, zodat we een beetje een beeld hebben van hoe de staatssecretaris dat proces voor zich ziet?
Staatssecretaris Bertram:
Ik kom overigens straks nog even terug op de vraag van de heer Jumelet.
We hebben nog een aantal commissiedebatten voor het eind van het jaar, dus als de heer De Hoop dat een goed idee vindt, dan zou ik in die debatten ook willen meenemen hoever ik al ben met de volgende stap, hoever ik ben met de overleggen met de vervoerders. Dan kunnen we op dat moment ook kijken of dat bijstelling behoeft en of we snel genoeg gaan. Hoe dan ook is alles gericht op begin volgend jaar.
Voorzitter, het laatste. De heer Jumelet vroeg naar ouderen met een klein budget: komt daar ook een differentiatie in? Dat is wel mijn intentie. Ik besef al te goed dat een reisproduct dat uiteindelijk voor iedereen toegankelijk is, heel mooi is, maar mij gaat het er ook om dat we ons ervan verzekeren dat bijvoorbeeld ouderen met een klein budget — laatst werd ik aangesproken door een mevrouw die tot die doelgroep behoort — ook van A naar B kunnen. Dat moet echt ook onderdeel worden van het plan.
De voorzitter:
Eén vraag van de heer Jumelet.
De heer Jumelet (CDA):
Dank voor de toelichting. Ik zou nog even één opmerking willen maken. Gaat u alstublieft ook in gesprek met gemeenten en provincies als het gaat om het totaalpakket, want deze mensen hebben nu te maken met echt hogere kosten. Het zou heel jammer zijn als we bijvoorbeeld de zorg niet kunnen verlenen, wat zoals we weten heel vaak gebeurt. Ik noemde dat al.
Staatssecretaris Bertram:
Dat zeg ik graag toe.
De voorzitter:
Voordat u overgaat tot de appreciaties, even voor de scherpte het volgende. De heer De Hoop heeft om een brief gevraagd. Zegt de staatssecretaris die brief toe of niet?
Staatssecretaris Bertram:
Mijn voorstel was om, als wij de commissiedebatten hebben, in een van die commissiedebatten expliciet op dit punt in te gaan. Ik kan natuurlijk met een aparte brief komen om te zeggen hoever ik ben, maar ik kan het ook tijdens het debat doen.
De voorzitter:
Toch liever een brief, zie ik aan de heer De Hoop.
Staatssecretaris Bertram:
Dan komt er een brief.
Voorzitter. Ik heb drie moties. De eerste motie, de motie op stuk nr. 911, is van de heer Prickaertz. Het zal hem niet verbazen dat ik deze ontraad. Dat is vooral omdat dit bij de minister van AenM hoort. Ik zal dit signaal zeker aan mijn collega doorgeven, want ik begrijp het punt.
Dan heb ik een motie van de heer Goudzwaard op stuk nr. 912. Die geef ik oordeel Kamer. We zijn regelmatig met IenW en de NS bezig om hier de gesprekken over te voeren. Dat doe ik graag. Ik wil wel meegeven dat dat nummer in 70% van de gevallen gebruikt wordt door mensen die eigenlijk helemaal geen nood hebben maar het leuk vinden om contact te hebben met de meldkamer. Dat is eigenlijk best wel vervelend. Dat zijn zo van die — hoe zal ik het zeggen? — signalen die ik van de NS krijg en waarvan ik denk: hoe haal je het in je hoofd? Maar het is wel het geval, dus daar moeten we ons dan wel toe verhouden. Ik dacht: dat geef ik toch nog even mee.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 911 is ontraden en de motie op stuk nr. 912 krijgt oordeel Kamer.
Staatssecretaris Bertram:
Ja.
Dan de laatste motie, die van het lid Kostić, medeondertekend door andere leden van de Kamer. Ik zeg vooraf dat ik veel sympathie heb voor deze motie omdat die iets doet aan de betaalbaarheid van het ov en omdat het belangrijk is dat iedereen van A naar B komt. Ik heb dat net al gezegd en ik herhaal het nog een keer: ik vind dat belangrijk. Alles wat we daaraan kunnen doen, zouden we moeten doen. Volgend jaar kom ik met een voorstel; ik denk dat dat ook heel belangrijk is. Ik ontraad 'm toch en dat heeft te maken met het volgende. Ik werk aan die structurele oplossing, en dit is natuurlijk een oplossing voor nu. Deze oplossing zal zeker iets doen, maar de structurele oplossing is natuurlijk wel heel erg belangrijk en daar werk ik aan. Het tweede is dat de dekking er niet is, of misschien nog niet is. Dat is in ieder geval een belangrijke, want dat betekent ook dat dat echt lastig wordt en dat je vooruitloopt op de Najaarsnota. Het derde is dat het uiteindelijk ook uitvoerbaar moet zijn voor de NS. Daar zijn we natuurlijk mee in gesprek, maar de NS wacht natuurlijk op de afloop van vandaag. Ik geef als probleem mee dat je er in ieder geval rekening mee moet houden dat als je dit doet, het effect kan hebben op de tariefstijging in 2028. Dat zijn zaken die we natuurlijk mee moeten nemen in het oordeel. Dat was het.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 913: ontraden. Dank u wel.
Daarmee is er een einde gekomen aan de bijdrage van de zijde van het kabinet. Er is ook een einde gekomen aan het tweeminutendebat Openbaar vervoer en taxi.
De voorzitter:
Ik geef de Kamer mee dat er morgen bij aanvang van de middagvergadering wordt gestemd over de ingediende moties. Ik schors nu voor een enkel ogenblik, en dan gaan we verder met de voortzetting van de begroting Buitenlandse Zaken.
Termijn inbreng
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de tweede termijn van de begroting Buitenlandse Zaken. Ik heet de minister van Buitenlandse Zaken van harte welkom.
De voorzitter:
Ik wilde mevrouw Piri het woord geven, maar ik zie mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil even een punt van orde maken, omdat ik een informatieverzoek heb. Die informatie kunnen we mogelijk tijdens dit debat nog krijgen. Vorige week heb ik een informatieverzoek gedaan aan de minister naar aanleiding van het blokkeren van berichten van de moeder van Insiya, bijvoorbeeld Facebookberichten en video'tjes op YouTube, waarin ze haar dochter feliciteert. Vandaag staat er in een verhaal in De Telegraaf dat er nog meer is geblokkeerd. Wat er nog meer is geblokkeerd, is bijvoorbeeld de site van de Tweede Kamer, de website van rechtspraak.nl en de sites van het OM en AMBER Alert. Dus nu zijn er niet alleen geen berichten van de moeder te zien in India, maar zijn ook sites van staatsinstellingen niet te zien. De minister komt dus hopelijk straks nog even terug op mijn eerdere verzoek in de eerste termijn. Maar ik zou ook graag van de minister willen weten of dit inderdaad zo klopt. Wil hij daar ook een reactie op geven?
De voorzitter:
Een informatieverzoek kan zowel schriftelijk als mondeling, dus ik ga ervan uit dat de minister dit mee zal nemen in zijn beantwoording. Dank u wel.
Ik geef het woord aan mevrouw Piri voor haar tweede termijn namens de fractie van PRO.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de minister en uiteraard ook aan de ambtelijke ondersteuning. Het was vorige week een nogal chaotisch debat met alle andere politieke ontwikkelingen, maar de ambtenaren hebben heel hard hun best gedaan om ons heel snel van antwoorden te voorzien. Ik start met het voorlezen van mijn vier moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de VS Poetin hebben uitgenodigd voor de G20-top in december;
constaterende dat Duitsland een uitnodiging aan Zelensky eist en het VK al heeft besloten Poetin voor de top van volgend jaar niet uit te nodigen;
verzoekt het kabinet om de G20-top in december niet bij te wonen als Poetin wel, maar Zelensky niet aanwezig is,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Piri.
Zij krijgt nr. 14 (37020-V) (#4).
Mevrouw Piri (PRO):
De tweede motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het Israëlische besluit om 3.400 kolonistenwoningen te bouwen in het E1-gebied een levensvatbare Palestijnse staat onmogelijk maakt;
overwegende dat het al jarenlang het kabinetsstandpunt is om zich in te zetten voor (de bescherming van) een tweestatenoplossing;
overwegende dat het Verenigd Koninkrijk sancties heeft ingesteld tegen bouw- en vastgoedbedrijven die bijdragen aan de bouw van illegale nederzettingen;
verzoekt het kabinet, conform eerder aangenomen moties, het VK hierin te volgen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Piri.
Zij krijgt nr. 15 (37020-V) (#5).
Mevrouw Piri (PRO):
Voorzitter. Ik had het over de middle powers en dat we wat we doen, de instrumenten die we hebben, niet moeten afbouwen. Vandaar de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het kabinet voornemens is de subsidie voor training van buitenlandse diplomaten vanaf 2028 te halveren;
overwegende dat dit programma een belangrijk softpowerinstrument is voor het Nederlands buitenlandbeleid;
verzoekt het kabinet de structurele halvering te verzachten en bij de Voorjaarsnota met een dekkingsvoorstel te komen uit artikel 2.4,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Piri.
Zij krijgt nr. 16 (37020-V) (#6).
Mevrouw Piri (PRO):
Tot slot, voorzitter. We hadden een, vond ik, nogal ongemakkelijk debat over berichtgeving over het Internationaal Strafhof. Om klip-en-klaar te zijn dat daar niet aan getornd mag worden de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Amerikaanse regering heeft bezworen het Internationaal Strafhof "steen voor steen" af te breken en institutionele sancties heeft aangekondigd;
overwegende dat Nederland als gastland van het ISH een bijzondere verantwoordelijkheid heeft om de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het hof te beschermen;
constaterende dat er een dialoog plaatsvindt tussen de VS en de verdragspartijen en het kabinet stelt te kijken naar "diplomatieke en juridische oplossingen die tegemoet komen aan de Amerikaanse zorgen";
verzoekt het kabinet om geen afbreuk te doen aan het mandaat, de arrestatiebevelen en de onafhankelijkheid van het hof en geen politieke druk te leggen op lopende zaken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Piri.
Zij krijgt nr. 17 (37020-V) (#7).
Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan mevrouw Van der Werf voor haar tweede termijn namens D66.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Dank, voorzitter. Ik ga meteen naar mijn vier moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in Russische detentiecentra in bezet Oekraïne stelselmatig wordt gefolterd, verkracht en gemoord;
overwegende dat getuigenissen van overlevenden en forensisch bewijs dat nu wordt veiliggesteld de basis vormen voor zowel toekomstige strafvervolging als het nu sanctioneren van verantwoordelijke personen en entiteiten;
van mening dat folteraars en hun opdrachtgevers zich nooit vrij door Europa mogen bewegen en hun namen bekend moeten zijn;
verzoekt de regering de Nederlandse steun aan de documentatie van getuigenissen van overlevenden en forensische capaciteit structureel te versterken;
verzoekt de regering zich in EU-verband actief in te zetten voor sancties tegen de instellingen, commandanten en kampleiding van detentiecentra in bezet Oekraïne, waaronder door de FSB beheerde gevangenissen en entiteiten die daarvoor geconfisqueerde gebouwen beheren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf en Hoogeveen.
Zij krijgt nr. 18 (37020-V) (#8).
Mevrouw Van der Werf (D66):
Voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Shelter City sinds 2012 bedreigde mensenrechtenverdedigers tijdelijk opvang, bescherming en ondersteuning biedt;
constaterende dat de rijksbijdrage aan Shelter City afneemt, terwijl bedreigingen tegen mensenrechtenverdedigers toenemen;
overwegende dat met een relatief beperkte bijdrage een waardevolle landelijke infrastructuur in stand kan worden gehouden;
van mening dat bedreigde mensenrechtenverdedigers ook in de toekomst in Nederland een veilig toevluchtsoord moeten kunnen vinden;
verzoekt de regering de financiering van Shelter City vanaf 2027 meerjarig te herstellen als zelfstandig programma met behoud van een eigen financieringsbasis op ten minste het huidige niveau ter aanvulling op bestaande gemeentelijke cofinanciering,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf en Ceder.
Zij krijgt nr. 19 (37020-V) (#9).
Mevrouw Van der Werf (D66):
Voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Frankrijk tientallen gewelddadige kolonisten en leiders van kolonistenorganisaties een inreisverbod heeft opgelegd, in coördinatie met het Verenigd Koninkrijk, Canada en Noorwegen;
constaterende dat Nederland al een nationaal inreisverbod heeft ingesteld voor de Israëlische ministers Ben-Gvir en Smotrich;
overwegende dat EU-sancties tegen gewelddadige kolonisten door het ontbreken van unanimiteit worden geblokkeerd en nationale maatregelen de druk kunnen vergroten;
verzoekt de regering met spoed de mogelijkheid te onderzoeken hoe naar Frans voorbeeld een nationaal kader kan worden ingericht om inreisverboden op te kunnen leggen aan kolonisten en leiders van kolonistenorganisaties, en daarbij aansluiting te zoeken bij de gecoördineerde maatregelen van gelijkgezinde landen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf en Piri.
Zij krijgt nr. 20 (37020-V) (#10).
Mevrouw Van der Werf (D66):
Tot slot.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat voor Surinaamse staatsburgers de visumaanvraag voor spoedgevallen onnodig gecompliceerd is, wat vertraging kan opleveren;
overwegende dat bij noodsituaties als overlijden of ziekte een tijdige visumbeslissing van groot belang is;
van mening dat een zorgvuldige visumprocedure hand in hand moet gaan met een snelle en menswaardige afhandeling van aantoonbare spoedgevallen;
verzoekt de regering de bestaande spoedprocedure voor Schengenvisumaanvragen van Surinaamse aanvragers te evalueren en waar nodig te verbeteren met heldere criteria voor spoedgevallen;
verzoekt de regering tevens de Kamer te informeren over de actuele doorlooptijden en afwijzingspercentages van reguliere aanvragen en spoedaanvragen vanuit Suriname, en de voornaamste afwijzingsgronden en de maatregelen die worden genomen om onnodige vertraging te voorkomen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Werf en Struijs.
Zij krijgt nr. 21 (37020-V) (#11).
Dank u wel. Het woord is aan de heer Klos, eveneens namens D66.
De heer Klos (D66):
Voorzitter. Dank aan de minister voor de beantwoording. Dank voor zijn positieve antwoord over de Nederlandse inzet voor Servië, zo vlak na de verkiezingsuitslag. Ik wil daar een specifiek verzoek aan toevoegen.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Servische studentenbeweging na jaren van autoritair bestuur via democratische verkiezingen een historische overwinning heeft behaald;
overwegende dat de democratische transitie in Servië nog broos is door jarenlange onderdrukking van onafhankelijke media en het maatschappelijk middenveld;
overwegende dat Nederland belang heeft bij een democratisch en rechtsstatelijk Servië en dat het kabinet recent aanvullende middelen heeft aangekondigd voor democratische weerbaarheid;
verzoekt de regering Servië in 2027 prioriteit te geven binnen bestaande fondsen voor democratisering en rechtsstaatontwikkeling, waaronder Matra, hiervoor concrete middelen te reserveren, en de Kamer vóór 1 maart 2027 te informeren over de financiële inzet en voorgenomen activiteiten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Klos.
Zij krijgt nr. 22 (37020-V) (#12).
Dank u wel. Het woord is aan de heer De Roon namens de PVV in tweede termijn.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter. Het was tijdens de eerste termijn van de Kamer weer een haasje-overrace van linkse en middenpartijen over wie als grootste tegenstander kon "uitblinken". Het was een hallucinante vertoning met D66 dat de genocide al heeft vastgesteld en uitgeroepen, het CDA dat miljarden euro's voor de Palestijnen wil vrijspelen en DENK dat niet zal rusten voordat de staat Israël van de kaart is geveegd. Het was verschrikkelijk om aan te horen en met het Nederlandse belang had het vrij weinig van doen. Die scheve inbreng in de eerste termijn is precies het punt dat ik maakte tijdens mijn inbreng. Een groot deel van deze Kamer is gewoon geobsedeerd door de wens om de enige democratie in het Midden-Oosten een grote les te lezen en in mindere mate door het Nederlandse belang. Om het Nederlandse belang te dienen is een goede relatie met democratieën en innovatieve economieën buiten Europa van cruciaal belang voor Nederland. Of het nou de VS of Israël betreft, we hebben die landen economisch en militair gewoon nodig.
Ik heb daarom enkele moties om de beschadigde relatie met in ieder geval Israël enigszins te herstellen en zo de Nederlandse economische en militaire belangen te dienen. De moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de corrupte Palestijnse Autoriteit de verkiezingen (wederom) heeft uitgesteld, geld blijft uitkeren aan terroristen en steeds harder optreedt tegen critici;
verzoekt de regering om de Nederlandse diplomatieke post in Ramallah te sluiten en te stoppen met alle steun aan de Palestijnse Autoriteit,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon.
Zij krijgt nr. 23 (37020-V) (#13).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het tijdelijk sanctiebesluit Israël ineffectief is, dat het onze Douane onnodig belast en de diplomatieke relatie met Israël ernstig schaadt;
verzoekt de regering om het tijdelijk sanctiebesluit Israël zo spoedig mogelijk in te trekken en de daarvoor benodigde stappen te ondernemen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon.
Zij krijgt nr. 24 (37020-V) (#14).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat Jeruzalem de hoofdstad van Israël is;
verzoekt de regering om de Nederlandse ambassade van Tel Aviv naar Jeruzalem te verhuizen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden De Roon en Wilders.
Zij krijgt nr. 25 (37020-V) (#15).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Ansar Allah (de Houthi-beweging) zich met woorden en daden blijft manifesteren als terreurorganisatie;
constaterende dat Ansar Allah daarbij Nederlandse schepen heeft bedreigd en Nederlandse belangen heeft geschaad;
overwegende dat plaatsing op de EU-terrorismelijst maar op zich laat wachten, terwijl de terreur van Ansar Allah gewoon doorgaat;
verzoekt de regering om een krachtig signaal af te geven en Ansar Allah op de nationale terrorismelijst te plaatsen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid De Roon.
Zij krijgt nr. 26 (37020-V) (#16).
De heer De Roon (PVV):
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Roon. Het woord is aan mevrouw Rajkowski namens de VVD, in tweede termijn.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ik begin met een drietal moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat volgens de Europese Rekenkamer de sancties tegen Rusland door lidstaten verschillend worden uitgevoerd;
overwegende dat het sterker centraliseren van de Europese sanctiecoördinatie en -handhaving, bijvoorbeeld naar het model van het Amerikaanse OFAC, kan helpen om de huidige versnippering tussen 27 lidstaten tegen te gaan en een meer uniforme aanpak te bevorderen;
verzoekt de regering zich in EU-verband in te zetten voor een sterkere centralisatie van de Europese sanctiecoördinatie en -handhaving,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Rajkowski.
Zij krijgt nr. 27 (37020-V) (#17).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat staatsgasbedrijf Gazprom en zijn Europese dochterbedrijven nog niet als geheel op de EU-sanctielijst staan;
overwegende dat we moeten voorkomen dat Rusland zich onaantastbaar en straffeloos waant en dat Gazprom de Russische oorlogskas spekt;
verzoekt de regering zich in Brussel hard te maken voor het op de EU-sanctielijst plaatsen van Gazprom, inclusief de Europese dochterbedrijven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Rajkowski.
Zij krijgt nr. 28 (37020-V) (#18).
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dan de laatste.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de strijd in Oekraïne gaat over de veiligheid, vrijheid en welvaart van heel Europa;
overwegende dat het bijdraagt aan straffeloosheid wanneer de Russen die medeplichtig zijn aan oorlogsmisdaden in Oekraïne en hybride aanvallen op Europa vrijuit naar de EU kunnen reizen;
overwegende dat dit niet alleen geldt voor frontsoldaten, maar ook voor personen die drones op doelen richten, meewerken aan de droneproductie in Rusland, of actief zijn in botfarms en het aansturen van trollenlegers;
verzoekt de regering om zich in EU-verband in te blijven zetten voor visummaatregelen tegen Russen die op de bovengenoemde manieren bijdragen aan de Russische oorlogsvoering,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rajkowski, Dassen, Struijs, Vermeer, Hoogeveen en Stoffer.
Zij krijgt nr. 29 (37020-V) (#19).
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dank, voorzitter. Ook nog dank voor de toezeggingen en de inzet van het kabinet onder het kopje AI-diplomatie als het gaat om de gevaren van AI wanneer die gebruikt wordt in cyberoorlogsvoering of om desinformatie te verspreiden en zo democratische verkiezingen in Europa te beïnvloeden.
Ik heb ook nog een vraag. Vorige week werd er een deal gesloten tussen Oekraïne en Rusland over gevangenenruil. Dat is een eerste stap, zal ik maar zeggen. Mijn vraag is of hier ook ontvoerde kinderen bij zitten. Weet u dat?
Dat was het. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft nog een interruptie van meneer Van Baarle, denk ik. Gaat uw gang.
De heer Van Baarle (DENK):
Volgens mij heeft mevrouw Piri een motie ingediend over het ICC. We hebben het in eerdere debatten met de VVD gehad over hoe je je moet opstellen. Is de positie van de VVD inmiddels dat uitgesloten moet zijn, in alle vormen, dat Nederland concessies gaat doen op het principe dat staatshoofden daar gewoon berecht moeten kunnen worden, en dat zaken dus ook niet vanwege politieke motieven afgesloten worden, omdat wij dat doen voor andere landen?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Alles wat wij hier inhoudelijk verder over gaan zeggen, gaat het diplomatieke proces denk ik alleen maar bemoeilijken. Wat de VVD heeft gezegd, kan ik herhalen. Meer ga ik de komende zes maanden niet doen. We staan voor het Internationaal Strafhof. We zijn er trots op dat dat in Nederland, in Den Haag staat. Dat dus. Tegelijkertijd moeten we ervoor zorgen dat we er hier met elkaar uit gaan komen. Punt.
De heer Van Baarle (DENK):
Ik vind het goed dat de VVD zegt er trots op te zijn dat het ICC in Nederland staat.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Zeker.
De heer Van Baarle (DENK):
Ik vind het ook goed dat de VVD zegt daarvoor te willen staan. Maar wat betekent "daarvoor te willen staan"? Is de VVD bereid om uit te spreken dat het ondenkbaar is dat er afspraken gemaakt worden waardoor Poetin en Netanyahu niet vervolgd kunnen worden of dat we bijvoorbeeld zaken waarin verschrikkelijke misdaden aan de orde zijn, afsluiten vanwege politieke redenen? Is dat voor de VVD uitgesloten?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dat ga ik allemaal nu niet zo zeggen, maar ik zou dat zeker erg moeilijk vinden.
Mevrouw Piri (PRO):
Het kabinet moet diplomatiek vooral doen wat het zelf wil, maar wij als Kamer hebben natuurlijk gewoon onze eigen rol. Zoals ik niet alleen mevrouw Rajkowski, maar ook de VVD ken: we hebben veel meningsverschillen, maar volgens mij staan we allebei voor het internationaal recht en zeker ook voor de berechting van Poetin om alles wat hij heeft gedaan in Oekraïne. Kan mevrouw Rajkowski er in ieder geval duidelijk over zijn dat we natuurlijk niet gaan tornen aan lopende zaken en arrestatiebevelen die lopen tegen regeringsleiders?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Nogmaals, ik ga niet ... Ik snap het. Ik denk dat iedereen zijn eigen route heeft in hoe hij of zij denkt over hoe we dit proces zo succesvol mogelijk kunnen afronden. In onze inschatting is dat de route dat ik hier inhoudelijk verder niks over ga zeggen, behalve dat wij voor het Strafhof hebben gestaan en dat zullen blijven doen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dit is toch een beetje een slap antwoord, als ik heel eerlijk mag zijn. U kunt als VVD hier natuurlijk best uitspreken dat u trots bent op het Internationaal Strafhof en dat u tegelijkertijd niet wil dat er getornd wordt aan het mandaat en de onafhankelijkheid en dat het soort gekkigheid dat nu wordt voorgesteld, niet-onderhandelbaar is voor de VVD. Als u dat hier vandaag uitspreekt, dan schaadt dat toch op geen enkele manier de diplomatieke relatie met wie dan ook?
De voorzitter:
Spreekt u via de voorzitter.
Mevrouw Dobbe (SP):
"Als de VVD dat vandaag hier uitspreekt."
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dit gaat niet over de diplomatieke relatie. Dit gaat erom dat we zes maanden hebben gekregen om te kijken hoe Nederland, de Verenigde Staten en de verdragspartijen eruit kunnen gaan komen, zodat het Internationaal Strafhof zijn werk kan blijven doen. In die zes maanden kunnen er gesprekken en onderhandelingen plaatsvinden. Volgens mij weet de hele Kamer dat onderhandelen via de plenaire zaal hier niet altijd tot een succes leidt. Dat ga ik hier dus ook gewoon niet doen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Mevrouw Rajkowski doet net alsof ze zelf aan tafel zit; dat weet ik niet.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Nee.
Mevrouw Dobbe (SP):
Nee, volgens mij is dat ook niet het geval. Op geen enkele manier worden die onderhandelingen geschaad op het moment dat de VVD deze minister wegstuurt met de duidelijke boodschap: als u uit de onderhandelingen terugkomt met een resultaat waarbij de onafhankelijkheid van het hof is geschaad of het mandaat is ingeperkt, dan is dat voor de VVD gewoon niet te bespreken. Dat is geen schending van de onderhandelingsdiplomatie of zoiets. Dat kan de VVD gewoon zeggen en ik snap niet waarom ze dat niet uitspreekt.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Ik zit niet aan tafel en precies daarom ga ik er nu niks over zeggen. Ik heb ook niet gezegd dat het een schending is. Ik heb ook niet gezegd dat het onze diplomatieke relatie schaadt. Er wordt blijkbaar iets gezocht wat er gewoon niet is. Ik ben er duidelijk in geweest dat ik voor het hof sta, vanaf het begin af aan, ook al voordat dit speelde. Ik heb het honderd keer herhaald. Ik heb het op Twitter gezet, op alle socialmediaplatformen. Ik heb gezegd wat wij denken dat de beste route is. Terwijl het diplomatieke spoor behandeld wordt, denken wij dat het niet helpt als wij daarover iets gaan zeggen anders dan dat wij voor, of achter, dat hof staan en dat het zijn werk moet kunnen doen. Punt. Elke andere suggestie die er hier wordt gewekt, werp ik verre van mij. Wij denken dat dit de slimste manier is om zo goed mogelijk uit die onderhandelingen te komen.
De voorzitter:
Heel kort, tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Die onderhandelingen zijn bezig. U doet net alsof wij hier onduidelijkheid creëren, maar dat doet de VVD toch echt zelf. U zegt: ik sta achter het hof, maar in welke vorm dat straks zal zijn, zullen we wel zien aan het einde van die onderhandelingen. U bent ook verplicht om de kaders te scheppen waarmee het Internationaal Strafhof onafhankelijk moet kunnen functioneren, met een mandaat zoals dat nu is gesteld en waarbij er niet allerlei voorwaarden worden gesteld waardoor mensen niet vervolgd kunnen worden. Dat is ook uw verplichting.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Nogmaals, het Internationaal Strafhof moet zijn werk kunnen doen: ook onafhankelijk.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
In de kabinetsbrief die we hierover hebben gehad, staat de zin: "De Nederlandse inzet in deze dialoog zal zich enerzijds richten op de bescherming van het hof en het respecteren van zijn fundamentele beginselen en anderzijds op het verkennen van de mogelijkheden om de zorgen van niet-verdragspartijen te adresseren." Met andere woorden: er is wel degelijk ruimte om ook tegemoet te komen aan eisen die de Verenigde Staten stellen. Dat is wat deze zin zegt. Nu kunnen we dit bijsturen als Kamer. Is mevrouw Rajkowski het ermee eens dat we iets aan deze zin moeten doen en dat we wel degelijk moeten bijsturen zodat Nederland geen concessies gaat doen?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Het adresseren van zorgen is iets anders dan concessies doen. Ik ga dus nog een keer herhalen: ik sta voor de werking van het hof, ook onafhankelijk.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dat herhaalt mevrouw Rajkowski nu een aantal keer. Het lijkt er dus op dat zij het prima vindt dat er mogelijkheden worden verkend om te zorgen dat we tegemoetkomen aan de Verenigde Staten. Dat is wat er nu in de kabinetsbrief staat. Is zij het er dan mee eens dat je niet het een of het ander kunt zeggen. Wees dan gewoon eerlijk en zeg: wij vinden het als VVD prima als er concessies worden gedaan.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Zo heb ik die brief niet gelezen. Ik kan het nog honderd keer uitleggen, maar ik ga niet herhalen wat ik heb gezegd. Over de zorgen die hier in de Kamer worden gedeeld, kan ik zeggen dat wij een andere route hebben waarmee wij denken dat het spoor het beste bewandeld kan worden voor een zo goed mogelijke uitkomst voor Nederland.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik vind het zorgelijk dat de VVD niet pal gaat staan voor de bescherming van het mandaat en de bevoegdheden die het Internationaal Strafhof nu heeft. Op deze manier worden die dus afgebroken. Als de VVD de rug niet recht houdt en zegt "dit gaan we niet doen", blijft de mogelijkheid open voor de VS om allerlei eisen te stellen. Dat betekent een inbreuk op de bevoegdheden van het Internationaal Strafhof.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Ik heb gezegd wat ik heb gezegd.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan meneer Van Lanschot namens het CDA.
De heer Van Lanschot (CDA):
Allereerst dank aan het ambtelijk team dat hard heeft gewerkt zodat we de eerste termijn al spoedig hebben kunnen afronden. Dat is hartstikke fijn. Ik heb geen motie, want ik had een verzoek en het kabinet heeft dat ingewilligd. Het gaat om het steunen van vrije Russische media voor 11 miljoen voor vijf jaar. Dat is ontzettend fijn.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Lanschot. Het woord is aan meneer Dekker namens Forum voor Democratie.
De heer Dekker (FVD):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb twee moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er bij de Oekraïense aanvallen op de Krimbrug raketten en drones zijn gebruikt die in Nederland zijn geproduceerd;
constaterende dat de Russische ambassade in Nederland meldt dat Moskou op de hoogte is gesteld van Nederlandse betrokkenheid en zich afvraagt of Den Haag openlijk deelneemt aan het conflict;
overwegende dat het verstrekkende negatieve gevolgen zou kunnen hebben als Nederland door Rusland wordt aangewezen als deelnemer aan de oorlog;
verzoekt de regering richting Rusland uit te spreken dat Nederland géén onderdeel van het conflict is of wil zijn,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.
Zij krijgt nr. 30 (37020-V) (#20).
De heer Dekker (FVD):
De tweede motie is als volgt.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland door het leveren van wapens steeds dichter betrokken raakt bij de Oekraïneoorlog;
overwegende dat dit tegenreacties vanuit Rusland kan oproepen;
overwegende dat deze tegenreacties zeer schadelijk voor de Nederlandse veiligheid zouden kunnen zijn;
verzoekt de regering de wapenleveranties aan Oekraïne te staken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dekker.
Zij krijgt nr. 31 (37020-V) (#21).
Dank u wel. Het woord is aan de heer Van Baarle namens DENK in de tweede termijn.
De heer Van Baarle (DENK):
Ook ik dank de minister en het ambtelijk team voor de beantwoording van de vragen die gesteld zijn. Ik heb een aantal moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland in het eerste halfjaar van 2026 voor minimaal 163 miljoen euro defensieovereenkomsten heeft gesloten met in Israël gevestigde bedrijven;
overwegende dat het onacceptabel is dat Nederlands belastinggeld blijft terechtkomen bij de Israëlische wapenindustrie, terwijl Israëli's een genocide plegen op de Palestijnen;
verzoekt de regering om een volledig en permanent wapenembargo tegen Israël in te stellen, inclusief import, export, doorvoer en militaire bijstand,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 32 (37020-V) (#22).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om de Palestijnse Staat te erkennen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 33 (37020-V) (#23).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de gezondheidszorg in Gaza grotendeels is verwoest en veel ernstig zieke en gewonde kinderen dringend medische behandeling nodig hebben;
overwegende dat niet alle kinderen de noodzakelijke medische behandeling in Gaza of de regio kunnen krijgen;
verzoekt de regering medische evacuaties naar Nederland mogelijk te maken voor ernstig zieke en gewonde Palestijnse kinderen die niet tijdig in Gaza of de regio behandeld kunnen worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 34 (37020-V) (#24).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat tegen gewelddadige Israëlische kolonisten sancties zijn ingesteld, waaronder de bevriezing van tegoeden;
verzoekt de regering te streven naar een juridisch houdbare wijze om bevroren tegoeden van gesanctioneerde gewelddadige Israëlische kolonisten in te zetten voor herstelbetalingen en ondersteuning van Palestijnse slachtoffers,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 35 (37020-V) (#25).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Oeigoerse bevolking in Xinjiang slachtoffer blijft van ernstige mensenrechtenschendingen door de Chinese autoriteiten;
constaterende dat de Europese Unie sinds 2021 geen nieuwe personen vanwege mensenrechtenschendingen tegen de Oeigoeren op de sanctielijst heeft geplaatst;
overwegende dat andere landen, waaronder Canada en de Verenigde Staten, meer sanctiemaatregelen hebben getroffen tegen Chinese functionarissen;
verzoekt de regering zich actief in te zetten voor het vergroten van het EU-draagvlak voor uitbreiding van de Europese sanctielijst met Chinese functionarissen die verantwoordelijk zijn voor de onderdrukking van de Oeigoeren en daarbij te pleiten voor aansluiting bij de sancties van landen zoals de VS en Canada,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 36 (37020-V) (#26).
De heer Van Baarle (DENK):
Tot slot, voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er in Myanmar een bloedige oorlog woedt die ernstige humanitaire gevolgen heeft;
constaterende dat de Myanmarese junta een doortrapt systeem van sanctieomzeiling hanteert, waardoor er bijvoorbeeld toch nog beschikking is over brandstof voor gevechtsvliegtuigen;
verzoekt de regering om sanctieomzeiling door de Myanmarese junta hoog op de agenda te houden in de EU, waar mogelijk aanvullende sancties in de EU te bepleiten en in contacten met landen waar mogelijk betrokkenheid is bij deze sanctieomzeiling diplomatieke druk uit te oefenen om deze mogelijke betrokkenheid te beëindigen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Baarle.
Zij krijgt nr. 37 (37020-V) (#27).
De heer Van Baarle (DENK):
Het geschreven dictum miste de letter c waar ik de eerste keer het woord "sanctieomzeiling" gebruikte. Mijn excuses daarvoor.
De voorzitter:
Het zij u vergeven. Het woord is aan de heer Stoffer voor zijn tweede termijn namens de Staatkundig Gereformeerde Partij.
De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter, één motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland zich afgelopen maart met een verklaring van interventie gemengd heeft in de genocidezaak die Zuid-Afrika indiende bij het Internationaal Gerechtshof tegen Israël;
constaterende dat deze interventie materieel neerkomt op een pleidooi voor het verlagen van de juridische drempel voor genocide;
overwegende dat genocide het zwaarst mogelijke misdrijf is waar staten van beschuldigd kunnen worden en dat de juridische drempel daarvoor niet voor niets stevig afgebakend is;
overwegende dat de beschuldiging van volkerenmoord niet lichtzinnig mag worden opgenomen en dat het onderscheid tussen genocide en andere misdrijven van fundamenteel belang is;
overwegende dat Colombia zijn verklaring in deze zaak afgelopen september al terugtrok;
verzoekt de regering haar interventie in deze zaak onverwijld in te trekken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Stoffer, Hoogeveen, Keijzer en Markuszower.
Zij krijgt nr. 38 (37020-V) (#28).
De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter, dan nog één vraag. In de eerste termijn heb ik gevraagd of de minister tijdens zijn bezoek aan Azerbeidzjan de vrijlating van de Amerikaanse krijgsgevangene en de voormalige leiders van de Nagorno-Karabach ter sprake had gebracht. Ik meen dat die vraag niet beantwoord is. Als dat zou kunnen, hoor ik het antwoord heel graag in tweede termijn. Voor de rest dank ik de minister voor al zijn antwoorden.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Stoffer. Het woord is aan mevrouw Teunissen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Goeiemiddag, voorzitter. Dank u wel en ook dank aan de regering voor de beantwoording. En ook dank voor de Kamerbrief over het Internationaal Strafhof.
Die Kamerbrief baart ons nog wel zorgen, want we zien dat er mogelijk toch concessies aan de Verenigde Staten worden gedaan. Die zorgen worden in ieder geval niet weggenomen of uitgesloten. De minister stelt dat lopende onderzoeken van het Internationaal Strafhof buiten de onderhandelingen moeten blijven, maar sluit tegelijkertijd niet expliciet uit dat er wordt gesproken over immuniteit voor regeringsleiders of beperking van de internationale territoriale rechtsmacht. Juist daardoor kunnen bevoegdheden van het Strafhof ernstig worden ingeperkt. De onafhankelijkheid van het Strafhof beschermen heeft weinig betekenis als tegelijkertijd de bevoegdheden dreigen te worden uitgehold. Daarom hebben wij de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Verenigde Staten sancties hebben ingesteld tegen het Internationaal Strafhof;
overwegende dat het Internationaal Strafhof onafhankelijk en zonder politieke inmenging zijn werkzaamheden moet kunnen uitvoeren;
overwegende dat de Amerikaanse sancties geen aanleiding mogen zijn om concessies te doen aan de onafhankelijkheid en werking van het Internationaal Strafhof;
verzoekt de regering om bij gesprekken en onderhandelingen over de Amerikaanse sancties geen concessies te doen die de onafhankelijkheid, rechtsmacht of het functioneren van het Internationaal Strafhof aantasten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Teunissen, Dobbe en Van Baarle.
Zij krijgt nr. 39 (37020-V) (#29).
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dan nog een aantal andere moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Kamer de motie-Teunissen heeft aangenomen, die de regering verzoekt de Nederlandse afhankelijkheid van de Israëlische wapenindustrie af te bouwen;
verzoekt de regering te onderzoeken hoe kan worden voorkomen dat Nederlandse wapenproductie leidt tot licentievergoedingen, royalty's, winstdelingen of andere financiële afdrachten aan Israëlische wapenbedrijven,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Teunissen, Dobbe, Van Baarle en Piri.
Zij krijgt nr. 40 (37020-V) (#30).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Kamer de motie-Teunissen heeft aangenomen, die de regering verzoekt de Nederlandse afhankelijkheid van de Israëlische wapenindustrie af te bouwen;
constaterende dat de Nederlandse wapenfabrikant Artillerie Inrichtingen Armaments (AIA) in Nederland wapens van het Israëlische wapenbedrijf Israel Weapon Industries (IWI) gaat assembleren en op termijn produceren;
overwegende dat het afbouwen van de afhankelijkheid van de Israëlische wapenindustrie niet omzeild mag worden doordat Israëlische wapens in Nederland worden geproduceerd;
verzoekt de regering om ook de afhankelijkheid af te bouwen van fabrikanten die wapens assembleren of produceren voor Israëlische wapenbedrijven;
verzoekt de regering tevens geen overeenkomst met AIA te sluiten voor de aanschaf van de wapens die het bedrijf voor IWI gaat assembleren en produceren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Teunissen, Dobbe, Van Baarle en Piri.
Zij krijgt nr. 41 (37020-V) (#31).
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Tot slot, voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies sinds 1945 onderzoekt hoe massaal geweld tegen bevolkingsgroepen ontstaat en daarmee het gezaghebbende Nederlandse kennisinstituut is op het gebied van genocidaal geweld;
constaterende dat het NIOD spreekt van genocidaal geweld door Israël in Gaza;
verzoekt de regering te erkennen dat Israël genocidaal geweld toepast in Gaza,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Teunissen, Dobbe en Van Baarle.
Zij krijgt nr. 42 (37020-V) (#32).
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de heer Ceder namens de ChristenUnie.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb nog twee vragen waarop ik een toezegging hoop te krijgen, zodat ik geen moties hoef in te dienen.
De eerste is een vraag ten aanzien van religieuze geletterdheid onder ambtenaren. Is de minister bereid om in het kader van de uitvoering van de recent aangenomen motie-Van Ark c.s. over religieuze geletterdheid te bezien of het nuttig zou zijn om een concrete handreiking religieuze geletterdheid specifiek te ontwikkelen? Ik hoor graag of ik een toezegging daarop kan krijgen.
Wij hebben antwoorden gekregen op de schriftelijke vragen rondom de Tent of Nations. Dat zijn christelijke Palestijnen. De minister weet dat er zorgen zijn rondom een rechtszaak. Is de minister bekend met de zorgelijke ontwikkelingen, ook met facts on the ground, en is hij bereid om bij het eerstvolgende gesprek met zijn Israëlische collega specifiek deze zaak te agenderen?
Voorzitter. We hebben het ook gehad over Suriname, dat het belangrijk is dat we de relatie versterken. Daarom de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat, ondanks meerdere aangenomen moties, er nog geen zicht is op visumvrij reizen voor Suriname;
constaterende dat Kamer nog in afwachting is van de gevraagde verkenning van een integraal diasporabeleid gericht op de Surinaamse gemeenschap, conform de aangenomen motie-Ceder/Paternotte (20361, nr. 227);
verzoekt de regering het integraal diasporabeleid conform de motie-Ceder/ Paternotte uit te werken en voor de Voorjaarsnota 2027 naar de Kamer toe te sturen;
verzoekt de regering van visumvrij reizen tussen Suriname en Nederland een diplomatieke prioriteit te maken voor de Nederlandse inzet binnen de EC en de EU, en ernaar te streven dit voor het einde van 2027 mogelijk te maken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Ceder, Van der Werf en Struijs.
Zij krijgt nr. 43 (37020-V) (#33).
De heer Ceder (ChristenUnie):
Deze motie is dus mede ondertekend door de Surinaamse coalitie: Ceder, Van der Werf en Struijs.
Voorzitter, tot slot. Als het gaat om verzoeningsprojecten ten aanzien van Israël in de Palestijnse gebieden, denk ik dat het handig is om ook te kijken of je bancaire zaken op orde kunt krijgen. Daarom de volgende motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat er kansen bestaan om bestaande netwerken tussen Nederlandse, Israëlische en Palestijnse (overheids)professionals, bijvoorbeeld binnen het netwerk van het IMF en dat van de centrale banken, in te zetten voor verbinding en verzoening;
overwegende dat dergelijke netwerken bijvoorbeeld kunnen worden benut voor werkbezoeken waarbij gedeelde vakinhoudelijke vraagstukken het vertrekpunt vormen, maar ook kunnen bijdragen aan wederzijds begrip, vertrouwen en duurzame relaties tussen de deelnemers;
verzoekt de regering om, waar passend en mogelijk, bestaande professionele netwerken tussen overheidsorganisaties, zoals die van centrale banken, te faciliteren om bij te dragen aan verbinding en verzoening tussen Israëli's en Palestijnen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Ceder.
Zij krijgt nr. 44 (37020-V) (#34).
De heer Ceder (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan mevrouw Dobbe, namens de SP, in tweede termijn.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb een aantal moties en een aantal vragen.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de reactie van het kabinet op de Rode Lijndemonstratie op geen van de eisen van de demonstranten ingaat;
constaterende dat de meer dan 200.000 mensen die meeliepen oprechte zorgen uitten en een oprecht antwoord verdienen;
verzoekt de regering om een reactie op de Rode Lijndemonstratie waarin wordt ingegaan op elk van de afzonderlijke eisen en de afwegingen om die wel of niet in te willigen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.
Zij krijgt nr. 45 (37020-V) (#35).
Mevrouw Dobbe (SP):
Dit had de minister natuurlijk gewoon kunnen toezeggen; dan had ik deze motie niet hoeven indienen.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat er naar schatting 2 miljoen mensen slachtoffer zijn van de illegale oorlog van Rusland;
overwegende dat onderhandelingen nodig zijn om tot vrede te komen;
overwegende dat niet telkens afgewacht kan worden tot Trump en de VS het initiatief nemen voor onderhandelingen;
verzoekt de regering, indien er geen sprake is van vredesbesprekingen, in Europees verband het initiatief te nemen voor het tot stand brengen van vredesbesprekingen tussen Rusland en Oekraïne, waarbij Oekraïne de uitkomst bepaalt, en hierbij indien nodig de samenwerking met niet-Europese landen en grootmachten op te zoeken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.
Zij krijgt nr. 46 (37020-V) (#36).
Mevrouw Dobbe (SP):
Voorzitter. Gisteren werd het rapport van het European Stability Initiative gepresenteerd door Pieter Omtzigt, met aanbevelingen voor bescherming van het Internationaal Strafhof. Graag willen we de minister vragen om op korte termijn een reactie aan de Kamer te sturen over wat we gaan doen met die aanbevelingen.
Ik vroeg ook in het debat waarom Nederland niet deelneemt aan de verdragsbijeenkomst van het kernwapenverdrag TPNW. De minister stelt dat dit is omdat dit verdrag ondermijning van het non-proliferatieverdrag riskeert. Maar juist bij de totstandkoming van het TPNW, waarbij Nederland ook betrokken was, is hier expliciet rekening mee gehouden en is de rol van het non-proliferatieverdrag ook erkend. Dan klopt toch niet wat de minister hierover zegt? Volgens mij is het tegenovergestelde juist waar, namelijk dat nieuwe proliferatie-initiatieven en kernwapenverdragen, zoals die tussen Frankrijk en Nederland, het non-proliferatieverdrag ondermijnen.
Dan tot slot over huwelijkse gevangenschap en de dochterregeling. Goed om te horen dat de minister, of in ieder geval het kabinet, in gesprek gaat met Femmes for Freedom om hieraan invulling te geven. Ik begrijp dat hiervoor een halfuurtje staat ingepland, niet op initiatief van de minister zelf. Ik wil de minister wel echt vragen om hier serieus mee om te gaan. Dit is een aangenomen motie van de Kamer. Daarom wil ik vragen of het kabinet na dat gesprek aan de Kamer terugkoppelt hoe het staat met de dochterregeling.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan mevrouw Van der Plas, namens de BBB, in tweede termijn.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Ik heb één motie, voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Insiya in 2016 vanuit Nederland naar India is ontvoerd en nog altijd niet bij haar moeder in Nederland is teruggekeerd;
constaterende dat jarenlange diplomatieke inspanningen tot op heden niet tot haar terugkeer hebben geleid;
overwegende dat verdere druk op India noodzakelijk is, maar dat het verbreken of beperken van economische betrekkingen tussen Nederland en India niet in het belang is van beide landen en de oplossing van deze zaak niet dichterbij zal brengen;
verzoekt de regering een diplomatiek actieplan vast te stellen, gericht op de terugkeer van Insiya, waarbij eerst niet-economische instrumenten worden ingezet, waaronder intensivering van overleg op ministerieel en regeringsleidersniveau, het formeel en op hoog diplomatiek niveau aanspreken van de Indiase regering, en het structureel agenderen van de zaak in bilaterale contacten;
verzoekt de regering daarbij de economische en handelsbetrekkingen met India nu nog buiten de escalatieladder te houden;
verzoekt de regering tevens uiterlijk binnen drie maanden, of eerder indien mogelijk, de Kamer te rapporteren over welke concrete voortgang met deze inzet is bereikt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van der Plas.
Zij krijgt nr. 47 (37020-V) (#37).
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik schors tot 17.35 uur voor de beantwoording van de minister.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Ik had geschorst tot 17.35 uur, maar ik zie dat de minister nog niet heeft plaatsgenomen in vak K. Ik verzoek de bode dus de minister op te halen en naar de plenaire zaal te begeleiden, zodat we verder kunnen gaan met de tweede termijn van de zijde van het kabinet. Ik schors hopelijk kort.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Ik geef het woord aan de minister voor zijn tweede termijn.
Termijn antwoord
Minister Berendsen:
Excuses voor de vertraging, meneer de voorzitter. Die heeft er natuurlijk alles mee te maken dat wij als minderheidskabinet proberen zo veel mogelijk voor elkaar te krijgen wat de Kamer wil.
De voorzitter:
Dat belooft wat voor de appreciaties.
Minister Berendsen:
Dat belooft wat, zeker. Ik zet nu natuurlijk meteen een standaard neer die ik misschien niet helemaal waar kan maken.
De voorzitter:
Ja, be careful!
Minister Berendsen:
Ik begin even met de aanvullende vragen die gesteld zijn door de verschillende leden. Allereerst de vraag van mevrouw Van der Plas. Die betrof het informatieverzoek over de berichten over Insiya. De berichtgeving over blokkades van verschillende berichten over Insiya in India heeft ons ook bereikt. Dat is een zeer onwenselijke situatie, waar ik het uiteraard ook volstrekt mee oneens ben. Ik heb ook gesprekken gevoerd met de moeder. Volgens mij heeft mevrouw Van der Plas vorige keer ook aangehaald dat het juist met de op internet aanwezige blijvende inzet van de moeder, waardoor haar dochter, als zij ooit online gaat, kan zien dat haar moeder altijd aandacht heeft gegeven en zich altijd volledig heeft ingezet, extra pijnlijk is. De Nederlandse ambassade in New Delhi doet momenteel onderzoek naar de gerechtelijke procedure over deze blokkering. Er is gebleken dat de Indiase rechter een groot aantal zoekmachines heeft verboden resultaten te tonen op bepaalde zoekwoorden of combinaties daarvan in relatie tot Insiya. Ik zal dit tijdens mijn aankomende bezoek aan India, waar ik zaterdag heenga, ook nadrukkelijk ter sprake brengen.
De voorzitter:
Maximaal twee interrupties.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is goed om te horen dat de minister zaterdag al gaat, want het was eigenlijk nog onbekend wanneer hij zou gaan. Zou de minister als hij naar India gaat, daarin ook het Kinderrechtenverdrag willen meenemen? India is volgens mij ook ondertekenaar van het Kinderrechtenverdrag, waarin een heel aantal rechten van kinderen worden beschreven, bijvoorbeeld het recht om te weten wie je bent en waar je vandaan komt. Ik zou nog willen vragen aan de minister of hij kan uitzoeken of accounts van parlementariërs die zich hardmaken voor Insiya en haar terugkeer ook zijn geblokkeerd, net als eventuele andere accounts van mensen die zich hardmaken voor de terugkeer van Insiya.
Minister Berendsen:
Beide zal ik meenemen.
Voorzitter. Mevrouw Rajkowski vroeg naar de gevangenenruil tussen Rusland en Oekraïne: zijn ontvoerde kinderen daar ook onderdeel van? Het is ons niet bekend welke categorie van personen zijn geruild. Het is wel zeer onwaarschijnlijk dat daar kinderen bij zitten, want Rusland ontvoert Oekraïense kinderen, maar Oekraïne ontvoert geen Russische kinderen. Als je juist in het kader van zo'n gevangenenruil kinderen meeneemt, dan kan dat tot onwenselijke situaties leiden in het frame, zo moet ik dat even zeggen. Tegelijkertijd is Nederland actief lid van het door Canada getrokken initiatief om vol druk te blijven zetten op het terughalen van de ontvoerde kinderen. Dat blijven wij ook doen.
De heer Stoffer vroeg naar de krijgsgevangenen, en het benoemen daarvan tijdens mijn bezoek aan Azerbeidzjan. Uiteindelijk is het aan onderhandelende partijen welke afspraken over de vrijlating van gevangenen zij in het vredesakkoord opnemen. Daarom heb ik tijdens mijn recente bezoek aan beide landen gepleit voor een alomvattend vredesakkoord, waarin ook afspraken kunnen worden gemaakt over gevangenen en de wederzijdse bescherming van cultureel erfgoed.
De heer Ceder vroeg in het kader van de recent aangenomen motie naar mijn bereidheid om te bezien of het nuttig zou zijn om specifiek een concrete handreiking religieuze geletterdheid te ontwikkelen. Dat zeg ik graag toe. We zullen sowieso conform de motie-Van Ark onze inzet op religieuze geletterdheid binnen het buitenlandbeleid evalueren en actualiseren. We zullen ook met concrete aanbevelingen komen voor de versterking daarvan.
Mevrouw Dobbe vroeg naar de aanbevelingen uit het rapport van het European Stability Initiative. Dat rapport is gisteren gepubliceerd. We gaan dat uiteraard bestuderen. In de inzetbrief voor de Assembly of States Parties is reeds aangegeven dat we de Kamer snel nader informeren over de verkenning aangaande mitigatiemaatregelen om het hof te laten functioneren. We zullen in die verkenning ook de aanbevelingen van het rapport meenemen.
Mevrouw Dobbe vroeg ook nog naar de dochterregeling en huwelijkse gevangenschap. Ik kan verzekeren dat de minister van Justitie en Veiligheid de afspraak uiterst serieus neemt. Ik laat het ook aan de minister van Justitie en Veiligheid over hoe hij de Kamer wenst te informeren over dit gesprek, en specifiek over de dochterregeling.
De voorzitter:
Heel kort, meneer Ceder.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik heb nog gevraagd of de minister concreet kan toezeggen om de urgente situatie van de Tent of Nations specifiek met de Israëlische autoriteiten te bespreken bij de eerstvolgende mogelijkheid.
Minister Berendsen:
Dat kan ik toezeggen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik had ook nog de vraag gesteld waarom Nederland niet deelneemt aan de verdragsbijeenkomst van het kernwapenverdrag TPNW, omdat de argumentatie die de minister eerder naar aanleiding van de eerste termijn aangaf, was dat het wellicht het non-proliferatieverdrag in de weg zou zitten, maar dat is niet het geval. Daar heb ik dus nog naar gevraagd.
Minister Berendsen:
Die vraag is terecht. Daar heeft u naar gevraagd, maar ik stel voor dat ik daar schriftelijk op terugkom, misschien in een brief van de RBZ.
De voorzitter:
De moties. Oké, tot slot, mevrouw Dobbe.
Mevrouw Dobbe (SP):
Het is namelijk al wel binnenkort. Het moet dus wel echt zijn voordat die verdragsbijeenkomst plaatsvindt. Volgens mij is dat al op zeer korte termijn.
Minister Berendsen:
Wij kennen de datum op dit moment beiden niet. Maar ik zal kijken of we er voor die tijd schriftelijk antwoord op kunnen geven.
De voorzitter:
De moties.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 14 over G20 ontraad ik. We hebben dat in het debat ook kort besproken. Rusland is G20-lid. Daarmee kan het ook aanwezig zijn. Het is absoluut onwenselijk als president Poetin in de huidige omstandigheden een platform zou krijgen, maar het realistische verhaal is dat Nederland ook een breder belang heeft bij de G20-deelname. Dan gaat het niet alleen om economische belangen; denk ook aan, als het gaat om Oekraïne, outreach kunnen doen naar een aantal landen die er aanwezig zijn en zeer belangrijk zijn. Als Poetin in persoon aanwezig is, dan zullen we overleg voeren met gelijkgezinden en gezamenlijk tot een manier komen om daarmee om te gaan. Dat hebben we ook in het debat besproken. Nederland steunt vanzelfsprekend de Duitse uitnodiging voor president Zelensky.
De voorzitter:
Twee interrupties. Mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik hou het bij één interruptie. Ik constateer dat we hier te maken hebben met een 180 gradendraai van het kabinet over hoe we ons binnen de G20 verhouden tot Rusland. Ik constateer dat zelfs de Duitse bondskanselier meer ruggengraat heeft dan het Nederlandse kabinet.
Minister Berendsen:
Daar herken ik me niet in.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 15.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 15 is van mevrouw Piri en gaat over het voorbeeld van het VK en het inzetten op de sancties. Ik ga een poging doen om 'm te interpreteren en 'm daarmee oordeel Kamer te geven. Ik kijk graag naar mevrouw Piri om te zien of dat kan. Als ik 'm zo kan interpreteren dat het kabinet wordt verzocht om de mogelijkheden tot het rechttrekken van de Europese sancties met de VK-sancties te blijven onderzoeken, dan zet ik daar graag op in. Dat doen we namelijk in Europees verband; daar blijven we gezamenlijk tot sancties te komen op het gebied van E1. We proberen daar gezamenlijk strenger op te zijn, zoals ook het VK doet. Als het nationaal betreft, moet ik 'm ontraden.
Mevrouw Piri (PRO):
Laten we elkaar dan halverwege treffen: dan accepteer ik de uitleg als Nederland daar ook een voortrekkersrol in wil spelen.
Minister Berendsen:
Dat willen we zeker. Misschien in dit kader onderstreep ik ook nog even dat we natuurlijk oog houden voor de voortgang van dit zeer omstreden project en dat gisteren de Israëlische procureur-generaal de desbetreffende autoriteiten heeft opgedragen om de aanbestedingsprocedures in het E1-gebied op te schorten en een besluit aan een nieuwe regering te laten. Dat lijkt mij een uitstekend signaal.
De voorzitter:
Met deze interpretatie laat de minister het oordeel over de motie op stuk nr. 15 aan de Kamer. De motie op stuk nr. 16.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 16 van mevrouw Piri kan ik oordeel Kamer geven als ik de motie zo kan lezen dat het kabinet zich inzet om de korting van de financiering voor de training van buitenlandse diplomaten deels terug te draaien. Het volledige bedrag zal niet gaan, maar we doen ons best om het te verzachten.
De voorzitter:
Ik zie dat dat mag. Daarmee laat de minister de motie op stuk nr. 16 aan het oordeel van de Kamer. De motie op stuk nr. 17.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 17 van mevrouw Piri over het Internationaal Strafhof geef ik oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 18.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 18 van mevrouw Van der Werf: oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 19.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 19 over Shelter City: oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 20.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 20 over inreisverboden voor kolonisten: oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 21.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 21 over spoedvisa voor Surinamers: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 22 over Servië: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 23 over het sluiten van de diplomatieke post in Ramallah: ontraden.
De motie op stuk nr. 24 over het intrekken van het sanctiebesluit: ontraden.
De motie op stuk nr. 25 over het verplaatsen van de ambassade: ontraden.
De motie op stuk nr. 26, over de Houthi's op de nationale terrorismelijst zetten, ontraad ik ook. De Nederlandse positie is volstrekt bekend. We zijn voorstander van het op de Europese terrorismelijst plaatsen van de Houthi's, maar voor een nationale listing zien we op dit moment geen juridische grondslag. Onze inzet blijft om op Europees niveau daarop in te zetten.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 27.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 27: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 28: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 29: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 30 ontraad ik; wij blijven Oekraïne steunen.
Dat geldt ook voor de motie op stuk nr. 31.
De motie op stuk nr. 32 over het wapenembargo tegen Israël ontraden wij ook, met verwijzing naar het debat.
De motie op stuk nr. 33 ontraden we ook, met dezelfde verwijzing.
De motie op stuk nr. 34 ontraden we ook. Ik verwijs daarbij naar de Kamerbrief van mijn collega, de minister van BHOS, waarover u ook al meerdere keren met hem gesproken heeft. Het kabinet zet zich in op het zo humaan en doeltreffend mogelijk helpen van patiënten in de regio.
Dat was toch de motie op stuk nr. 34, voorzitter?
De voorzitter:
Ja. We zijn bij de motie op stuk nr. 35.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 35 ontraad ik. Deze bevroren tegoeden zijn van veel verschillende gesanctioneerde personen en entiteiten. Confiscatie daarvan is daarmee juridisch en praktisch zeer complex. Onze inzet blijft verder hetzelfde.
De heer Van Baarle (DENK):
Ik snap dat het zeer complex is, alleen is het dus niet onmogelijk. De regering zou daar dus naar kunnen streven. Er zitten ook mensen tussen die best vermogend zijn. Wat een mooi signaal zou het zijn als we de vermogens van mensen die misdaden plegen tegen Palestijnen, inzetten om de slachtoffers te helpen. Het is niet onmogelijk. U kunt ernaar streven.
Minister Berendsen:
Het kabinet kiest op dit moment voor andere routes voor het tegengaan van de uitbreiding van nederzettingen en het aanpakken van de gewelddadige kolonisten.
De motie op stuk nr. 36 ontraad ik. Het instellen van nieuwe sancties vindt plaats op basis van unanimiteit. We zien vooralsnog onvoldoende draagvlak.
De motie op stuk nr. 37 van de heer Van Baarle geef ik oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 38 ontraad ik.
De heer Van Baarle (DENK):
Over de motie op stuk nr. 36. Ik had inderdaad begrepen dat er onvoldoende draagvlak is. Er ligt volgens mij al anderhalf jaar een aangenomen motie te verstoffen bij het kabinet om in te zetten op die sancties. Die motie wordt niet uitgevoerd, vandaar dit verzoek: zet uzelf dan in voor dat draagvlak in Europees verband. Ik snap niet waarom de minister dat niet wil doen. Is hij een beetje bang voor China?
Minister Berendsen:
Wij wegen steeds op welke manier onze inzet het meest effectief is. In algemene zin zullen we steeds keuzes moeten maken, bijvoorbeeld als het gaat om mijn bijdrage in de RBZ. Waar zet je op in? Waar ben je het meest effectief? We hebben nogal een lijst waarvoor we landen proberen over te halen. We blijven hierop inzetten. Waar nieuwe informatie aan het licht komt over betrokkenheid van personen en identiteiten, zullen we dat zeker weer als inhoudelijk argument meenemen om andere landen te overtuigen, maar op dit moment is daar gewoon geen beweging, dus kiezen we ook voor andere wegen om deze situatie onder de aandacht te blijven brengen en de situatie van de Oeigoeren ook te verbeteren.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 39.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 39 ontraad ik. U heeft zojuist gemerkt dat ik de andere motie over de inzet voor het Internationaal Strafhof oordeel Kamer heb gegeven. Wij zijn niet alleen een van de meer dan 120 verdragspartijen, maar we spelen ook een belangrijke rol in de coördinatie van het diplomatieke spoor en het verkennen van mogelijke opties om het gesprek aan te gaan. Ik vraag de Kamer ook echt enige ruimte om die rol goed te kunnen spelen.
De motie op stuk nr. 40 ontraad ik.
De voorzitter:
Mevrouw Teunissen, is het een idee dat uw minister eerst al uw moties apprecieert en dat dan alle vragen in één keer gesteld kunnen worden? Minister?
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Heel efficiënt.
De voorzitter:
Ja?
Mevrouw Piri (PRO):
Lastig voor haar.
De voorzitter:
Juist niet. Nee, mevrouw Piri, dat was juist niet de bedoeling. Ik dacht: dan doen we het in één keer. Nou, ik wilde juist meedenken. Mevrouw Teunissen, wat u wenst!
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Is goed.
De voorzitter:
Minister, vervolgt u uw appreciaties.
Minister Berendsen:
Ja. De motie …
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 40 had u ontraden. De motie op stuk nr. 41.
Minister Berendsen:
Ik heb hier de moties op de stukken nrs. 40 en 42. Ik kom dadelijk nog even terug op de motie op stuk nr. 41. Die zal mij ongetwijfeld nog even digitaal toegeschoven worden. Dan weet ik ook welke het is. De motie op stuk nr. 42 ontraden we onder verwijzing naar het debat. De motie …
De voorzitter:
Ja. Mevrouw Teunissen. Dit was uw …
Minister Berendsen:
Ah, zo. Dan snap ik de systematiek van vragen.
De voorzitter:
Precies. Er is over nagedacht, excellentie.
Minister Berendsen:
Daar twijfel ik niet aan.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik heb toch even vragen over de motie over het Internationaal Strafhof. Dat is de motie op stuk nr. 39. Ik zie dus echt geen verschil tussen deze en de motie van mevrouw Piri. Die heeft oordeel Kamer gekregen. Het is echt exact dezelfde oproep, dus ik snap niet waarom de minister deze dan ontraadt.
Minister Berendsen:
Dat verschil is er wel. Ik moet in de moeilijke balans waar we vorige keer lang over gedebatteerd hebben, de moeilijke balans tussen wat we als onze inzet zouden willen hebben en het serieus oppakken van het diplomatieke spoor waar Nederland een belangrijke rol in speelt, in mijn positie uiteindelijk voorzichtig en diplomatiek zijn met dingen waar we ons volledig op vastzetten. De motie van mevrouw Piri geeft net wat meer ruimte. Dat zit 'm met name in de bewoordingen "geen concessies te doen". Wij staan dus voor de onafhankelijkheid van het hof. Onze inzet is om die volledig te beschermen. Voor de rest verwijs ik naar de tekst van de motie. Ergens moet ik iets van ruimte houden om er op een zo goed mogelijke manier invulling aan te kunnen blijven geven zonder aan de voorkant al een diplomatiek spoor niet meer serieus te laten zijn.
De voorzitter:
Had u de motie op stuk nr. 41 ook kunnen appreciëren, of volgt dat later? Ik zag dat u iets toegeschoven kreeg. Anders gaan we gewoon nog even verder.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 41 ontraad ik.
De voorzitter:
Mevrouw Teunissen. Ja, kijk, het werkt wel!
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Daarbij vraag ik me af waarom die wordt ontraden als de regering dus wel de motie heeft omarmd om de afhankelijkheid van de Israëlische wapenindustrie af te bouwen. Deze motie bouwt daarop voort, en zegt dat we ook pogingen om dat te omzeilen gaan aanpakken.
Minister Berendsen:
Het beleid van het kabinet is inderdaad het afbouwen van afhankelijkheden van niet-Europese leveranciers. Ik kan echter geen appreciatie geven van deze specifieke casus. Daar gaat de staatssecretaris van Defensie over. Zoals de minister voor Buitenlandse Handel vanochtend al in uw Kamer heeft gezegd, heeft Defensie geen contract met dit bedrijf.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Dan nog één vraag. De motie heeft twee verzoeken. Als ik dan het tweede verzoek zou schrappen en het zou gaan om "de afhankelijkheid afbouwen van fabrikanten die wapens assembleren of produceren voor Israëlische wapenbedrijven", krijgt die dan wel oordeel Kamer? Dan is het een generieker verzoek.
Minister Berendsen:
Dat laat ik aan de staatssecretaris van Defensie. Het enige wat ik hier zeg, is dat we in algemene zin natuurlijk onze afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers proberen af te bouwen.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 43.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 43 leg ik heel even opzij, want daarvan mis ik een papier. Daarop stond een nogal uitgebreide omschrijving van wat we wel en niet konden. Die ga ik ongetwijfeld digitaal nageleverd krijgen.
De motie op stuk nr. 44: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 45 ontraad ik. Ik herken de kwalificatie van mevrouw Dobbe niet. Dat heb ik ook in de eerste termijn aangegeven. We hebben hier uitgebreid over gesproken. U bent bekend met de standpunten van het kabinet. Ik heb gisteren gesproken met een aantal organisaties die betrokken zijn bij de Rode Lijndemonstraties. Bij dezen de appreciatie.
De voorzitter:
Het is de motie-Dobbe en ik zie mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik heb nog een vraag over de motie-Ceder, als dat mag.
De voorzitter:
Ja.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik mag er toch een vraag over stellen als een motie van een collega oordeel Kamer krijgt?
De voorzitter:
Zeker. De motie op stuk nr. 44?
Mevrouw Piri (PRO):
Ja, de motie op stuk nr. 44.
De voorzitter:
Gaat uw gang.
Mevrouw Piri (PRO):
De motie roept op om contacten te faciliteren tussen centrale banken van Israël, Palestina en Nederland en andere professionals en binnen het IMF. Ik vroeg me gewoon af wat de minister gaat doen met deze motie. Wat gaan we doen op basis van deze motie, als hij haar oordeel Kamer geeft? Daar was ik gewoon benieuwd naar.
Minister Berendsen:
Deze motie is gericht op die overheidsnetwerken van verzoening tussen Israël en de Palestijnse gebieden. Wij proberen daar invulling aan te geven. Ik denk dat de motie een goede bedoeling heeft, dat het belangrijk is om die verzoening verder vorm te geven. We gaan kijken hoe we hier verder uitvoering aan kunnen geven. De inzet is om dat te doen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik had een vraag over de appreciatie van de motie die gaat over de reactie op de Rode Lijndemonstratie.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 45.
Mevrouw Dobbe (SP):
De motie op stuk nr. 45. Ik snap oprecht niet waarom de minister het zo moeilijk vindt om een reactie te geven op de eisen van de Rode Lijndemonstratie. Ik heb het gevraagd in het debat. Toen kreeg ik een generiek antwoord. Eigenlijk is de vraag niet zo ingewikkeld. Ik vraag niet of de minister die eisen inwilligt. Dat zou ik wel graag willen. Ik vraag nu om in ieder geval een reactie op die eisen. Waarom wil de minister dat niet doen? Waarom ontraadt hij deze motie? Ik begrijp dat oprecht niet.
Minister Berendsen:
Wij hebben dit in het debat besproken. De inzet van het kabinetsbeleid wat betreft Israël-Gaza bespreken we zeker drie keer per maand. In die zin denk ik dat het kabinetsbeleid duidelijk is en steeds meegaat met de ontwikkelingen. Ik ben gisteren in gesprek gegaan met de organisatie. Wij blijven het kabinetsbeleid uitdragen. Een aantal moties laat zien hoe wij ons op een aantal gebieden inzetten. Daar gaan we mee door.
De voorzitter:
Tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Maar het is toch niet te veel gevraagd om met de Kamer te delen waarom het kabinet niet mee wil gaan met een aantal van die eisen, wat de afwegingen zijn van het kabinet om te zeggen: nee, dat willen we niet, want dit en dit en dit. Dat kan de minister toch aan ons sturen? Ik snap oprecht niet waarom hij zo moeilijk doet.
Minister Berendsen:
Ik doe niet moeilijk. Ik probeer aan te geven dat wij dit debat continu met elkaar voeren, iedere keer weer. Iedere keer weer bespreken we de inzet van het kabinetsbeleid. Dat gaat ook niet veranderen. Dat zullen wij ongetwijfeld ook samen blijven doen.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 46.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 46 ontraad ik.
De motie op stuk nr. 47: oordeel Kamer.
Dat zijn volgens mij de moties, behalve de motie op stuk nr. 43.
De voorzitter:
Zegt u daarmee dat de motie op stuk nr. 43 schriftelijk nader wordt geapprecieerd?
Minister Berendsen:
Nee, de volledige appreciatie miste ik even in mijn stukken, maar die heb ik inmiddels digitaal ontvangen.
De voorzitter:
Gaat uw gang. De motie op stuk nr. 43.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 43 krijgt oordeel Kamer met leeswijzer. Ik weet niet of dat bestaat of introduceer ik nu iets?
De voorzitter:
Nee, dat kan ik niet aan. Dat kennen we niet.
Minister Berendsen:
Dan is het een interpretatie, denk ik.
De voorzitter:
Precies. Veel mensen vinden er wat van, maar vooruit, het is inmiddels ook ingesloten.
Minister Berendsen:
Ik ga een poging doen. Ik kan toezeggen de Kamer te informeren over het integraal diasporabeleid. Ik geef wel mee dat ook andere departementen primair hiervoor verantwoordelijk zijn. Als ik "de visa" als een inspanningsverplichting mag lezen, want we doen wat we kunnen, maar ook Suriname is aan zet, kan ik 'm oordeel Kamer geven onder die twee voorwaarden. Maar ik kan ook niet beloven dat dit eind volgend jaar geregeld is, omdat Suriname zelf een heel belangrijke rol heeft, de belangrijkste rol, om dit proces goed te doen.
De voorzitter:
De heer Ceder steekt zijn duim op. Hij kan dus leven met deze interpretatie en daarmee krijgt de motie op stuk nr. 43 oordeel Kamer. Mevrouw Rajkowski?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dan heb ik nog een vraag over de verhouding tussen de motie op stuk nr. 20 en de motie op stuk nr. 29. De motie op stuk nr. 29 is van mijn hand en gaat over visummaatregelen tegen Russen die bijdragen aan de oorlogsvoering. Ik wilde eigenlijk een inreisverbod opnemen, maar ik begreep dat dit niet uitvoerbaar is. Daarom heb ik 'm afgezwakt. De motie op stuk nr. 20 gaat wel over inreisverboden en krijgt oordeel Kamer.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Ik vraag niet om het oordeel van de motie op stuk nr. 20 aan te passen, maar wil weten of mijn motie op stuk nr. 29 ook oordeel Kamer krijgt als ik daarin "visummaatregelen" zou veranderen in "inreisverbod".
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 20 gaat over een specifieke situatie waarbij we inzetten op Europees gebied, maar daar eigenlijk niet verder mee komen. We kijken op welke wijze we daaraan invulling kunnen geven. De motie op stuk nr. 29 … Zei u nou dat ik die ontraden had?
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 20 is aan het oordeel van de Kamer gelaten en …
Mevrouw Rajkowski (VVD):
De motie op stuk nr. 29 heeft oordeel Kamer gekregen, maar die spreekt over visummaatregelen en mijn oorspronkelijke wens ging over inreisverboden. Ik heb begrepen dat dit lastig uit te voeren is en daarom heb ik 'm afgezwakt naar visummaatregelen. Maar als u zegt "inreisverboden kunnen ook, want dan krijgt hij ook oordeel Kamer", dan ga ik 'm nog aanpassen.
Minister Berendsen:
Volgens mij past het op dit moment het beste bij onze inzet op Europees niveau om die visummaatregelen mogelijk te maken. Ik apprecieer de motie die nu voor mij ligt. Ik ben niet continu bij het voortraject geweest, dus daar durf ik nu geen antwoord op te geven. Maar ik ben graag bereid om daar het gesprek over te voeren.
De voorzitter:
Hier heeft de minister wel gelijk. Als we nu ook debatten gaan voeren over wat u achter de schermen met departementen heeft gewisseld, wordt het heel ingewikkeld in de plenaire zaal. Mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank aan de minister voor het oordeel Kamer op mijn motie. Ik denk dat het echt nodig is om de druk nu wel op te voeren. Dank daarvoor. Wij hebben een motie ingediend die met 143 stemmen een meerderheid heeft gekregen over de uitlevering van de vader van Insiya. Ik vraag of de minister — ik was dit vergeten in mijn vorige interruptie — dit onderwerp wil meenemen in de gesprekken met India en daarover terugkoppeling wil geven. En kan de minister ons een indicatie geven wanneer wij terugkoppeling krijgen op alle vragen die we hebben gesteld en op het bezoek aan India specifiek over dit onderwerp?
Minister Berendsen:
De eerste vraag van mevrouw Van der Plas heb ik de vorige keer toegezegd. Ik zal dat meenemen. Ik weet niet wat een geschikte termijn is, maar ik kan me voorstellen dat we binnen twee tot drie weken de Kamer informeren over het bezoek aan India. Daarbij zullen we zo veel mogelijk informatie geven over waar we in de casus staan. Het is altijd lastig om uit specifieke diplomatieke contacten informatie te geven. We zullen daar een goede vorm voor vinden.
De voorzitter:
Heel kort, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Wat openbaar gedeeld kan worden, zie ik heel graag openbaar tegemoet. Dan kan iedereen dat meelezen. Eventueel is het een optie om voor de niet-openbare delen te overwegen de Kamer vertrouwelijk te informeren. Dat betekent dat wij vertrouwelijk geïnformeerd worden, maar dat we daar verder niets mee mogen doen. We zullen dan wel op de hoogte zijn.
Minister Berendsen:
Als daar aanleiding toe is, ben ik natuurlijk bereid dat te doen.
Mevrouw Piri (PRO):
Tot slot een punt van orde. Over een uur start een debat met deze minister en de minister van Defensie. Wij hebben twee maanden geleden om dat debat gevraagd en er is een toezegging gedaan om het debat te voeren op basis van scenario's. We hebben vervolgens gevraagd om die ruim op tijd op te sturen.
De voorzitter:
Wacht heel even. We zijn bezig met de tweede termijn van de begroting Buitenlandse Zaken. Ik weet niet waarom u nu preludeert op een debat dat hierna nog gaat plaatsvinden.
Mevrouw Piri (PRO):
Nou, voorzitter …
De voorzitter:
Hoe is dit een punt van orde?
Mevrouw Piri (PRO):
Ik moet over een uur een debat voeren, maar we hebben van deze minister nog niet de brief gekregen waar de Kamer om heeft gevraagd. Dan is het toch niet zo raar om hier te zeggen: stuur die nu, dan kunnen we die nog lezen voordat het debat begint.
De voorzitter:
Ja, maar als dit de begroting Sociale Zaken was geweest, was u ook niet naar voren gelopen om te preluderen op een debat dat hierna gaat plaatsvinden. U heeft het gevraagd. Er is meegeluisterd. Ik interpreteer het als een informatieverzoek. Laten we hier geen gewoonte van maken. Anders gaat echt alles door elkaar lopen en dat kunnen we hier niet hebben. U heeft de hele avond nog met de minister in deze zaal geboekt. Ik zie dat de minister zegt dat de brief eraan komt.
Er dienen nog vijf amendementen te worden geapprecieerd. Ik kijk naar de minister. Klopt dat?
Minister Berendsen:
Dat klopt.
De voorzitter:
We gaan naar de amendementen.
Minister Berendsen:
Voorzitter. Voorafgaand aan de amendementen zal ik melden dat er een brief onderweg is naar de Kamer op verzoek van mevrouw Piri. Die komt er zo dadelijk aan.
De amendementen. Het amendement van de heer Hoogeveen over het openhouden van het consulaat-generaal in Rio de Janeiro. Dat amendement ontraad ik.
De voorzitter:
Kunt u het nummer erbij noemen? Dat is het amendement op stuk nr. 9.
Minister Berendsen:
Het amendement op stuk nr. 9. Alle voorgenomen sluitingen door het kabinet-Schoof zijn opnieuw getoetst aan het huidige coalitieakkoord. Dankzij de intensiveringen hebben we iets van die pijn kunnen verzachten, maar we moeten rijksbrede bezuinigingen doorvoeren. Voor Rio de Janeiro houdt het huidige kabinet vast aan het besluit tot sluiting. De reden daarvoor is dat we voor het Nederlandse bedrijfsleven een heel stevig netwerk behouden met fysieke aanwezigheid op vier plaatsen in Brazilië: een ambassade in Brasilia, een consulaat-generaal in São Paulo, twee Netherlands Business Support Offices in Belo Horizonte en Porto Alegre. In dat kader vinden deze bezuinigingen plaats. Wij gaan nog in debat over de post.
De heer Hoogeveen (JA21):
Ik vind het vreemd dat het amendement wordt ontraden, nog los van het politieke standpunt dat het onverstandig is om het in Rio te sluiten, zeker gezien het recente EU-Mercosurakkoord, zeker gezien het feit dat Rio juist het epicentrum is van olie, gas en handel in de regio. Brazilië is een heel groot land en het is dus helemaal niet gek. Naast het feit dat zo'n Business Support Office bij lange na niet dezelfde toegang biedt tot cruciale zaken, maar meer een soort matchmakingservice is, is het amendement ook gewoon netjes gedekt door de aanvullende post van het postennet. Dan zou het toch juist een politiek oordeel aan de Kamer moeten zijn?
Minister Berendsen:
Het is altijd aan de Kamer om erover te oordelen, maar ik ontraad het, omdat wij echt een andere keuze willen maken op basis van de informatie die ik zojuist heb gedeeld.
De voorzitter:
Dan heb ik hier het amendement op stuk nr. 10 van de heer Van Baarle.
Minister Berendsen:
Het amendement op stuk nr. 10 van de heer Van Baarle ontraad ik ook. Nederland draagt bij aan de ondersteuning bij het zoeken en identificeren van vermiste slachtoffers van de genocide in Srebrenica. Dat doen we via vredesopbouwmiddelen van de begroting.
De voorzitter:
Het amendement op stuk nr. 11.
Minister Berendsen:
Datzelfde geldt voor het amendement op stuk nr. 11. De aanpak van straffeloosheid bij ernstige schendingen van het internationale recht en de documentatie, monitoring en activering van bewijsmateriaal is een belangrijk element van de Nederlandse inzet op accountability. We steunen rapid response, een organisatie die expertise levert bij onderzoek naar mensenrechtenschendingen. Ook steunen we als Nederland via de VN-Mensenrechtenraad in verschillende contexten onderzoeken naar mensenrechtenschendingen. Ook hier geldt: we doen al een hele hoop. Ik zie geen ruimte om daarbovenop meer te doen. Ik ontraad dus het amendement.
De voorzitter:
Dan het amendement op stuk nr. 12.
Minister Berendsen:
Het amendement op stuk nr. 12: hetzelfde. Ik zie geen ruimte om meer te doen dan we al doen. We zetten ons in voor accountability in het algemeen en in het bijzonder in de Palestijnse gebieden. Zo steunen we ook het kantoor van de Hoge Commissaris van de VN voor de Mensenrechten in de Palestijnse gebieden, dat ook een belangrijke rol speelt in het onderzoek naar mensenrechtenschendingen.
De voorzitter:
Dan het amendement op stuk nr. 4.
Minister Berendsen:
Het amendement op stuk nr. 4 ontraad ik. Ik sta sympathiek tegenover het voorstel van de heer Ceder. Ik wil de toezegging doen om, binnen de ruimte die we wél hebben, te kijken hoe we dit verder vorm kunnen geven. Maar ik ontraad dit specifieke amendement voor wat betreft de dekking.
De heer Van Baarle (DENK):
De minister ontraadt al mijn amendementen met de opmerking dat hij geen ruimte ziet om meer te doen. Dat klinkt een beetje als een leerling die zichzelf een 10 geeft. Op basis waarvan concludeert deze minister dat er geen ruimte is om meer te doen?
Minister Berendsen:
Op basis van keuzes die we maken en de inzet op de onderwerpen die de heer Van Baarle met zijn amendementen naar voren brengt, denken we dat onze inzet aanwezig is. Binnen de begroting zien we geen ruimte om meer te doen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Baarle (DENK):
Er is ruimte binnen de begroting om meer te doen, want dit is netjes gedekt vanuit de vrije ruimte. De minister zegt dat hij geen ruimte ziet om meer te doen en zijn argumentatie is: dat is zo op basis van de keuzes die we maken en op basis van wat wij denken dat we doen. Ik vind dat een heel magere argumentatie om te zeggen dat er geen ruimte zou zijn om extra inzet te plegen. Eigenlijk is dat een non-argument. Nogmaals, op basis waarvan concludeert deze minister dat er geen ruimte zou zijn om extra dingen te doen?
Minister Berendsen:
Op basis van de keuzes die voorliggen en op basis van het feit dat de inzet op de onderwerpen die de heer Van Baarle noemt al volop aanwezig is in de begroting.
De voorzitter:
Meneer Ceder, een interruptie zonder inleiding.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ja, voorzitter. De minister zegt dat hij mijn doel steunt, maar dat de dekking het probleem is. Ik haal het geld uit de onverdeelde middelen. Dat betekent dat de minister daarvoor nog geen bestemming heeft. Ik vraag om in ieder geval 10% daarvan beschikbaar te stellen voor verzoeningsprojecten. Als dat te veel is, vloeit het geld aan het einde van het jaar natuurlijk gewoon weer terug naar de staatskas. Het gaat erom het te bestemmen. Als de minister het eens is met de richting, dan is het geld er gewoon. Dan zou het amendement oordeel Kamer moeten krijgen.
Minister Berendsen:
Via artikel 2 investeert het kabinet al in verzoeningsprojecten, vanuit het Stabiliteitsfonds. Daarom ontraad ik dit amendement. Nogmaals wel de toezegging om, binnen de ruimte die we hebben, te kijken hoe we hier meer kunnen doen, maar niet op basis van het amendement dat voorligt.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Ceder (ChristenUnie):
Ik weet genoeg, maar ik ben niet overtuigd. Ik ga het dus op een andere manier regelen.
De voorzitter:
Bent u daarmee aan het einde gekomen van uw beantwoording in tweede termijn?
Minister Berendsen:
Dat ben ik, voorzitter.
De voorzitter:
Ik dank u voor de beantwoording in tweede termijn. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken.
De voorzitter:
Over de ingediende moties zal dinsdag worden gestemd. Over amendementen en de rest wordt later in het jaar gestemd.
Ik schors de vergadering tot 19.15 uur. Dan gaat de Kamer verder met het debat over de verslechterende veiligheidssituatie in de wereld.
Termijn inbreng
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het debat over de verslechterde veiligheidssituatie in de wereld. Ik heet de beide ministers, Yeşilgöz en Berendsen, van harte welkom in de Kamer, en uiteraard ook alle Kamerleden die bij dit debat aanwezig zijn. Ik zie al meteen het lid Piri bij de interruptiemicrofoon staan.
Mevrouw Piri (PRO):
Voorzitter, ik wil graag aan het begin van het debat een punt van orde maken. Dit debat is aangevraagd op 22 september. Op 8 oktober heeft specifiek de minister van Buitenlandse Zaken de toezegging gedaan om voor dit debat scenario's te schetsen aan de Kamer. We hebben drie weken geleden in de procedurevergadering gevraagd om de documenten graag op tijd naar de Kamer te sturen, zodat we ons fatsoenlijk zouden kunnen voorbereiden. We kregen gister een nietszeggende brief, een brief waar niks in stond. Als commissie voor Buitenlandse Zaken hebben wij in meerderheid gevraagd om vandaag alsnog een brief met scenario's te sturen. Drie kwartier geleden kregen we weer een brief zonder scenario's, met het aanbod voor een vertrouwelijke briefing.
Voorzitter, ik wil hier echt, echt een punt maken. Volgens mij werken we hier allemaal hard. We zitten hier weer 's avonds in de plenaire zaal. Dat doen we met veel plezier en met volle inzet, maar dan moet er wel een fatsoenlijk debat mogelijk zijn. Ik verzoek het kabinet dus om te reageren op de vraag waarom ze gewoon niet hebben gedaan wat was toegezegd aan deze Kamer.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de zijde van het kabinet om te zien of de ministers daar nu op willen reageren of dat zij dat straks in hun eigen inbreng willen doen. Ik zie dat minister Berendsen daar nu op wil reageren.
Minister Berendsen:
Dank aan mevrouw Piri voor deze vraag. Ik snap de wens van de Kamer om tot in detail te kunnen controleren op welke wijze wij voorbereid zijn op het allerergste. Daar hebben we het hier eigenlijk over, over de verslechterende veiligheidssituatie. Tegelijkertijd geven wij in de brief ook aan dat wij bereid zijn om een vertrouwelijke briefing te geven. Dat is omdat wij publiekelijk niet alle scenario's kunnen gaan schetsen waar wij ons op voorbereiden, of de wijze waarop wij ons voorbereiden en de acties die we daar vervolgens op richten. Als we dat doen, dan geven we heel veel informatie aan degenen die ons kwaad willen doen. Wij voeren daar dus graag het gesprek over met de Kamer, maar dat kan niet op deze manier in het publieke domein.
Mevrouw Piri (PRO):
De minister zei: dat is een uitstekend idee en ik zeg toe dat we met scenario's komen. Dat waren, inmiddels twee maanden geleden, zijn woorden. Volgens mij hadden we allemaal iets anders kunnen doen vanavond als de minister had gezegd: "Ik kan dat niet doen. Ik kan dat niet toezeggen. Wat de Kamer hier van mij vraagt, kan ik niet doen." Misschien als de minister daarna bij terugkomst op zijn ministerie bij het voorbereiden van de brief ... Ik zie dat de beslisnota al op 30 september geschreven is. Wij kregen die pas gister, maar die is al op 30 september geschreven. Dan neemt de minister toch contact op met de Kamer? In plaats daarvan staan we hier nu en vraag ik me echt af — ik keek uit naar een inhoudelijk debat — waar we in vredesnaam vanavond een debat over gaan voeren.
De voorzitter:
Uw punt is duidelijk.
Minister Berendsen:
Ik vind het nog steeds een uitstekend idee om hier met de Kamer over te spreken. Wij hebben samen met de minister van Defensie een tweetal brieven opgesteld waarin we zo veel mogelijk informatie publiekelijk delen over het onderwerp van het debat van deze avond. Aanvullend daarop gaven we vandaag aan de Kamer de mogelijkheid om vertrouwelijk een aantal scenario's door te spreken die we inderdaad niet publiekelijk kunnen delen.
De voorzitter:
Ik stel toch voor dat we gewoon met het debat aanvangen, tenzij de Kamer wil dat we het debat op een ander moment voeren. Dat kan natuurlijk altijd.
Mevrouw Piri (PRO):
Het probleem is als volgt, voorzitter. Ik hoopte vanavond niet op een politiek debat waarin we de verschillen uitvergroten, maar gewoon op een inhoudelijk debat. Ik vind het zelf het meest vervelend om dit debat zo te moeten starten. We hebben het over een superserieus onderwerp. Als dit aanbod eerder was gedaan vanuit het kabinet, dan had ik graag die vertrouwelijke briefing gehad vóór dit debat. Het heeft acht weken geduurd voordat we dit konden inplannen. Waarschijnlijk kunnen we het pas in januari weer doen. Laten we het debat dus met elkaar voeren, maar ik wil het volgende wel gezegd hebben. Ik voel me als Kamerlid niet serieus genomen door het kabinet op het moment dat er zo wordt omgegaan met de informatievoorziening.
De voorzitter:
Waarvan akte. Ik begrijp dat mevrouw Piri ook aangeeft het debat wel te willen voeren. Minister, misschien wilt u tot slot nog reageren. Ik stel voor dat we daarna gewoon starten met het debat.
Minister Berendsen:
Tot slot, voorzitter. Het kabinet is van harte bereid om samen met de Kamer te onderzoeken op welke wijze we, in deze veranderende situatie in de wereld, op zo'n goed mogelijke manier het debat kunnen voeren, ook over informatie die we niet publiek willen maken. Want dat debat moet gevoerd worden. Die kennisuitwisseling moet gebeuren; de Kamer moet ons daarop kunnen controleren. Dat kan niet op deze manier in publieke ruimtes. Het kabinet bekijkt graag samen met de Kamer op welke wijze we dat het beste kunnen doen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik wil voorstellen om te beginnen met het debat en het inhoudelijke gedeelte. Dan wil ik als eerste mevrouw Piri namens de fractie van PRO uitnodigen om naar het spreekgestoelte te komen.
Mevrouw Piri (PRO):
Voorzitter. De Duitse premier Merz sprak over beslissende maanden. Donald Tusk waarschuwde voor een reëel risico op een drone- en raketaanval op NAVO-landen. Onze eigen veiligheidsdiensten zijn ook klip-en-klaar: militaire escalatie tussen Rusland en het Westen is voorstelbaar. Er is een toegenomen dreiging van hybride activiteiten en Rusland neemt steeds meer risico's.
De met explosieven beladen drones op het vliegveld in Leipzig, de liquidatiepoging op de baas van de Duitse wapenfabrikant Rheinmetall en de brandstichting bij een Ests defensiebedrijf maken duidelijk dat de Russische terreur ook voor Europa een steeds groter gevaar vormt.
In Nederland hebben we te maken met dagelijkse cyberaanvallen, spionage gericht op militaire doelen en kritieke infrastructuur. Afgelopen week kwam nog het bericht naar buiten dat er sprake was van jamming in het luchtruim van Schiphol, waarschijnlijk uitgevoerd vanuit Russische schepen op de Noordzee.
Voorzitter. De vraag die vanavond centraal zou horen te staan is vrij simpel: is Nederland voorbereid? Mijn conclusie is helaas dat ik dat niet weet. Als Tweede Kamer hebben wij het kabinet gevraagd om op basis van crisisscenario's te schetsen hoe onze besluitvorming eruitziet, wat de rol van de EU en de NAVO daarin is en wanneer er sprake is van het inroepen van artikel 4 en 5 van de NAVO of van de wederzijdse verdedigingsclausule van de EU. Welke crisisstructuur treedt in werking bij welk soort aanval? Het kabinet heeft twee maanden de tijd gehad om iets op te stellen, maar we kregen een lullig briefje met daarin niets nieuws. Hoe denkt het kabinet over zo'n serieus onderwerp een fatsoenlijk debat met de Kamer te kunnen voeren?
Een van de doelen van de Russen is om onze samenleving te ondermijnen door middel van het beïnvloeden van het publieke debat en de politieke besluitvorming. Als wij geen fatsoenlijk gesprek kunnen voeren met het kabinet over de afwegingskaders bij Russische hybride aanvallen, dan ben ik bang dat we Moskou juist in de hand spelen.
Ook is er onenigheid en onduidelijkheid over de eventuele rolverdeling tussen de EU en de NAVO bij een serieuze cyberaanval. Hoe staat het kabinet hierin? Deelt het kabinet de oproep van de EU-Commissievoorzitter dat er werk moet worden gemaakt van een Europees veiligheidsprotocol, een zogenaamd Europees artikel 4? Hoe worden de Kamermoties over de Europese veiligheidsraad uitgevoerd? Hoe denkt het kabinet dat de samenwerking tussen de EU en de NAVO kan worden versterkt?
Voorzitter. In de nieuwe geopolitieke realiteit is veiligheid een essentieel onderwerp voor de bescherming van onze samenleving en democratie. We moeten ons voorbereiden op worstcasescenario's en werk maken van civiele en militaire gereedheid. Dat vergt snelle besluitvorming, informatiedeling en het weerbaarder maken van onze samenleving. Een essentieel onderdeel van een weerbare samenleving is mensen bewust maken van de risico's, duidelijk informeren over de dreiging en daarbij ook handelingsperspectieven bieden aan burgers. In Nederland is dat tot nu toe beperkt tot de oproep om een noodpakket in huis te nemen. Dat is volstrekt onvoldoende. Hoe kan je de samenleving weerbaar maken als je niet duidelijk maakt waartegen? Mensen kunnen veel aan als je ze serieus neemt. Wat is de publieksstrategie? Is het kabinet bereid om periodiek een openbaar dreigingsbeeld te publiceren met daarbij ook praktische handelingsperspectieven voor burgers? Hierover overweeg ik een motie.
Tot slot, voorzitter. We hebben een aantal weken geleden een sessie aangevraagd met de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. Een deel daarvan was openbaar. Ik merkte hier alleen al aan journalisten die elke dag het nieuws volgen, dat zij best wel geschokt waren over wat de MIVD zei. En als journalisten dat zijn, wiens werk het is om elke dag het nieuws te volgen, dan zegt dat ook iets over hoe slecht geïnformeerd onze eigen samenleving is over die dreiging, denk ik.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Piri. Ik wil graag mevrouw Van der Werf uitnodigen om naar het spreekgestoelte te komen. Zij spreekt namens de fractie van D66.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Dank, voorzitter. Vorige week verstoorden Russische schepen op de Noordzee het gps-signaal op de aanvliegroutes van Schiphol. Poetin brengt daarmee Nederlandse burgers in gevaar. Hij denkt dat hij Europa kan intimideren om Oekraïne te laten vallen, want hij weet: zolang onze steun doorgaat, kan hij de oorlog niet winnen. Deze zogenaamde grijze zone kennen we al een paar jaar, maar de dreiging wordt serieuzer en intensiever. Rusland is bereid steeds grotere risico's te nemen, risico's die hij een paar geleden niet nam. Wat zou er gebeurd zijn als Leipzig wel was geslaagd?
De vraag is: zijn wij goed voorbereid op deze vorm van dreiging? De discussie gaat vaak over een mogelijke aanval op een bondgenoot, maar minder vaak over onze afschrikking en weerbaarheid in het huidige scenario. Von der Leyen kaartte dit ook aan in haar State of the Union. Ze stelde een Europees noodprotocol voor, waarmee een land dat geraakt wordt door sabotage alle lidstaten bijeen kan roepen met vooraf klaarliggende handelingsopties. Hoe kijkt het kabinet naar dit voorstel?
Daarnaast blijft mij partij pleiten voor een Europese veiligheidsraad. Dat is geen vervanging van de NAVO maar een vangnet, een politiek forum waarin Europa snel kan besluiten als de Amerikanen niet op tijd thuis geven. Een meerderheid van de Kamer steunt dat en in januari werd dan ook onze motie aangenomen om daar draagvlak voor te zoeken. Wat heeft de minister sindsdien gedaan om dat draagvlak te vinden?
Voorzitter. De onderhandelingen. We begrijpen nu dat er vijf afgevaardigden uit de E5 worden gezocht, Groot-Brittannië, Frankrijk, Duitsland, Italië en Polen. Nederland zit daar niet tussen, terwijl wij meer bilaterale steun aan Oekraïne leveren dan een aanzienlijk deel van deze landen. Op welke manier oefent Nederland nog invloed uit op dit proces, vraag ik de minister. Kan de minister toezeggen dat over Europese veiligheid en eventuele concessies pas gesproken kan worden na een onvoorwaardelijk staakt-het-vuren en dat Nederland Oekraïne stut tegen iedere concessie waarbij het onveroverd grondgebied moet inleveren?
Mijn partij blijft erbij: Oekraïne kan alleen serieus onderhandelen als het sterk staat. Praten moet en een staakt-het-vuren moet er zo snel mogelijk komen, want Rusland bouwt ruim 200 nieuwe tanks en 2.000 raketten per jaar. En alleen al dit jaar bouwde het 100.000 aanvalsdrones. Die productie gaat door, ook na een akkoord. En die raketten landen nu op Oekraïne, maar tanks zien we allang nauwelijks aan het front. Die gaan de opslag in voor een toekomstig conflict.
De dreiging zal nog lang voortduren en daar moeten we iets tegenoverstellen. Daar hebben we de Amerikaanse industrie voorlopig nog voor nodig, maar we moeten het zelf gaan doen. We lezen goede dingen over Freyja, het Europese luchtafweerproject. Hoe zorgt de minister dat dat nog sneller van de grond komt?
Voorzitter. We hebben te maken met een Amerika dat ons vraagt om onze toon tegen Poetin te matigen, maar die onszelf met een botte bijl bewerkt, dat wapenleveringen inhoudt maar de opbouw van onze eigen defensie-industrie frustreert, dat de Starlinkterminals uitzet maar boos reageert als we Europese alternatieven ontwikkelen. Als iemand dus zijn toon moet matigen, dan is het Washington. Is het niet tijd om dat duidelijker tegen de VS te zeggen, zo vraag ik de minister.
Voorzitter, tot slot. Onderhandelen met de VS is niet nodig als we zorgen dat het Strafhof toegang heeft tot onafhankelijke bankrekeningen en we het blocking statute inroepen. Hoe staat het met de uitwerking van de opties voor die rekening, vraag ik de minister.
De voorzitter:
U bent aan het einde gekomen van uw ...
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ja, voorzitter.
De voorzitter:
U hield al in, omdat u mevrouw Dobbe aan zag komen schrijden.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Absoluut.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik denk dat dat laatste punt over het Strafhof een heel goed punt is. We moeten ons inderdaad wat steviger gaan opstellen tegenover de Verenigde Staten.
Ik heb een andere vraag en wel over de internationale rechtsorde en de verdragen die we met elkaar sluiten. Dat doen we vaak in tijden van hoge spanning, omdat we willen dat wat er is gebeurd in het verleden, niet nog een keer gebeurt. Ik heb het in dit geval over het non-proliferatieverdrag en kernwapens. Wat ik dus met lede ogen zie gebeuren, is dat kernwapens steeds meer genormaliseerd worden. Ook dit kabinet lijkt geen stappen meer te ondernemen omdat het even niet de tijd is om nu te werken aan het non-proliferatieverdrag. Ik zou zeggen: het is juist nu wel de tijd. Ik ben benieuwd wat D66 daarvan vindt.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Wij vinden het prima om daarover door te praten. Volgens mij heeft u daar ook het gesprek over gevoerd met collega Belhirch in de commissie Defensie.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dat kan, maar ik wil nu ook graag het gesprek voeren met mevrouw Van der Werf in dit debat. Het gaat natuurlijk ook over de veiligheidssituatie in de wereld en over hoe wij ons opstellen als het gaat over onze eigen weerbaarheid en de opstelling van dit kabinet, dat zegt: we stappen misschien in een kernwapenverdrag met Frankrijk. Rusland dreigt met kernwapens en de Verenigde Staten dreigen ook met kernwapens. Dat is de situatie waarmee we nu te maken hebben. Ik maak me daar heel erg veel zorgen om …
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Dobbe (SP):
… vooral omdat er geen stappen worden gezet in de naleving van het non-proliferatieverdrag. D66 is een partij die het internationaal recht belangrijk vindt en internationale verdragen ook, dus bent u het er niet mee eens dat we daar stappen in moeten zetten?
Mevrouw Van der Werf (D66):
Voor de helderheid: wij zijn niet voor meer kernwapens. Wij zijn er wel voor dat Europa zich geloofwaardig kan afschrikken. Ik denk dus dat het goed is om samen met andere landen te kijken en met Frankrijk te gaan praten over hoe we de die Europese afschrikking overeind houden.
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Maar hoe kijkt u dan naar het feit dat Nederland het non-proliferatieverdrag heeft ondertekend? Moeten dan maar even helemaal niets meer doen met dat verdrag, het even aan de kant schuiven? Hoe kijkt D66 dan naar dat ontzettend belangrijke non-proliferatieverdrag?
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ontwapening blijft natuurlijk het doel, maar dat is niet iets eenzijdigs. Op het moment dat Poetin met kernwapens dreigt, maakt dat Europa ook niet veiliger. Ik denk dus dat het heel goed is dat wij met Europese partners kijken hoe wij daar op dit moment mee omgaan.
Mevrouw Piri (PRO):
Nederlanders zagen vorige week weer het jammen boven Schiphol. Ze horen dingen over cyberoperaties en het in de gaten houden van onze militaire routes. Dat lijken bijna incidenten te zijn, gewoon eens in de zoveel weken weer een incident in de krant. Denkt mevrouw Van der Werf dat daar een patroon achter zit of dat het incidenten zijn?
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ik denk dat daar een patroon achter zit.
Mevrouw Piri (PRO):
Dat denk ik ook. Heeft mevrouw Van der Werf ook het gevoel, net als mijn fractie — we reizen veel als commissie Buitenlandse Zaken en komen weleens in de Baltische Staten of in Polen — dat er in andere landen veel meer gesprekken zijn over die dreigingen en ook over de handelingsperspectieven dan hier in Nederland?
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ja, zeker. Ik kan me de vertrouwelijke briefing van de MIVD goed herinneren; ik meen dat die eind september was. Niet alleen journalisten waren heel geïnteresseerd in dat onderwerp, maar ook de leden van de commissie Buitenlandse Zaken en de commissie Defensie — "blij" is een gek woord — vonden het heel goed dat wij zo inhoudelijk geïnformeerd konden worden over dit thema. In dat licht had ik mij ook in zekere zin verheugd op scenario's die we vanavond hier zouden kunnen bespreken in dit debat.
De voorzitter:
Piri, tot slot.
Mevrouw Piri (PRO):
Dat gaat niet gebeuren. Dat weten we nu inmiddels. Hoe kijkt mevrouw van der Werf daarnaar? Moeten wij niet gewoon eigenlijk veel meer vanuit de overheid communiceren over wat die dreigingen zijn, toch ook openlijker gesprekken voeren over dat dreigingsbeeld en ook laten zien dat Nederland voorbereid is? Ik denk dat het ook belangrijk is dat er niet alleen maar angst wordt gezaaid, maar nu zitten we aan de andere kant. We doen zo erg niks dat ik bang ben dat als er iets gebeurt, de reactie precies wordt wat de Russen willen: dat de samenleving, de politieke besluitvorming en het maatschappelijk debat totaal gepolariseerd worden.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Daar ben ik het zeer mee eens. Ik denk dat onze sociale weerbaarheid, zoals dat genoemd wordt, achterblijft bij de feiten, terwijl we wel in die briefings constateren dat die hybride aanvallen in aantal toenemen en ook dat het risico dat Rusland daarbij neemt steeds groter wordt. Tegelijkertijd zien mensen het nieuws dat er weer jamming plaatsvindt, dat onze vliegtuigen daarmee in gevaar zijn, eigenlijk bijna met lede ogen aan. Ik denk dat wij daar een slag te maken hebben als parlement en dat wij hier dus ook deze bewindspersonen aan moeten sporen om daar stappen in te zetten.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Werf. U was aan het einde gekomen van uw bijdrage, dus dan zou ik nu graag de heer Hoogeveen, van JA21, naar het spreekgestoelte willen vragen. Ook u schuift iets op naar boven in de volgorde van de sprekerslijst. Een aantal van uw collega's zijn niet aanwezig in de plenaire zaal, vandaar. Gaat uw gang.
De heer Hoogeveen (JA21):
Voorzitter, dank. Gisteren mocht ik te gast zijn bij een receptie voor onze Koreaveteranen. Bijna alle nog levende veteranen, en dat zijn er niet zo veel meer, waren daarbij aanwezig. Vanaf 1950 vertrokken zij om een land te verdedigen dat zij niet kenden, voor een volk dat zij nooit hadden ontmoet. Toen zij, nota bene vrijwillig, in Korea ten strijde trokken, konden zij onmogelijk voorzien hoe Zuid-Korea er ruim 75 jaar later voor zou staan en dat dit vrije en welvarende land een van onze meest betrouwbare partners ter wereld zou worden.
Voorzitter. Laten we daar inspiratie uit putten. Het verhaal van Zuid-Korea laat namelijk zien hoe anders de wereld 75 jaar later is. Hoe Oekraïne er over 75 jaar voor zal staan, weet nog helemaal niemand, maar ook nu worden weer de keuzes gemaakt die de internationale verhoudingen voor lange tijd zullen bepalen. Dat brengt me bij hoe Europa zich in deze woelige wereld opstelt. Wat dat betreft is het nu alle hens aan dek. Vandaag en morgen zien presidenten Trump, Xi en Poetin elkaar in Shenzhen. Morgen vergadert ook de Coalition of the Willing in Berlijn. Overmorgen is de uitgestelde EU-top met het VK in Brussel. In die zin kan de timing van dit debat slechter.
Voorzitter. Ik begin met afgelopen vrijdag. Toen werd bekend dat de E5 en de EU-instituties samen de Europese afvaardiging zullen vormen voor de vredesonderhandelingen over Oekraïne. Het is logisch dat grote Europese landen zelf aan tafel willen, maar kennelijk moet ook de Europese Commissie weer afzonderlijk vertegenwoordigd zijn. Ik heb vier afzonderlijke vragen. Waarom is alleen de Raad niet voldoende om namens de Europese Unie aan te schuiven? Is dit volgens het kabinet nou de meest slagvaardige manier om Europa te vertegenwoordigen? Wanneer verwacht het kabinet formele Europese deelname aan de gesprekken en onder welke voorwaarden? Is dan ook bekend of de Europese afvaardiging de hybride aanvallen van Rusland daar ook direct ter sprake zal brengen?
Voorzitter. We gaan richting het vijfde jaar van de grootschalige Russische agressie in Oekraïne. Nergens anders ter wereld wordt zo'n intensieve interstatelijke oorlog gevoerd. Het gaat om 1,6 miljoen soldaten langs ruim 1.200 kilometer aan frontlinie en meer dan 2 miljoen doden en gewonden. Het zijn ongelofelijke aantallen. De Duitse bondkanselier maakt daarom een terecht punt over de lastenverdeling van de steun aan Oekraïne. Met name noordelijke EU-landen geven meer bilaterale steun dan zuidelijke landen. Als niet alle landen zich naar rato committeren aan steun voor Oekraïne, dan is Duitsland nu zelfs bereid de onderhandelingen over de begroting te blokkeren. Merz doelde echter ook op de vier Oost-Europese dwarsliggers die nu wel mee zouden moeten gaan doen aan een nieuwe Europese lening van 45 miljard, die de Commissie vandaag bekend heeft gemaakt. Zoals bekend is mijn fractie tegen dit soort gezamenlijke Europese schulden. Oekraïne moet met name op onze steun kunnen rekenen, maar dat vraagt om structurele bilaterale bijdragen van lidstaten. Wat is de reactie van het kabinet op dit nieuwe voorstel van 45 miljard euro en hoe waardeert het kabinet de oproep van de Duitse bondskanselier? Zou dit niet juist beter van toepassing moeten zijn op bilaterale steun?
Voorzitter. Ik rond af. De oorlog in Oekraïne laat zien wie onze voornaamste vrienden in de wereld zijn: de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Japan, Zuid-Korea en Australië, landen die Oekraïne ook substantieel gesteund hebben. In Brussel wordt volop gesproken over "made in Europe". Nederland pleit terecht, conform mijn motie, voor "made with Europe", met deze partners. Hoe gaat het kabinet zich in Europees verband nog vocaler opstellen, ook specifiek om de Britten, nu gezien de VK-top, maar ook alle andere nauwe partners van de EU, zo veel mogelijk te ontzien van dit soort protectionistische maatregelen? Volgens mij is het tegenovergestelde van wat we willen dat we onze trusted partners alleen maar buitensluiten. We hebben elkaar nu juist keihard nodig.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Hoogeveen. Voordat u vertrekt van het spreekgestoelte, krijgt u nog een interruptie van de heer Van Lanschot.
De heer Van Lanschot (CDA):
We kennen de heer Hoogeveen natuurlijk als een Koreakenner. Ik ben wel benieuwd naar het volgende. Zuid-Korea heeft natuurlijk ook te maken met dreigingen, hybride dreigingen, of hoe je het ook wil noemen, vanuit Noord-Korea. Wat kunnen wij eigenlijk leren van hoe Zuid-Korea daarmee omgaat?
De heer Hoogeveen (JA21):
Oe, dan moet ik me niet laten verleiden tot het geven van een college, want dat gaat heel ver terug.
De voorzitter:
Nee, dat is niet de bedoeling.
De heer Hoogeveen (JA21):
We kunnen ervan leren dat het een land is dat onder constante dreiging weet hoe het moet acteren op bepaalde spanningen, hoe het moet de-escaleren en wanneer het nodig is om te vertrouwen op internationale partners, waaronder Nederland, dat overigens ook militair aanwezig is op de 53ste parallel bij de grens met Noord-Korea. Wat we dus kunnen leren van Zuid-Korea, is, denk ik: weet dat de dreiging constant is en weet hoe je erop moet reageren. Ik sluit me ook geheel aan bij de woorden van mevrouw Piri, die zegt dat we ook echt scenario's moeten hebben en voorbereid moeten zijn. Het tweede punt is: zorg dat je een coalitie hebt van landen waar je op kan bouwen en die internationaal gedragen is.
De voorzitter:
Dat viel alles mee als college. Dank, meneer Hoogeveen. Het was interessant, hoor, maar niet een heel college. Dan gaan wij door met mevrouw Dobbe namens de fractie van de Socialistische Partij. Gaat uw gang.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dank u wel, voorzitter. Maakt het militariseren van onze samenleving ons veiliger of juist kwetsbaarder? De militarisering wordt namelijk betaald met enorme bezuinigingen op onze zorg, sociale zekerheid of het onderwijs. Zoals de directeur van het SCP eerder al zei, is investeren in sterke, verbonden gemeenschappen even hard nodig als investeren in Defensie.
Wat doet het met jongeren dat hun toekomst ondergeschikt wordt gemaakt aan militarisering? Dit kabinet bereidt de opkomstplicht voor. Als jongeren niet onder dwang het leger in willen, moeten ze straks misschien de gevangenis in, ook als ze een enquête niet willen invullen. Veiligheid gaat ook over de toekomst van onze jongeren. Die willen hun toekomst terugpakken. Die willen niet onder dwang het leger in. Daarom komen ze ook deze vrijdag in actie met een nationale jeugdstaking. Ik snap dat. Wij staan ook achter hen.
Wie vrede wil, moet zich voorbereiden op vrede. Voor vrede is de-escalatie en diplomatie nodig, en geen wapenwedloop. De brief die we gisteren hebben ontvangen over de Russische veiligheidsdreiging noemt het woord "de-escalatie" één keer. Er staat dat het kabinet zich ervoor inzet, maar hoe dan? Want ik zie het niet. Graag een reactie.
Als iets de wereld echt onveiliger maakt, zijn het wel kernwapens en een kernwapenwedloop. In antwoord op vragen zegt het kabinet dat een kernwapenvrije wereld het doel blijft, maar nu even niet, staat er dan ook in zoveel woorden. Maar dat kan toch niet de conclusie zijn? "Juist nu wel" zou het antwoord moeten zijn. Anders investeert Nederland namelijk wel in kernwapens door een nucleaire samenwerking met Frankrijk, maar niet in diplomatie gericht op ontwapening, wat internationaalrechtelijk wel een verplichting is. Hoe geeft het kabinet nu invulling aan het non-proliferatieverdrag? Is het kabinet bereid om via diplomatieke kanalen in ieder geval te verkennen welke stappen gezet kunnen worden om het non-proliferatieverdrag uit te voeren?
Het kabinet weigert ook om Amerikaanse nucleaire dreigementen tegen Iran te veroordelen. In april dreigde Trump met het vernietigen van een hele beschaving. In mei zagen we een AI-plaatje dat Trump deelde waarop hij op een rode knop drukt en er op verschillende schermen achter hem nucleaire explosies plaatsvinden. In juni dreigde hij dat Amerika het ultieme middel heeft om in te zetten. In september zei hij dat het de vraag is of en wanneer hij het totale land opblaast. Dreigen met kernwapens is levensgevaarlijk. Is de minister bereid om alle dreigementen met kernwapens altijd te veroordelen, wie die dreigementen ook uit?
Het is, denk ik, heel reëel dat we ons beter moeten voorbereiden op hybride oorlogsvoering of sabotage. Daarom had ik ook graag liever nu een echte brief gehad, zodat we het hierover hadden kunnen hebben. We hebben gezien dat supermarkten zijn stilgelegd, vliegtuigen aan de grond zijn gezet door bommeldingen of gps-jamming, en treinen zijn stilgezet. Het is kwetsbaar. Het politieke antwoord blijft achter. Bij mondelinge vragen over het cyberincident bij Albert Heijn was onduidelijk wie de vragen zou beantwoorden. Dat werd de staatssecretaris van Voedselzekerheid in plaats van de staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit. De staatssecretaris Digitale Economie heeft overigens geen budget en geen mandaat. Door zich op te stellen als een "cheerleader" — dat zijn haar eigen woorden — probeert ze alsnog dingen voor elkaar te krijgen. Zij moet zich dus opstellen als cheerleader. De ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken verwijzen in de brief over hybride dreigingen naar de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten, die wordt gecoördineerd door de minister van Justitie en Veiligheid, maar wordt uitgevoerd door alle losse vakministers. Wie is hier nou verantwoordelijk? Wie neemt hier nou echt de regie? Er moet toch een duidelijk persoon en ministerie zijn die hiervoor de regie neemt en die wel mandaat en budget heeft? Daar krijg ik dus graag een reactie op.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dobbe. Ik nodig graag de heer Van Lanschot namens de fractie van het CDA uit. Gaat uw gang.
De heer Van Lanschot (CDA):
Dank, voorzitter. Staal en kolen, dat is waar de Europese samenwerking mee begon. Die begon met integratie van onderop om oorlog te voorkomen. Sinds de grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne staat Europa voor een vergelijkbare uitdaging. Onze Veiligheidsstrategie 2026-2030 legt dan ook de nadruk op Europese veiligheid. Het kabinet schrijft dat we "voorop willen lopen in het realiseren van een sterk Europa binnen de NAVO". Maar hoe gaan we dat doen? Het CDA ziet grofweg twee routes: de pragmatische school of die van de instituties. Beide denkrichtingen zijn het grofweg eens over de bouwblokken: Europese command and control, conventionele capaciteit opbouwen, strategische enablers ontwikkelen et cetera et cetera.
Maar die twee scholen zijn het over twee zaken oneens. De eerste is de relatie met de NAVO. Voor het CDA is die keus heel duidelijk: de NAVO is nog steeds het machtigste bondgenootschap ter wereld en in de geschiedenis van de mensheid. Maar het is meer dan "to be or NATO be". Het gaat ook over implementatie. Dank voor het waarderen van de woordgrap trouwens. In welke volgorde moet je de bouwblokken plaatsen om tot resultaten te komen? De onderschatte factor daarbij is tijd. We hebben simpelweg maar een aantal jaren totdat Rusland zijn militaire vermogen weer versterkt heeft. Laten we er niet omheen draaien: de institutionele route gaat gewoon niet snel genoeg. Het duurt gewoon te lang voordat we bepaald hebben wat het betekent om artikel 42.7 te operationaliseren of wat een "defensie-unie" nou eigenlijk is. Dat maakt die zaken niet onbelangrijk, maar we moeten er gewoon niet mee beginnen.
Waarmee dan wel, vraagt u zich af? We moeten beginnen met het in de bek kijken van het geopolitieke beest. Op dit moment hebben de Verenigde Staten ongeveer 80.000 militairen in Europa gestationeerd. Er loopt nu een force posture review van de VS en het is niet ondenkbaar dat dat aantal troepen de komende jaren wordt afgebouwd. Het lijkt dan ook logisch om die te vervangen door militairen van Europese bodem. Ook bij een wapenstilstand in Oekraïne is het te verwachten dat Europese landen onderdeel worden van een afschrikkingsmacht. Over welk aantal permanent gestationeerde militairen heb je het dan? Een optelsom van indicatief zo'n 100.000 troepen lijkt geen gekke schatting.
Voorzitter. Wanneer militairen uit Europese landen samen gestationeerd zijn, dan krijg je samenwerking van onderop. Met welk radiosysteem kunnen we goed communiceren? Welke best practices op logistiek gebied hebben jullie? Hoe kunnen we samen een aanvalsdoctrine op drones ontwikkelen? Parallel daaraan moet je natuurlijk ook gewoon investeren in het ontwikkelen van je conventionele capaciteit — dan bedoel ik natuurlijk drones en munitie — maar ook strategische enablers zoals inlichtingen en antiballistische luchtafweer. Boven op al die praktische zaken kun je vervolgens je instituties bouwen. Een Europese veiligheidsraad zou dan dus beginnen als een informele club die als een spelverdeler optreedt. Na verloop van tijd zou je daar ook formele bevoegdheden aan toe kunnen wijzen.
Voorzitter. Het CDA is dus voorstander van een pragmatische route naar Europese defensiesamenwerking. Het denken vanuit permanent gestationeerde troepen van Europese NAVO-landen zou daar een belangrijk onderdeel van moeten zijn. We zijn benieuwd naar de reactie van de ministers. Ik ben bijna klaar. In zijn beroemde verklaring noemde Schuman de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal een "point limité, mais décisif". Zo'n beperkt maar doorslaggevend punt hebben we nu ook nodig.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Lanschot. Er is een interruptie van mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
We gaan toch proberen om er iets van een debat van te maken, toch? Ik kijk ook naar de collega's. Ik moedig ze aan. De heer Van Lanschot heeft het net over die Europese veiligheidsstructuur. De EU heeft een zogenaamde hybride toolbox. De NAVO heeft in 2016 bij de Warsaw Summit ook gezegd dat ook een hybride aanval een reden kan zijn voor artikel 4 en artikel 5, dus dat we ook zo'n aanval zien als een aanval op ons allen. Is het voor de heer Van Lanschot duidelijk wat voor mogelijke hybride aanvallen er kunnen komen en wat dan de beslisboom voor Nederland is?
De heer Van Lanschot (CDA):
Het korte antwoord is nee.
Mevrouw Piri (PRO):
Wil de heer Van Lanschot daar als woordvoerder Buitenland én als woordvoerder Defensie van zijn fractie graag inzicht in krijgen?
De heer Van Lanschot (CDA):
Zeker. Ik kan me voorstellen dat elementen daarvan vertrouwelijk zijn, maar het lijkt me nogal slim om dat inzicht te hebben. Collega De Groot heeft daar enkele weken geleden ook in een motie toe opgeroepen. Die hebben wij ondersteund, dus ik zou daar een groot voorstander van zijn.
De voorzitter:
Mevrouw Piri, tot slot.
Mevrouw Piri (PRO):
Ja, tot slot, voorzitter. Hoe pakken we dit op? We hebben steeds vaker met dit soort debatten te maken. Volgens mij is de hybride dreiging van Rusland een van de meest serieuze onderwerpen, zeker qua internationale veiligheid. Hoe kunnen we onze taken, ook als parlementariërs, volgens de heer Van Lanschot op een fatsoenlijke manier uitvoeren? Welk evenwicht zoeken we daarin met het kabinet? Heeft de heer Van Lanschot daar ideeën over?
De heer Van Lanschot (CDA):
Ja, een aantal zaken. Eén element is: benoemen wat er gebeurt en dat niet verzwijgen of het te geheim houden. Het incident in Leipzig heeft de Duitse staat vrij snel geattribueerd, dus toegewezen, aan Rusland. Bij vergelijkbare gevallen deden ze daar zes maanden over. Dit was volgens mij na een paar weken. Het moet dus niet zo zijn dat we in stilte maar incasseren. We moeten dat gewoon benoemen en blootleggen. Dat is stap één. Twee: dan wil je ook reageren. Dan helpt het als je een instrument, een toolkit, hebt waarmee je dat kunt doen. Dat moeten natuurlijk wel afgewogen en effectieve maatregelen zijn. Ik heb er zelf net als de heer Dassen ooit voor gepleit om de bevroren tegoeden, die 210 miljard, in te zetten. Een deel kan naar directe steun voor Oekraïne, maar je zou ook een deel achter de hand kunnen houden. Dat zou ook een onderdeel van deze mooie beslisboom kunnen zijn: iedere hybride aanval is 500 miljoen extra naar Oekraïne.
Mevrouw Dobbe (SP):
In mijn inbreng had ik het net over de verwarring die in ieder geval bij mij bestaat over wie er nou in het kabinet verantwoordelijk is, een mandaat heeft en ook de mogelijkheid en de doorzettingsmacht heeft om overzicht te houden over onze weerbaarheid tegen hybride dreiging. De heer Van Lanschot heeft mijn inbreng gehoord en ik vraag mij af wat hij daarvan vindt. Is het de heer Van Lanschot wél duidelijk wie in dit kabinet op dit moment hierop de regie heeft?
De heer Van Lanschot (CDA):
Als ik me niet vergis, hebben we een variant van de Nationale Veiligheidsraad, waar een aantal ministers in zitten die bij elkaar komen bij een bepaalde dreiging. Daar zitten onder anderen de minister-president, de minister van Binnenlandse Zaken en de minister van Defensie in; ik zal er vast een of twee vergeten.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
JenV.
De heer Van Lanschot (CDA):
Ja, JenV uiteraard. Dank voor het souffleren.
De voorzitter:
We gaan niet zo heen en weer praten vanuit het kabinet. Nee, dat doen we niet. Er wordt gesouffleerd, maar u heeft hier het debat met mevrouw Dobbe.
De heer Van Lanschot (CDA):
We hebben natuurlijk zo'n structuur. De vraag is of we daar echt geoefend en getraind in zijn. Zou je dat niet een aantal keren moeten gaan stresstesten om te zien of het ook werkt? Afhankelijk van het type dreiging kan ik me voorstellen dat net weer de ene of de andere minister in de lead is. Dat kun je niet helemaal vooraf vastpinnen, denk ik.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik denk dat de heer Van Lanschot hier toch onbedoeld wel het probleem schetst. Hij schetst hier een situatie waarin ongeveer een half kabinet — vanuit vak K worden er nog meer namen genoemd — hiervoor verantwoordelijk is. Uiteindelijk is het wel zo dat als te veel mensen verantwoordelijk zijn voor iets, niemand verantwoordelijk is, niemand zich verantwoordelijk voelt. Ik had ook het voorbeeld genoemd van die aanval, waarschijnlijk een aanval, op Albert Heijn. Hier werden mondelinge vragen gesteld, waarvoor uiteindelijk de staatssecretaris van Voedselzekerheid kwam. Dat is toch niet duidelijk? Of vindt u dit een goede gang van zaken? Dat was eigenlijk al een stresstest.
De heer Van Lanschot (CDA):
Ik zou niet meteen als toets willen nemen of meteen duidelijk is wie naar het vragenuurtje komt hier op dinsdag. Ik zou dan eerder kijken of de crisis effectief afgehandeld wordt. Een onderdeel daarvan is de representatie van het kabinet hier in de Kamer. Daar zou ik het dus niet op toetsen, maar ik denk dat het wel blootlegt dat dit zo makkelijk kan plaatsvinden, dat we totaal nog niet voorbereid zijn op dit soort zaken. We moeten dus veel meer preventieve maatregelen nemen om onze weerbaarheid te vergroten. Daarvoor ligt ook bij verschillende ministers een verantwoordelijkheid.
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Oké, dan kijken wij er anders naar, denk ik. Ik ben benieuwd wat het kabinet er zo meteen zelf van zegt.
Ik heb nog een andere vraag. Die gaat over de NAVO. Ik werd misschien afgeleid door het grapje van de heer Van Lanschot, maar hoe kijkt het CDA nu naar de NAVO? Het is mij niet helemaal duidelijk. Wij hebben namelijk eerder hier debatten over gehad. We zien dat de NAVO op dit moment … De grootste bondgenoot Amerika plaatst AI-foto's van zichzelf met een grote rode knop en allemaal kernexplosies achter zich. Ik schetste net die situatie al. Dat is onze grootste bondgenoot in de NAVO op dit moment. Ik heb eerder het argument gebruikt dat de NAVO feitelijk niet meer bestaat en dat we er niet meer op kunnen bouwen.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Dobbe (SP):
Wat is nu eigenlijk de mening van het CDA over de NAVO?
De heer Van Lanschot (CDA):
Dat de NAVO nog steeds het belangrijkste militaire bondgenootschap in de geschiedenis van de mensheid is. 1 miljard mensen worden iedere dag wakker onder de bescherming van dat bondgenootschap. Mevrouw Dobbe zegt dan terecht dat de belangrijkste bondgenoot daarin de laatste jaren onvoorspelbaarder en wispelturiger is geworden. Dat zien wij natuurlijk ook. Dat betekent dat je als Europese partners dus een sterkere rol moet pakken binnen de NAVO. Daar hou ik het bij.
De voorzitter:
Dan bent u aan het einde van uw bijdrage gekomen. We gaan door met mevrouw Rajkowski namens de fractie van de VVD. Mevrouw Rajkowski kondigt alvast aan dat ze geen woordgrapjes gaat maken. Mevrouw Rajkowski, gaat uw gang.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Buiten de microfoon was dat, voorzitter!
Voorzitter. Sinds de Tweede Wereldoorlog is het niet meer zo onrustig geweest in Europa. Rusland is Oekraïne binnengevallen, valt dagelijks burgers en civiele doelen aan en bedreigt ook onze Europese veiligheid. Ook in Nederland worden we geconfronteerd met Russische spionage, cyberdreigingen en verdachte activiteiten rond onze infrastructuur. Hybride aanvallen en sabotage hebben directe gevolgen voor onze vrijheid, onze veiligheid en onze welvaart. Voor de VVD staat daarom één vraag centraal: wat moeten wij nu doen om hybride dreigingen uit landen als Rusland terug te dringen en onze mensen en onze kritieke infrastructuur veilig te houden?
Voorzitter. Ik wil beginnen met weerbaarheid, want de recente cyberaanvallen op koelinstallaties in Europese supermarkten, ook in Nederland, en op Franse bloedbanken laten zien hoe kwetsbaar hele ketens van onze samenleving zijn. Een digitale aanval kan dus ook direct fysieke gevolgen hebben en onze samenleving ontwrichten. Tegelijkertijd zetten vijandige regimes volop in op kunstmatige intelligentie voor geavanceerde cyberaanvallen, spionage en autonome drones. De VVD vindt het belangrijk dat Defensie over de snelheid en technologische slagkracht beschikt die het nodig heeft om terug te kunnen duwen. In het Verenigd Koninkrijk heeft het ministerie van Defensie Taskforce RAID, Rapid AI Delivery, opgericht. Deze eenheid brengt militairen, techexperts en bedrijven samen om AI razendsnel te integreren in de krijgsmacht, van inlichtingenanalyse tot militaire planning en onbemande systemen. Hoe kijkt de minister van Defensie aan tegen een project als Taskforce RAID? Zou zij bereid zijn het Britse voorbeeld te kopiëren voor een vergelijkbare taskforce binnen Defensie?
Voorzitter. Hoe staat het met de uitvoering van de motie-Rajkowski over analoge terugvalopties? Die gaat onder andere over het bedienen van bruggen en sluizen. Hoe staat het met de motie-Brekelmans over een draaiboek voor wanneer er een succesvolle cyberaanval plaatsvindt? En hoe staat het met de uitvoering van de motie-De Groot over hoe Nederland reageert op hybride cyberaanvallen? Wanneer wordt de nieuwe Wiv, de Wbnv, naar de Kamer gestuurd?
Dan over buitenlandse inmenging en spionage. De laatste maanden zien we dat landen als Rusland en Iran hun werkwijze bij inlichtingen- en sabotageoperaties aanpassen. Waar het namelijk voorheen vooral ging over eigen inlichtingenofficieren die onder diplomatieke dekmantels werden weggezet, gebruiken deze regimes nu steeds vaker crime as a service. Via Telegram en tegen betaling in cryptovaluta worden lokale criminele ronselaars, maar ook wegwerpagenten ingehuurd voor het vuile werk. In Duitsland, in Polen en in het VK leidde dit al tot brandstichtingen bij wapenfabrieken en logistieke centra, sabotage van spoorwegen en aanslagen op dissidenten.
Maar wie zich laat inhuren voor dergelijke klussen, kan zich, wat de VVD betreft, niet verschuilen achter onwetendheid. Wie tegen betaling vitale infrastructuur saboteert, een drone boven een gevoelige locatie bestuurt of een auto met afluisterapparatuur parkeert, ondermijnt de veiligheid van Nederland. Achteraf zeggen dat je niet wist dat dit klusje voor de Russen was, gaat niet op. Je had kunnen weten dat dit foute boel was. Maar ons strafrecht moet dan wel op deze realiteit zijn toegesneden. Daarom wil de VVD dat er gekeken wordt naar uitbreiding van de spionagewetgeving en het verlagen van de lat voor strafbaarheid van opzet en schuld, dit mede in lijn met het amendement van collega Ellian. Is het kabinet bereid mogelijkheden te onderzoeken om dit wettelijk te regelen, bijvoorbeeld via een lagere drempel bij spionage, extra strafbaarheid bij buitenlandse inmenging of een register van agents of foreign influence? Graag een reactie van de minister.
Voorzitter. In mijn tweede termijn zal ik nog iets over desinformatie zeggen.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Rajkowski. Voordat u het spreekgestoelte verlaat, is er een interruptie van mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Een van de scenario's — het is helaas niet helemaal onvoorstelbaar — is dat Europese NAVO-landen graag artikel 5 zouden willen inroepen en de Amerikanen dat eigenlijk niet zien zitten. Denkt mevrouw Rajkowski dat, als dat scenario zich voordoet, de Europese krijgsmachten wel toegang hebben tot NAVO-assets als commandostructuren en de radarvliegtuigen?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Het zou best een reëel scenario kunnen zijn dat Europa misschien op een andere manier zou willen reageren. Daarom denk ik dat het goed is dat we kijken naar versterking binnen Europa, bijvoorbeeld door een Europese pijler binnen de NAVO, en dat we er ook aan gaan werken om soevereiner te worden, bijvoorbeeld door veel meer onze eigen spullen voor defensie te kunnen produceren. Als mevrouw Piri het op die manier vraagt, dan is het antwoord dus ja. Maar ik kan me zo voorstellen dat mevrouw Piri een andere kant op wil gaan.
De voorzitter:
Dat gaan we horen van mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik ben niet op zoek om een kant op te gaan, zeg ik eerlijk tegen mevrouw Rajkowski. Ik ben gewoon op zoek naar … Het is helaas een scenario dat zou kunnen voorkomen. Ik denk dat een Europese pijler binnen de NAVO dit probleem niet oplost. Mijn angst is dus de volgende. Stel dat dit scenario zich voordoet. Dan zijn er NAVO-assets waar we gewoon geen toegang toe hebben, omdat er geen eensgezindheid is binnen de NAVO om iets te doen. Ik vroeg me dus oprecht af hoe mevrouw Rajkowski, hoe de VVD, hiernaar kijkt: wat zouden we als Europese landen hieraan kunnen doen?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Als het inderdaad gaat over het als Europese landen onafhankelijker daar een besluit over nemen en over de vraag hoe te reageren, dan vind ik dat zeker interessant. Ja. Ik denk dat we dat wel moeten kunnen doen.
De heer Van Lanschot (CDA):
Interessant idee van collega Rajkowski om de straf voor zogenaamde wegwerpagenten — zo noem ik ze maar even — te verhogen door dat aan te passen in ons strafrechtsysteem. Ik ben wel benieuwd naar het volgende. Stel dat dat zou lukken. Dan moeten we er natuurlijk wel voor zorgen dat zij weten dat er, als zij zoiets doen, hogere straffen tegenover staan. Dit lijken me nou niet per se mensen die de kranten enorm volgen op de laatste ontwikkelingen in ons strafrecht. Dus hoe zorgen we er nou voor dat dat bewustzijn er is bij dit type mensen?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Misschien mogen we daar nog wel iets meer over praten en er meer vocaal over zijn. Ik heb in andere debatten en in technische briefings met onze diensten ook aangegeven: zorg er nou voor dat jullie niet alleen de doemscenario's schetsen, maar dat jullie ook veel meer vertellen over wat er nou allemaal gebeurt en hoe je daarop kunt handelen. Ik denk dat nog iets opener daarover zijn en daar nog iets meer over vertellen daar zeker bij kan helpen. Het verhogen van de strafmaat: graag. Maar het ging in mijn voorstel meer om het verlagen van de drempel, zodat je er eerder voor in aanmerking kan komen. Dan zeg je dus niet alleen: het is heel duidelijk dat je het wist. We zeggen ook: je had moeten weten dat dit foute boel was. Daar gaat mijn voorstel over.
Mevrouw Dobbe (SP):
Wat vindt mevrouw Rajkowski van dreigementen vanuit Rusland om kernwapens te gebruiken richting Oekraïne?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Geen goed idee.
Mevrouw Dobbe (SP):
"Geen goed idee", is dat alles? Wat vindt mevrouw Rajkowski dan van de dreigementen die vanuit Trump richting Iran worden geuit over het gebruik van kernwapens?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Ik antwoordde net kort, omdat ik al vermoedde dat er meerdere interrupties aan zouden komen. Maar natuurlijk: we hebben het non-proliferatieverdrag ondertekend. Ik hoop dat we uiteindelijk naar een wereld toe gaan waarin we minder kernwapens hebben. Dat moet zeker de inzet blijven. Het dreigen met het gebruiken ervan vind ik zeker geen goed idee. Ik zag vandaag Poetin rondlopen op de top in Azië met zijn koffertje. Dat is pure intimidatie op een manier die zeer onveilig is voor de hele wereld.
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Daar horen, denk ik, wel meer woorden bij dan alleen "geen goed idee". Daar hoort een veroordeling bij. Daar hoort bij "dat is niet acceptabel en dat gaan we ook uiten". Dat doen we ook richting Rusland. Tegen Rusland zeggen we: dat is onacceptabel, mag niet, kan niet. En terecht. Maar dat doen we niet richting de Verenigde Staten. Wat zegt mevrouw Rajkowski daarvan? Vindt mevrouw Rajkowski niet dat wij tegen iedereen die dreigt met de inzet van kernwapens dezelfde woorden moeten gebruiken, dat moeten veroordelen en moeten zeggen "dat gaan we niet doen, onacceptabel"?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Ja, we moeten inderdaad tegen iedereen die dreigt met het gebruik van kernwapens zeggen: dat lijkt ons geen goed idee. Of: dat is onacceptabel. Pak de woorden die u wil. Dat kan ook via diplomatieke kanalen. Wij willen zeker niet naar een wereld waarin kernwapens wanneer dan ook ingezet gaan worden. De inzet voor het verdrag blijft.
De voorzitter:
Dank u wel. Tot slot gaan we naar de bijdrage van de heer De Roon namens de fractie van de PVV.
De heer De Roon (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Ik vond het een debat dat alle kanten uitschoot. Er kwamen heel veel ideeën op tafel, ideeën die je kunt steunen of misschien deels of zou willen omvormen. Maar er zit geen structuur in, naar mijn beleving in ieder geval. Dat krijg je natuurlijk ook als je geen gestructureerde brief van de regering hebt waar je je op kunt oriënteren, waar je je misschien tegen kunt afzetten. Dat werkt veel beter. Dat is trouwens geen verwijt aan de regering, want ik denk dat de regering ook niet precies voor ogen had wat de Kamer precies wil. Dat we niet een brief met scenario's zouden krijgen was natuurlijk al vanaf het begin evident. Misschien zou een signaal vanuit de regering naar de Kamer, met de vraag wat die nou precies met dit debat wilde, geholpen kunnen hebben. Ik zeg het maar. Ik ga natuurlijk ook proberen om in die veelkleurigheid van allerlei ideeën nog een duit in het zakje te doen.
Afgelopen week werden dus meerdere schepen in de Zwarte Zee aangevallen. Estland sloot grensovergangen met Rusland. De GPS-signalen van vliegtuigen werden verstoord, ook in ons luchtruim. We zien de veiligheidssituatie dus zienderogen verslechteren. Waar die GPS-verstoring van vorige week vandaan kwam, wordt nog onderzocht, hoorden we gistermiddag tijdens het vragenuur. Kan de minister van Defensie in ieder geval de aanwezigheid van een konvooi Russische schepen in de Noordzee bevestigen? Word dit konvooi ook door Nederland geschaduwd? Waarom duurt het toewijzen van de GPS-verstoring dan zo lang? Graag hoor ik een uitgebreid antwoord. De PVV zou graag zien dat wij ter bescherming van de Noordzee nog een stap verder zetten. Wij zouden graag zien dat Nederland bij voorkeur samen met België en het Verenigd Koninkrijk om tafel gaat zitten om een werkbaar plan te maken voor een totale zeeblokkade. Ik zeg niet meteen een blokkade-uitvoering, maar een plan voor een zeeblokkade van Russische schepen in ons deel van de Noordzee. Genoeg is genoeg met die schepen van de Russische marine en de schaduwvloot. In aanvulling op die nieuwe wet tegen de Russische schaduwvloot zouden wij een plan willen zien voor een dergelijke blokkade. Dat moeten we niet pas hebben nadat de tegenstander nog een aantal treden op de escalatieladder naar boven is geklommen. Wij willen dat het kabinet zich snel gaat inzetten voor het klaarmaken van zo'n plan en dat we daar niet jaren op moeten wachten. Het is goed dat Nederland met de nieuwe wet die eraan komt, zelf delen van de Noordzee kan afsluiten, maar een volledige blokkade van de Noordzee lijkt veel effectiever te zijn, áls dat nodig is. Ik vraag de regering daarover na te denken en daarover met de bondgenoten die ik noemde — de landen die aan de Noordzee grenzen — in overleg te treden.
Voorzitter. Tot slot wil ik nog even in herinnering brengen dat, hoewel we hier heel veel kunnen zeggen over hoe de nationale veiligheid wordt bedreigd en welke ideeën we allemaal hebben om die te repareren, ik van mening ben dat economische veiligheid fundamenteel is voor de nationale veiligheid. Je kan de ideeën over de nationale veiligheid nog zo goed op orde hebben, maar als je economisch onveilig bent, kan het gebeuren dat je veel sneller op je rug ligt dan je je kunt voorstellen.
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dat leidt tot een interruptie van mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Erkennen de heer De Roon en de PVV dat de Russische dreiging zeer serieus is voor Nederlanders?
De heer De Roon (PVV):
Uiteraard moeten we die situatie zeer serieus nemen. We hoeven daar geen doekjes om te winden. We moeten daar goed naar kijken. We moeten er dingen mee willen doen om die dreiging te counteren. Ik heb het dan niet alleen maar over de fysieke dreiging met wellicht oorlogsmaterieel, maar met name ook over de hybride dreiging. In een debat met de minister-president waar mijn fractie eerder in dit jaar in betrokken was, kwam dat ook aan de orde. Mijn fractievoorzitter heeft toen gezegd: "Je zet wel allemaal zwaar materieel op tafel dat je tegen een bedreiging kunt inzetten, maar er is ook de hybride bedreiging en de bedreiging met AI en dergelijke. Hebben we daarvoor nou ook een AI-tank tot onze beschikking? Wordt daar aan gewerkt?" Het antwoord was ja, maar meer kwam er niet uit. Nu u er toch over begint, vraag ik of de regering daar iets meer over kan vertellen. Wat kunnen wij voor wapentuig inzetten om een AI-aanval te counteren? Zonder natuurlijk met het antwoord de vijand wijzer te maken.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik ben blij dat de PVV erkent dat die Russische dreiging zeer serieus is, ook voor ons land. Bijna dagelijks waarschuwt de PVV voor allerlei dreigingen — dreigingen die ik niet als dreigingen zie — maar ik heb de PVV nog nooit publiekelijk zien waarschuwen voor de Russische dreiging voor Nederland. Waar ligt dat aan?
De heer De Roon (PVV):
Misschien moet u dan beter kijken. Natuurlijk hebben we daar ook voor gewaarschuwd. Dat doen we in mijn beleving al jarenlang, maar misschien niet op de manier die u graag zou zien. We praten daar allemaal met elkaar steeds over. Wij ontkennen helemaal niet dat die dreiging er is en dat je daar iets mee moet. Zonder dat je van tevoren de boel gaat escaleren, moet je wel voorbereid zijn op een escalatie. De essentie van deze avond — tenminste, ik vind dat dit de essentie zou moeten zijn — is dat we voorbereid moeten zijn op een escalatie.
U sprak zelf over scenario's. Anderen spraken over oefenen met die scenario's. Nou weet ik toevallig iets meer over het oefenen met scenario's, dankzij mijn achtergrond bij het Openbaar Ministerie, in samenwerking met de politie. De politie kan heel goed oefenen op scenario's, maar de hogere ambtenaren kunnen dat niet, want die worden niet in dat soort oefeningen betrokken. Dan zie je vaak dat de hogere ambtenaren wel aanwijzingen geven, maar dat de politie precies weet wat ze wel en niet moet doen. Ik wil niet zeggen dat dat in het veld waar we het vandaag over hebben ook zo is, maar we moeten er wel rekening mee houden dat je ambtenaren en bewindslieden kunt trainen in een paar scenario's, maar dat er dan straks iets gebeurt waar die scenario's niet in voorzagen. Dan heb je vooral mensen nodig die flexibel en snel kunnen denken en kunnen inspelen op wat niet van tevoren bedacht was. In oorlogen is het zo dat, zodra de oorlog is begonnen, je alle plannen die je gemaakt had weg kunt gooien, want het gaat altijd anders dan je had gedacht.
De voorzitter:
Uw antwoorden mogen iets bondiger, meneer De Roon. Tot slot, mevrouw Piri.
Mevrouw Piri (PRO):
Voor de mensen die het debat kijken: mijn vraag was waarom de PVV nooit waarschuwt voor die Russische dreiging op het moment dat ze wel erkent dat die dreiging er is. De heer De Roon zei: dat doen wij al jarenlang. Ik heb het niet gezien. Ik wil de heer De Roon eraan herinneren dat het jarenlang de PVV was die speldjes ging ophalen in Rusland, die zogenaamd verkiezingswaarnemingen ging doen in Rusland. Dus ik zou niet zeggen dat dit al jarenlang het standpunt was van de PVV, maar ik ben blij dat dat nu wel zo is.
De heer De Roon (PVV):
Dat standpunt is al jarenlang zo.
De voorzitter:
Dan zijn we daarmee aan het einde gekomen van de bijdrage van de Kamer. Dan schors ik voor vijftien tot twintig minuten voor de beantwoording door het kabinet. Ik schors tot iets over half negen.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is het debat over de verslechterende veiligheidssituatie in de wereld. We zijn aangekomen bij de beantwoording van de zijde van het kabinet. Ik geef graag het woord aan minister Berendsen.
Termijn antwoord
Minister Berendsen:
Dank u wel, voorzitter. De wereld om ons heen is aantoonbaar onveiliger en onvoorspelbaarder geworden. De Russische agressieoorlog tegen Oekraïne duurt voort en Rusland intensiveert zijn aanvallen op Oekraïense burgerdoelen. We zien dagelijks beelden van burgerdoden en vernietigde vitale infrastructuur in Oekraïne. De Russische dreiging beperkt zich niet tot Oekraïne. Rusland zoekt in toenemende mate de confrontatie met andere Europese landen. Naast toenemende dreigende retoriek zien we concrete hybride acties, zoals cyberaanvallen, sabotage en beïnvloedingscampagnes. Het doel van Rusland is daarmee onze samenleving te ontwrichten, verdeeldheid te zaaien en onze steun aan Oekraïne te ondermijnen. Ook na een eventueel staakt-het-vuren blijft Rusland een dreiging voor de Europese veiligheid. Dit alles speelt zich af tegen de achtergrond van een verschuivende wereldorde. Machtspolitiek dreigt de boventoon te voeren en deze veranderingen raken direct aan onze veiligheid, welvaart, democratie en waarden.
Ons antwoord op de verslechterende veiligheidssituatie en Russische escalatie is helder. Europa moet meer verantwoordelijkheid nemen om zijn eigen veiligheid en eigen belangen beter te kunnen beschermen. We zijn daarbij niet uit op confrontatie of escalatie, maar we laten ons ook niet intimideren. We blijven kalm, eensgezind en vastberaden. Wie onze veiligheid bedreigt, moet weten dat we bereid en in staat zijn die te verdedigen. We laten ons daarbij ook niet afleiden door incidenten, maar blijven koersvast. We moeten, in de woorden van NAVO-secretaris-generaal Rutte, "door de mist heen blijven kijken". Een sterk en vasthoudend NAVO-bondgenootschap is wat Rusland het meest afschrikt. Dat waarborgt dat escalatie geen zin heeft.
Dit betekent ten eerste Oekraïne militair, financieel en politiek blijven steunen en de druk op Rusland hoog houden. Oekraïne verdedigt niet alleen zijn eigen vrijheid en soevereiniteit, maar ook de veiligheid van Europa. De Russische agressie mag niet lonen. Het is cruciaal dat we de druk op Rusland blijven opvoeren om het naar de onderhandelingstafel te krijgen.
Ten tweede onze eigen verdediging. De minister van Defensie zal daar zo dadelijk nog uitgebreider op ingaan. De NAVO blijft de hoeksteen van onze veiligheid. Het is cruciaal dat Europa daarbinnen meer verantwoordelijkheid neemt. Een sterker Europa maakt de NAVO als geheel sterker. Nederland investeert daarom met Europese bondgenoten in de collectieve verdediging en in nauwe samenwerking met onze bondgenoten, onder meer aan de oostflank. Dit vraagt om concrete capaciteit en om een grote Europese bijdrage. We moeten alle zeilen bijzetten om ervoor te zorgen dat er geen gaten vallen in onze capaciteiten en onze afschrikking.
Ten derde. De Europese Unie is in toenemende mate actief op het gebied van veiligheid, zowel in het verhogen van de weerbaarheid als in het versterken van de defensie-industrie. We werken aan het verminderen van afhankelijkheid om ook op het gebied van veiligheid op eigen benen te kunnen staan. Daarin moeten we echt nog grote slagen maken. Nu investeren Europese lidstaten begrijpelijkerwijs voornamelijk in de eigen industrie. We moeten toe naar een bredere, Europese defensie-industrie die de concurrentie met anderen aankan en die Europa kan leveren wat we nodig hebben voor onze eigen veiligheid.
Ten vierde het tegengaan van hybride dreigingen. We accepteren niet dat Rusland onze samenleving ontwricht, onze infrastructuur saboteert of onze democratie ondermijnt. Het moet klip-en-klaar zijn dat dergelijke acties niet zonder kosten blijven. Daarom zetten we stevig tegendruk, zo veel mogelijk samen met partners, zichtbaar en ook onzichtbaar. Dit doen we in de context van de internationale veiligheidsstrategie, waarbij we ook breder internationale partnerschappen aangaan en eenzijdige ongewenste afhankelijkheden afbouwen. Het kabinet is zich ervan bewust dat dit veel van de samenleving vraagt, maar is ervan overtuigd dat dit noodzakelijk is om op een verstandige en gebalanceerde wijze meer verantwoordelijkheid te nemen voor de veiligheid van onze eigen inwoners, onze bondgenoten en de internationale rechtsorde.
Voorzitter. Ik ga naar de beantwoording van de vragen. Dat doe ik in drie blokjes. Het eerste blokje is gebaseerd op de eerste vraag van mevrouw Piri: zijn we voorbereid? Het tweede blokje gaat over Oekraïne en het derde blokje is overig.
Zijn we voorbereid? Ja, Nederland bereidt zich voor. De dreiging van Russische hybride aanvallen is helaas zeer reëel. Daar moeten we niet naïef over zijn. Ook Nederland is doelwit voor bijvoorbeeld cyberaanvallen en desinformatiecampagnes. Er zijn in Nederland camera's gehackt door Russische staatshackers om militaire transportroutes in beeld te brengen. Er bestaan zeker risico's, maar we zijn een sterke, weerbare samenleving die voorbereid is op allerlei soorten scenario's. We trekken daarbij nauw samen op met onze partners in zowel de NAVO als de EU om deze dreigingen het hoofd te bieden. Dit doen we door onze weerbaarheid verder te vergroten en indien nodig tegenmaatregelen te nemen, waardoor we de kosten van hybride acties, cyberaanvallen en spionage hoger maken. Het doel blijft om verdere escalatie te voorkomen en ook om onze afschrikking te vergroten.
Hoe werkt dat dan met die crisisbesluitvorming? Op voorhand moet je niet precies vastleggen langs welke kanalen het kabinet in een crisissituatie moet reageren. Dat is onwenselijk. De NAVO en de EU hebben elk unieke kwaliteiten, die afhankelijk van de situatie toegepast kunnen worden. In geval van crisis kan de Noord-Atlantische Raad bijeenkomen om te bespreken of er sprake is van een artikel 4- of een artikel 5-scenario. Parallel kan ook in EU-kader de Europese Raad bijeenkomen om voor de situatie een gepaste respons te bespreken. Daar kunnen ze bijvoorbeeld besluiten dat de verdedigingsplannen van de NAVO in werking treden, kunnen de crisisstructuren van de EU gaan lopen, zoals het integrated political crisis response mechanism, en worden afspraken over wederzijdse hulpverlening gemaakt. Dat kan ook bilateraal. Daarnaast kan de nationale crisisstructuur worden geactiveerd via de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing en de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing. Er vindt dan coördinatie en besluitvorming plaats over de benodigde binnenlandse maatregelen. Indien er geconstateerd wordt dat de dreiging dusdanig ernstig is, kan er een beroep gedaan worden op het staatsnoodrecht. Het uitgangspunt is bij elke crisis, ook in het geval van een militaire dreiging, zo lang mogelijk binnen de reguliere kaders werken om de samenleving zo lang mogelijk normaal te laten functioneren in crisistijd.
Mevrouw Piri vroeg hoe de EU en de NAVO samenwerken op specifiek het gebied van cyberaanvallen. In dat geval is het niet een kwestie van of-of. Het is een kwestie van dat beide organisaties nodig zijn voor onze cyberveiligheid. De NAVO is er primair voor de militaire cyberinzet, ten behoeve van onze collectieve cyberveiligheid, bijvoorbeeld doordat bondgenoten elkaar helpen in het geval van cyberincidenten. Het is ook een belangrijk gremium om informatie over cyberaanvallen uit te kunnen wisselen met partners als het Verenigd Koninkrijk en de VS. Via de Europese Unie maken we gebruik van een ander instrumentarium. Dat is cruciaal voor onze weerbaarheid via wet- en regelgeving. We kunnen ook via sancties en gezamenlijke attributies meer een vuist maken richting kwaadwillende landen, zoals de EU afgelopen juli deed richting Rusland toen die een attributie aan de FSB publiceerde en een omvangrijk sanctiepakket aannam.
De heer Van Lanschot vroeg: hoe gaan we als Nederland vooroplopen in het realiseren van een sterk Europa binnen de NAVO? Daar maken de minister van Defensie en ik dagelijks werk van. Een sterk Europa in de NAVO is in het belang van alle 32 bondgenoten, inclusief de VS. Europa kan het zich niet veroorloven om voor zijn eigen veiligheid afhankelijk te blijven. Nederland pleit daarom voor een sterk Europa in de NAVO. In Den Haag en Ankara zijn belangrijke politieke afspraken gemaakt over hogere defensie-uitgaven, een sterkere industrie en meer capaciteiten, zodat de lasten ook eerlijker verdeeld worden. Het kabinet zet in op een gecoördineerde burden shift via NAVO-mechanismen, die leidt tot een sterker Europa binnen een sterkere NAVO. Nederland neemt bewust binnen de NAVO een rol in de kopgroep om die burden shift versneld vorm te kunnen geven.
Nederland geeft het goede voorbeeld met een stevige groei van de defensie-uitgaven en spreekt Europese bondgenoten hier actief op aan. We werken ook intensief samen met bondgenoten om dit proces te versnellen. Ik noemde net de kopgroep. Die wordt ook wel de "Bergengroep" genoemd.
Mevrouw Van der Werf vroeg naar het vinden van draagvlak voor de Europese veiligheidsraad, ook gezien de uitvoering van de motie. We hebben inmiddels gezien ... Laat ik het anders zeggen. We hebben eerst meerdere gesprekken gevoerd met andere lidstaten, ook over het concept van de Europese veiligheidsraad en de wenselijkheid daarvan. Je merkt in de gesprekken met de collega's natuurlijk dat er onzekerheid is: het concept klinkt mooi, maar wat gaat het dan doen en hoe is het aanvullend op wat we in de NAVO al doen? Dat laatste punt is voor Nederland van belang. Commissievoorzitter Von der Leyen is met een voorstel gekomen. Dat laat zien dat er een bredere wens is om te kijken hoe we dat instrument kunnen vormgeven. Het is nog wel onduidelijk hoe dat gaat worden. Dat betekent dat we nu wachten op het voorstel en vervolgens op basis daarvan gaan beoordelen wat de inzet van Nederland gaat zijn voor de Europese veiligheidsraad.
Mevrouw Van der Werf ...
De voorzitter:
U houdt al netjes in, want er is inderdaad een interruptie van mevrouw Van der Werf.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Heb ik goed begrepen dat het antwoord van de minister was: we wachten op een voorstel?
Minister Berendsen:
De vraag die mevrouw Van der Werf stelde, was wat we gedaan hebben om draagvlak te vinden voor een Europese veiligheidsraad. Ik heb daarover gezegd dat we meerdere gesprekken met partners hebben gevoerd. Men steunt het concept in principe, maar er is de vraag: waar hebben we het eigenlijk over? Op basis daarvan gaat Von der Leyen nu een voorstel doen. Wat dat precies betekent, hoe dat werkt en wat onze inzet gaat zijn, is ook gebaseerd op het voorstel.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Mijn punt was nou juist: zou je als Nederland niet een blauwdruk kunnen maken van hoe dat eruit zou kunnen zien? Dat gaat om de vragen of dat bijvoorbeeld met een aantal vaste landen en een aantal roulerende landen daaromheen zou kunnen zijn en hoe wij denken dat dat goed kan functioneren binnen de bestaande structuren. Dan kunnen we het dan bespreken, want onze invloed wordt wel erg klein als het uiteindelijk betekent dat we wachten op wat iemand anders gaat bedenken.
Minister Berendsen:
Een belangrijk uitgangspunt voor ons is dat het aanvullend is op de NAVO-structuur. De Commissie zal de ideeën presenteren in december. Het is inmiddels bijna december, dus ik denk dat het goed is om het op basis van dat voorstel te doen. We weten dat er ook niet meteen een klap op gegeven zal worden, want veel lidstaten zijn echt afwachtend wat betreft de vraag wat het kan worden en wat het gaat zijn. Dat betekent dat wij dan ook nader onze positie zullen bepalen.
Mevrouw Piri (PRO):
In aanvulling hierop is mijn vraag wat we doen in het geval van het scenario zoals ik dat schetste richting mevrouw Rajkowski: Europese landen vinden eigenlijk dat er een reactie moet komen, Amerika vindt van niet. Dan vindt besluitvorming niet binnen de NAVO plaats. Wat is daarop dan het antwoord van het kabinet?
Minister Berendsen:
Twee dingen. Bij het eerste komen we, denk ik, ook wel bij de kern van dit debat en het punt van orde dat mevrouw Piri aan het begin maakte. Dat is namelijk dat wij niet met z'n allen allerlei scenario's kunnen doorakkeren, omdat we ons dan, zeker bij als-danscenario's, op een terrein begeven dat je niet altijd publiekelijk moet bespreken. Daar toch iets over zeggende — en mezelf een klein beetje tegensprekende — kom ik bij het volgende. De NAVO staat voor collectieve verdediging. Dat betekent dat een gewapende aanval tegen een van onze bondgenoten wordt gezien als een aanval op allen. Die afspraak is niet veranderd. Al onze inzet is erop gericht Europa beter te kunnen verdedigen. Om de afschrikking en verdediging te bestendigen, is het tegelijkertijd nodig dat Europa een grotere verantwoordelijkheid neemt. Het is belangrijk dat Europa een sterke rol aanneemt voor de veiligheid van ons eigen continent. Ik wil niet speculeren over het scenario dat mevrouw Piri noemt, en dat is gerelateerd aan het eerste dat ik zei. Ik wil heel duidelijk maken dat de Europese rol binnen de NAVO groter en belangrijker wordt. Daarom bereiden we ons erop voor dat we die verantwoordelijkheid ook kunnen dragen.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik zit even te denken hoe ik dit diplomatiek ga doen. Dit is nou precies de discussie die in Europa gaande is. Moeten we ook als Europese Unie meer doen? De Kamer vindt van wel, de Europese Veiligheidsraad, de Europese Commissievoorzitter. Er is een rapport van een Finse oud-president. We moeten als Europa meer doen om bijvoorbeeld een commandostructuur te hebben voor het geval dit scenario zich voordoet. Ik denk dat het met de huidige president in Amerika niet een totaal onvoorstelbaar scenario is. Ik wil gewoon weten aan welke kant van deze discussie Nederland staat.
Minister Berendsen:
Eén. Nederland staat aan de kant van de discussie dat we niet gaan speculeren over deze situatie, omdat wij binnen de NAVO geen enkele reden hebben om te twijfelen aan de steun van de Verenigde Staten en het commitment aan artikel 5. Dat is één. Twee. Binnen het pad van het dragen van meer Europese verantwoordelijkheid binnen de NAVO en aanvullend op NAVO-structuren, voeren we het gesprek over op welke wijze we daaraan als Europa invulling kunnen geven. Dat gaat in eerste instantie om militaire uitgaven, defensiesamenwerking en samenwerking binnen de defensie-industrie. Verder zijn er natuurlijk ook bestaande structuren waarbinnen in een crisissituatie bijvoorbeeld de Europese Raad heel snel bij elkaar kan worden geroepen. Dat voorstel van de Europese Veiligheidsraad moet aanvullend zijn op NAVO-structuren. Wij zien dat voorstel graag tegemoet. Dan kijken we vervolgens hoe we dat het beste kunnen vormgeven.
De voorzitter:
Mevrouw Piri, tot slot.
Mevrouw Piri (PRO):
Dan maak ik me gewoon echt heel veel zorgen. Dan maak ik me echt heel veel zorgen over het standpunt van het kabinet. Dit is niet een van de honderden scenario's. Dit is gewoon een reëel scenario. Daarom zetten heel veel Europese landen, ook veel van onze bondgenoten, erop in dat we als Europa onze eigen broek kunnen ophouden, ook in dit scenario. Dat betekent dat Von der Leyen, die uit dezelfde politieke familie komt als deze minister, zegt dat we naar een soort artikel 4 moeten gaan van de Europese Unie, een veiligheidsprotocol, een Europese Veiligheidsraad. Begrijp ik nou goed dat Nederland dat dus niet steunt?
Minister Berendsen:
Dat begrijpt mevrouw Piri niet goed. Wij zien die voorstellen met interesse tegemoet. In de basis gaat het niet om de institutionele structuren. Het gaat erom of wij in Europa de capaciteiten hebben om de verantwoordelijkheid te dragen voor onze eigen veiligheid. Daar werken we dagelijks heel hard aan. Daarin zetten we ook belangrijke stappen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Wij zeggen al langer dat we vinden dat Nederland voor zijn veiligheid niet aan de leiband van Trump en de Verenigde Staten moet lopen. Dat moet ook binnen de NAVO niet zo zijn. Wij vinden ook dat er een nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur moet komen, maar ik kan me voorstellen dat we hier in de Kamer nog wel discussie kunnen hebben over hoeveel zeggenschap we weggeven over de inzet van onze eigen troepen. Wij zeggen: geen. Daar moeten we een debat over kunnen voeren.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Dobbe (SP):
Hoe zit dat procedureel? Zo meteen komt er een voorstel uit Europa. Wanneer komt dat naar de Kamer? De minister gaat niets toezeggen, neem ik aan, en geen belofte doen voordat het in de Kamer is geweest en de Kamer daar een akkoord op heeft gegeven?
Minister Berendsen:
Laat ik heel helder zijn: er ligt geen enkel voorstel en er komt ook geen enkel voorstel in Europa op tafel dat inhoudt dat de Europese Raad bepaalt of wij wel of niet onze troepen uitzenden. Dat is niet aan de orde en dat wil ik alvast gezegd hebben.
Twee: de institutionele stappen die je kunt zetten, bijvoorbeeld rond de vorm van de Europese veiligheidsraad en een artikel 4-procedure op Europees niveau. Als ik het goed heb begrepen, komt er in december een Europese veiligheidsstrategie en daar zal dit onderdeel van uitmaken. Dat betekent dat wij daarna, wanneer die gepresenteerd is, volgens de gebruikelijke procedures met een BNC-fiche en een appreciatie van de Europese voorstellen komen. Op basis daarvan zullen wij het debat met de Kamer voeren.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dan is de conclusie dus dat er niets toegezegd gaat worden. Nederland stapt nergens in en geeft nergens akkoord op voordat het aan de Kamer voor akkoord is voorgelegd?
Minister Berendsen:
Zoals geldt voor alle trajecten die in Europa spelen, gaan we daar op een goede manier het debat over aan met de Kamer.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Berendsen:
Mevrouw Dobbe vroeg naar de invulling van het non-proliferatieverdrag. De mondiale non-proliferatie- en ontwapeningsarchitectuur staat onder zware druk. We zien dat China in snel tempo zijn kernwapenarsenaal uitbreidt. Rusland heeft de bestaande architectuur ondermijnd en gebruikt onverantwoorde nucleaire retoriek richting Europese landen. Verder zijn er grote zorgen over het Iraanse nucleaire programma. Dit alles vraagt om realisme over de ontwapeningsdoelen. Dat de kernwapenstaten elkaar niet vertrouwen, verkleint op korte termijn de kans op serieuze stappen op het gebied van ontwapening. In een situatie zonder wapenbeheersingskaders neemt het belang van risicoreductie, transparantie en het voorkomen van misrekeningen toe. Het kabinet vraagt hiervoor aandacht.
Een kernwapenvrije wereld blijft het uiteindelijke doel van de NAVO en ook van Nederland. Eenzijdige ontwapening door NAVO-bondgenoten maakt de wereld voor Nederland niet veiliger, omdat het nucleaire arsenaal natuurlijk een afschrikkende werking heeft.
In het verlengde daarvan veroordelen wij dreigementen met kernwapens. Wij achten het openlijk dreigen met het gebruik van kernwapens en escalerende nucleaire retoriek zeer onverantwoord. Het is absoluut onwenselijk en we blijven ons daar dan ook tegen uitspreken. De mogelijkheid van de inzet van kernwapens als onderdeel van de afschrikking blijft natuurlijk wel steeds onderdeel van onze veiligheid.
Mevrouw Dobbe (SP):
Het viel me in eerdere debatten al op, maar nu ook in de beantwoording van de feitelijke vragen voor de begroting van Buitenlandse Zaken. Wij vroegen naar de dreigementen met kernwapens van Rusland én van de Verenigde Staten richting Iran. Dit kabinet veroordeelt wél de dreigementen van Rusland, maar niet de nucleaire dreigementen van de VS. En ik beschreef het net, hè. Trump met een grote rode knop en met op de achtergrond allemaal nucleaire explosies: het is nogal wat voor een president van de Verenigde Staten om zoiets naar buiten te brengen. Dat werd en wordt nog steeds niet veroordeeld door het kabinet. Maar zegt de minister nu wel "dat veroordelen we en daar spreken we de Verenigde Staten op aan, omdat we dat niet acceptabel vinden"?
Minister Berendsen:
Eenieder die dreigt met nucleaire aanvallen, vinden wij onverantwoord. Dergelijk optreden is onwenselijk. Ik voeg wel het aspect toe dat je binnen de NAVO ter verdediging nooit kan uitsluiten dat je kernwapens zou gebruiken, omdat dat onderdeel is van de afschrikking. Maar het dreigen met nucleaire aanvallen vinden wij, zoals ik net al zei, onwenselijk. Daar staan wij niet achter.
Mevrouw Dobbe (SP):
Maar even heel precies. Veroordeelt de minister dan ook de dreigementen aan Iran door de Verenigde Staten, inclusief dat plaatje met die rode knop en die kernexplosies? Hij heeft dat meerdere malen gedaan, maar veroordeelt hij die dreigementen, deze specifieke dreigementen richting Iran, dan ook?
Minister Berendsen:
Ik blijf bij de woorden die ik zelf kies: onwenselijk, onverantwoord. Wie er ook dreigt met nucleaire aanvallen: onverantwoord.
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dan is de conclusie dus dat de minister het niet veroordeelt. Hij kiest veel stevigere woorden richting Rusland dan richting de Verenigde Staten. Dat vind ik echt zorgelijk, want het maakt niet uit van welke kant een kernwapen komt. Het is een massavernietigingswapen!
Ik heb ook nog gevraagd naar het non-proliferatieverdrag. De minister heeft daar ook op geantwoord. De minister schetst een situatie waarin het heel lastig is op dit moment, maar tegelijkertijd streven we naar een kernwapenvrije wereld. Even heel concreet: welke stappen zet dit kabinet nu om dat non-proliferatieverdrag na te leven? Welke stappen worden er nu concreet gezet? Of is het in de ijskast gezet voor later gebruik? Dat zou overigens onacceptabel zijn.
Minister Berendsen:
Wij staan nog steeds achter het verdrag. Wij vinden het belangrijk en wij blijven ons daarover uitspreken, maar ik heb net ook aangegeven dat we in het scenario waarin we nu zitten, de wereldwijde veranderende veiligheidssituatie, enigszins realistisch moeten zijn over de wijze waarop we op dit moment binnen het huidige speelveld daar stappen op kunnen zetten.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Berendsen:
Voorzitter, Oekraïne.
De voorzitter:
Dat is het tweede blokje.
Minister Berendsen:
Ja, het tweede blokje. Mevrouw Van der Werf vroeg naar de onderhandelingen en de representatie daar. Het kabinet is voorstander van de vredesgesprekken en vindt het ook van belang dat Europa aan tafel zit en daar vooral ook een eensgezinde boodschap heeft. Europa betaalt en levert het leeuwendeel van de financiële en militaire steun aan Oekraïne, staat klaar om bij te dragen aan een duurzame vredesovereenkomst en is dus een onontbeerlijke speler in dergelijke gesprekken. Naast de E5 zullen ook EU- en NAVO-vertegenwoordigers aan de gesprekken deelnemen. Nederland staat in voortdurend contact met de internationale partners die direct betrokken zijn bij de gesprekken. Daarbij zet Nederland in op goede afstemming en adequate betrokkenheid vooraf en na afloop.
De heer Hoogeveen vroeg nog specifiek: waarom niet alleen de Raad? Uiteindelijk is de vertegenwoordiging die nu gekozen is, de veelzijdigheid ook van partners die we simpelweg hebben in een structuur met 27 lidstaten, wat ons betreft een goede afspiegeling van de belangen die er in Europa zijn. De Europese Raad alleen kan niet alle belangen vertegenwoordigen, bijvoorbeeld wanneer het gaat om NAVO-zaken. Daarom is de NAVO er ook bij betrokken. De delegatie is zo samengesteld dat die de steun kan krijgen van alle Europese landen. Het belangrijkste — dat zei ik net ook in antwoord op mevrouw Van der Werf — is dat het ons ook gaat om de gemeenschappelijke boodschap. Uiteindelijk gaat het om welk mandaat er is, wat de boodschap is, of iedereen met één mond spreekt en welke structuur de onderhandelingen uiteindelijk gaan krijgen. Daar zijn we nog in afwachting van.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, is er een interruptie van de heer Hoogeveen.
De heer Hoogeveen (JA21):
Dank voor het antwoord, maar het was niet helemaal een antwoord op mijn vraag. Mijn vraag was specifiek: waarom moet de Europese Commissie zich er nou weer tegenaan bemoeien en waarom is die weer onderdeel geworden van de delegatie, terwijl de Europese Raad ook al vertegenwoordigd is?
Minister Berendsen:
Omdat ook de Europese Commissie op basis van een verdrag een rol speelt bij dit soort vraagstukken. Er is uiteindelijk een representatie gekozen die de steun kan krijgen van de 27 landen. Er waren natuurlijk wensen van het ene land en van het andere land, die wel en die niet, dat instituut wel en dat instituut niet. We hadden natuurlijk het liefst één persoon gehad die al die steun kon krijgen en het gesprek kon voeren. Qua effectiviteit was dat het mooiste geweest. Dit is de Europese oplossing die gekozen is. Daar staan wij achter en uiteindelijk gaat het om de gemeenschappelijke boodschap.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Berendsen:
Mevrouw Van der Werf vroeg naar Europese veiligheid en een eventuele concessie pas na het staakt-het-vuren. Europa is bereid tot een gesprek met Rusland, maar wel in de juiste volgorde. Eerst dus een einde aan de agressie, een staakt-het-vuren en uitzicht op duurzame vrede in Oekraïne en pas daarna kan over andere zaken, zoals brede Europese veiligheid en stabiliteit, worden gesproken. Er is op dit moment een gebrek aan vertrouwen voor gesprekken met Rusland. Dat gaat ook niet op korte termijn veranderen als Rusland zijn gedrag niet verandert. Dat zien we in de voortdurende dagelijkse Russische agressie en vijandige acties. Zolang de Russische agressie voortduurt, blijven we Oekraïne zo veel mogelijk financieel en militair steunen om de druk op Rusland op te voeren, zodat ze serieus aan tafel gaan komen.
Dan concessies op het grondgebied van Oekraïne. Wij staan volledig achter de soevereiniteit en de territoriale integriteit van Oekraïne binnen zijn internationaal erkende grenzen. Het is aan Oekraïne zelf en alleen aan Oekraïne om te bepalen of en hoe het bereid is om in het kader van een eventueel vredesakkoord concessies ten aanzien van het grondgebied te doen.
Dan de EU-lening voor Oekraïne. Wij verwelkomen het voorstel van de Europese Commissie om Oekraïne van noodzakelijke steun te voorzien in 2027. Dat is hard nodig. Deze steun blijft voor Oekraïne, en dus voor Europa en voor Nederland, van groot belang gezien de voortdurende Russische aanvallen op Oekraïne. Het is goed dat het voorstel betekent dat we Oekraïne ook in EU-verband steunen, waarbij alle EU-lidstaten hun deel zullen moeten bijdragen. Wij verwelkomen de voorstellen van de Commissie om internationale partners buiten de EU daar ook bij te betrekken en te mobiliseren. Voor wat betreft de brief van bondskanselier Merz waarin hij de steun aan Oekraïne verbindt aan het MFK, benadrukken wij dat EU-brede financiële steun aan Oekraïne van groot belang blijft. Alle lidstaten zouden hieraan mee moeten doen zonder opt-outs. Er is natuurlijk een aantal lidstaten dat opt-outs wil bedingen. Daar zijn wij natuurlijk tegen. We blijven ons inzetten op dat punt. Binnen het nieuwe MFK steun regelen voor Oekraïne betekent dat je op een goede manier middelen kan reserveren, maar ook op een goede manier de burden sharing mogelijk kan maken als het gaat om de financiering van Oekraïne.
Samenwerking met derdelanden is daarbij belangrijk in het algemeen. De heer Hoogeveen vroeg specifiek naar de EU-only-criteria. Het is belangrijk dat we blijven samenwerken met onze belangrijkste niet-EU-bondgenoten. Als het om defensie gaat, dan is dat in het directe belang van de Europese veiligheid, maar het geldt voor meerdere strategische sectoren. Nederland zet zich daarom steevast in voor voldoende mogelijkheden voor samenwerking, juist ook met die betrouwbare niet-EU-partners. We hebben als Nederland ook succesvol ingezet op voldoende flexibiliteit voor Oekraïne, bijvoorbeeld voor aankopen in derdelanden via de Ukraine Support Loan. Dat is een belangrijke stap. Daardoor heeft bijvoorbeeld het VK, het Verenigd Koninkrijk, een aanvullende overeenkomst kunnen sluiten over toegang tot die lening. Voor het aankomende leningenpakket van 45 miljard zetten we in op dezelfde mate van flexibiliteit. In die zin denk ik dus dat het kabinet de lijn van de heer Hoogeveen deelt om met deze partners te blijven samenwerken en die mogelijkheden ook te scheppen.
Dan kom ik op de inzet op de-escalatie. Duurzame vrede voor Oekraïne is een cruciaal onderdeel van veiligheid en stabiliteit in Europa. Europa legt de druk op Rusland om naar de onderhandelingstafel te komen. We zien tot op heden echt nog veel te weinig signalen dat dit ook serieus gebeurt. Het is niet Europa dat escaleert. Het is Rusland dat telkens weer laat zien dat het bereid is om te escaleren. We zien dat de Russische bereidheid om risico's te nemen toeneemt met hybride acties in Europa. Het kabinet zet ook in op geloofwaardige afschrikking om deze Russische dreiging te beïnvloeden. Ik herhaal in antwoord op de vraag van mevrouw Dobbe dat de-escalatie en diplomatie nodig zijn, maar om dat voor elkaar te krijgen, is druk op Rusland nodig. We zien dat Rusland nu nog onvoldoende beweegt naar de onderhandelingstafel. De inzet van het kabinet is geen escalatie, maar is ervoor zorgen dat de onderhandelingen beginnen. Laten we niet vergeten dat Rusland al meer dan vierenhalf jaar iedere dag de kans heeft om een staakt-het-vuren te accepteren en naar de onderhandelingstafel te komen.
Met een vraag van mevrouw Van der Werf kom ik bij het mapje overig, voorzitter.
De voorzitter:
Ja, dus we komen bij uw laatste blokje, overig, aan.
Minister Berendsen:
Mevrouw Van der Werf vroeg naar de samenwerking tussen de VS en Europa. Die samenwerking is in het belang van zowel Europa als de Verenigde Staten, zeker ook als het gaat om onze veiligheid en onze economie. De VS is cruciaal in het leveren van kritieke steun aan Oekraïne, zoals luchtverdedigingsmiddelen via PURL. Zowel Nederland als Europa zijn doorlopend met de VS in gesprek over onze gedeelde belangen, zoals een duurzame en rechtvaardige vrede voor Oekraïne, het tegengaan van de Russische dreiging, en ook de opbouw van de Europese defensiecapaciteit en industrie. Dat is ook in het belang van de VS en is een wens van de VS. Wij werken goed samen op het gebied van defensie-initiatieven. Een sterk Europa dat voor zijn eigen veiligheid kan zorgen en een sterke trans-Atlantische defensie-industrie, dus ook in Europa, is echt een gedeeld belang. De VS onderstrepen dit ook. Los daarvan is het belangrijk voor het afbouwen van afhankelijkheden en het versterken van de eigenstandige Europese industrie. Wij blijven daarop inzetten. Nogmaals, dat doen we niet omdat de VS dat van ons vraagt, maar omdat wij zelf ook vinden dat wij de verantwoordelijkheid voor de veiligheid op ons eigen continent moeten kunnen dragen.
Mevrouw Van der Werf vroeg ook nog naar het Internationaal Strafhof en de opties voor onafhankelijke bankrekeningen voor het ICC. In lijn met de motie verkennen de ministeries van Financiën en Buitenlandse Zaken in overleg met De Nederlandsche Bank en de Europese Commissie momenteel verschillende mogelijkheden tot voortzetting van de toegang tot het internationale betalingsverkeer voor het Strafhof. Inhoudelijk is het vinden van een passende optie een uitdaging. Bij elke mogelijke optie moet ook rekening gehouden worden met de potentiële risico's; die worden nadrukkelijk meegenomen in deze verkenning. Uw Kamer wordt zo snel mogelijk nader geïnformeerd, zoals ook in de brief die naar de Kamer gestuurd is over onze inzet voor de states parties is meegegeven.
Dat was van mijn kant de beantwoording, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, minister. Voordat u weer gaat zitten, is er een interruptie van mevrouw Van der Werf.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Nog heel even over die bankrekeningen. Ik begrijp dat we daar binnenkort, naar ik geloof in december, nader over geïnformeerd worden. Maar ik heb de minister nu al een aantal keer horen zeggen dat het moeilijk is. Bedoelt hij dan dat het politiek moeilijk is of bedoelt hij dat het technisch moeilijk is?
Minister Berendsen:
Dit is op een aantal gebieden een heel moeilijke opgave, want het is niet alleen de vraag hoe je het technisch regelt, maar je moet ook partijen hebben die dit risico kunnen dragen. Je moet inzichtelijk hebben welke potentiële risico's er zijn en hoe je die dan vervolgens weer afdekt, juist ook voor de partijen die hier onderdeel van moeten zijn. Dat moet goed doordacht worden. Maar ik heb ook al meerdere keren aangegeven dat dit natuurlijk iets is waar wij vol op inzetten en waar we ook gewoon de komende weken duidelijkheid over willen hebben, omdat je niet wil dat de situatie ontstaat dat we maandenlang praten over wat dan de optie is om te gebruiken, om daarna nog politiek heel lang te gaan spreken over de vraag of er een meerderheid voor is. Dat betekent dat we daar vol druk op zetten.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Dat is helder. Ik heb ook om die reden twee opties gegeven, namelijk dat je kijkt naar een nationale en een Europese variant. Kan de minister iets meer zeggen over welke route het meest kansrijk lijkt op dit moment als je die verschillende moeilijkheden zou wegen?
Minister Berendsen:
Wij zetten er nu vol op in om in ieder geval de Europese optie te verkennen. Daar kan een Nederlandse rol natuurlijk ook onderdeel van zijn, maar dat is de optie die we op dit moment verkennen, die de Europese Commissie ook aan het verkennen is en waarvan ik echt hoop dat we die binnen hele korte termijn ook als voorkeursoptie hebben waarmee we verder kunnen werken.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Werf ziet af van een derde interruptie.
Mevrouw Piri (PRO):
De minister had het over Russische cyber-, spionage- en beïnvloedingscampagnes, ook in Nederland. Kan hij voorbeelden geven van die beïnvloedingscampagnes?
Minister Berendsen:
Beïnvloedingscampagnes. Het meest concrete voorbeeld dat ik kan noemen is het voorbeeld dat we vandaag zien. In de nieuwsberichten zien we een rol van een Nederlands bedrijf bij droneaanvallen op de Krimbrug. We zien dat de Russische ambassade met de wijze van communiceren het maatschappelijk debat in Nederland probeert te beïnvloeden, namelijk het vijandbeeld neerzetten dat wij hen aanvallen, terwijl het overduidelijk is dat wij met de levering van wapens door een Nederlands bedrijf aan Oekraïne niet in oorlog zijn met Rusland. Het verspreiden van dit soort narratieven door de Russische ambassade draagt er alleen maar aan bij dat ze proberen ons uit elkaar te spelen, ons angst aan te jagen en uiteindelijk ook de steun aan Oekraïne te ondermijnen. Ik denk dat dat het meest actuele concrete voorbeeld is dat ik kan noemen.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik denk dat ik het in 95% van de voorbeelden eens zou zijn met de minister, maar juist bij dit voorbeeld niet. Ik moet zeggen dat ik het zeer ongekend vind dat een Nederlands defensiebedrijf — ik vind het heel goed dat we wapens leveren — gaat uitroepen dat het zijn wapens waren bij de Krimbrug. Ik weet niet of dat Oekraïne meer beschermt. Ik denk wel dat Nederland daar onveiliger van wordt. Maar laten we het dan anders stellen. We hebben aan Rusland al hakenkruizen in Frankrijk toegeschreven, te midden van alle debatten rondom Gaza. In Denemarken waren er Koranverbrandingen.
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Piri (PRO):
Voorzitter, daar probeer ik toe te komen. Die Koranverbrandingen zijn toegeschreven aan Rusland. In Duitsland hebben we gezien dat er auto's gemold zijn met daarop een sticker "I vote green". Daar bleken uiteindelijk gewoon Russische agenten achter te zitten.
De voorzitter:
Uw vraag.
Mevrouw Piri (PRO):
Hoe kunnen we Nederland met dit soort voorbeelden weerbaarder maken? We kunnen ons allemaal de explosie voorstellen wanneer zoiets in Nederland gebeurt, ook hier in de Kamer in het publieke debat.
Minister Berendsen:
Ik gebruikte het voorbeeld dat ik net noemde om te laten zien dat bijvoorbeeld de Russische ambassade ook online heel duidelijk bezig is op allerlei terreinen. Ze gebruiken elke gelegenheid om het narratief te verspreiden. Dat is de reden waarom ik het benoemde. De vraag van mevrouw Piri ligt niet op het terrein van de minister van Buitenlandse Zaken, maar op dat van andere collega's. Maar dit gaat om het weerbaar maken van de samenleving. Kan men desinformatie herkennen? Zijn we openlijk over de attributie van bepaalde zaken die plaatsvinden? Zijn we eerlijk en duidelijk over wat we zien gebeuren? Benoemen we het en wijzen we ook aan waar het vandaan komt? En, vervolgens, zijn wij ook bereid om tegenmaatregelen te nemen? Deels gaat het dan om manieren om desinformatie tegen te gaan, dus de juiste informatie verspreiden en onjuiste narratieven tegengaan, en deels gaat het om bredere hybride activiteiten, ook om te laten zien dat wij tegendruk geven. Dat betekent bijvoorbeeld sancties instellen of andere maatregelen nemen, zoals de steun aan Oekraïne vergroten, om iedere inzet die men pleegt om ons te ondermijnen en om ons uit elkaar te spelen, te beantwoorden met meer steun en met duidelijk maken dat wij eensgezind blijven.
De voorzitter:
Mevrouw Piri, tot slot.
Mevrouw Piri (PRO):
Ja, voorzitter. Denkt de minister dat we hier nu voldoende doen als het gaat om publieke weerbaarheid tegen dit soort zaken? Ik ben er namelijk van overtuigd dat, als je dit soort voorbeelden laat zien van dingen die zich hier voordoen en die al toegekend zijn aan Rusland, mensen zich even bewust afvragen: goh, was dit echt, of zat hier misschien een vijandige staat achter? Vindt de minister dat we in Nederland voldoende doen voor de weerbaarheid in onze samenleving?
Minister Berendsen:
Ik denk dat het kabinet in ieder geval voldoende stappen aan het zetten is om ons hier echt weerbaarder tegen te maken. Maar dat ligt wel op het terrein van collega's. Het is echt heel belangrijk dat we hier duidelijk over zijn, dat we dingen attribueren en dat we uitspreken dat we de samenleving daarin meenemen. Dit debat is, denk ik, ook een voorbeeld dat laat zien dat we samen nog een betere vorm moeten vinden met de Kamer en het kabinet om dit op een goede manier te doen.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
De oorlog wordt inderdaad niet alleen gevoerd aan het front, en het zijn ook niet alleen cyberaanvallen; het is inderdaad ook mentaal. Dat is de desinformatie waar de minister het net over had. Ik vond zijn reactie vandaag op het Russische narratief goed, maar die was wel reactief. Kijk naar Frankrijk, Moldavië en de Baltische staten. Die zijn veel actiever in het blootleggen van deze destructieve desinformatie. In het recente boek van Beatrice de Graaf over hoe Poetin denkt, staat dat de manier waarop hij onze samenleving ontwricht, veel meer mentaal is.
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Bent u het ermee eens dat het een goed idee zou zijn als de Nederlandse overheid, op het moment dat dit soort desinformatiecampagnes online worden gevoerd, dit actiever gaat blootleggen?
Minister Berendsen:
Ik zie het belang daarvan. Ik zie ook dat het kabinet daar de afgelopen maanden steeds verdere stappen op zet. Dit is inderdaad, denk ik, de richting waarin we samen moeten wandelen. Ik denk dat het niet alleen een opdracht is aan het kabinet, maar ook een opdracht aan de brede politiek, de samenleving, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, die samen heel duidelijk moeten zijn over wat hier gebeurt en op welke wijze we hier aandacht aan kunnen geven.
De voorzitter:
Dan … Nee, meneer Hoogeveen heeft ook nog een interruptie.
De heer Hoogeveen (JA21):
Ik heb toch nog een vraag over het Verenigd Koninkrijk. Als het gaat over het uitbouwen van onze defensiecapaciteiten en het samenwerken met "trusted partners", zoals die in goed Nederlands heten, zie je dat het Verenigd Koninkrijk niet onder dezelfde voorwaarden van het SAFE-programma valt, bijvoorbeeld, waardoor het dus ook benadeeld wordt bij die zogeheten "herkomsteisen" voor defensieaanbestedingen en -investeringen. Hoe kijkt de minister hiernaar? Ik hoorde daar nog niet echt iets over in zijn antwoord.
Minister Berendsen:
Onze inzet blijft dat een partner als het Verenigd Koninkrijk ook onderdeel kan zijn van dit soort initiatieven, omdat we juist ook op defensiegebied … De heer Hoogeveen heeft daar volledig gelijk in. Niet alleen militaire capaciteit, maar ook bijvoorbeeld bewaking van de Noordzee is echt een uitdaging die we gezamenlijk met het Verenigd Koninkrijk hebben. Het Verenigd Koninkrijk is binnen de NAVO, maar ook binnen alle programma's die we opzetten om onze militaire capaciteit te versterken, gewoon een belangrijke partner. Dat is dus de inzet van Nederland binnen Europese programma's. Het zal ook de inzet van Nederland blijven om een partner als het Verenigd Koninkrijk toegang hiertoe te laten krijgen.
De heer Hoogeveen (JA21):
Dank voor het antwoord. We zien echter wel dat dat in Europees verband nog moeizaam gaat, zeker ten aanzien van het Verenigd Koninkrijk. Vergelijk het bijvoorbeeld met hoe ver het nu met Canada gaat; daarmee is een veel sterkere samenwerking. Hoe kijkt Nederland hiernaar in Europees verband? Is het idee dat het Verenigd Koninkrijk daar juist wel bij zou moeten horen, ook iets wat Nederland op de agenda probeert te zetten in Europees verband?
Minister Berendsen:
Ja, dit is de inzet van Nederland, zoals dat overigens op meerdere terreinen geldt. Het Verenigd Koninkrijk is niet weggedreven na de brexit en ligt exact waar het ligt. Het is voor ons een hele belangrijke partner. We zullen soms wat Europese partners en ook mensen in Brussel ervan moeten overtuigen dat we het Verenigd Koninkrijk niet hoeven te straffen voor brexit. We hebben het Verenigd Koninkrijk hard nodig in een partnerschap en dat is de inzet van Nederland.
De voorzitter:
Dank u wel, minister. We gaan door naar de beantwoording van minister Yeşilgöz in de eerste termijn.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dank u wel, voorzitter. Ik denk dat er zojuist al heel veel gezegd is door de minister van Buitenlandse Zaken. Het is nogal evident dat Nederland en Europa te maken hebben met zeer reële dreigingen en ook aanvallen. Na jarenlang met elkaar bezuinigd te hebben op onze internationale veiligheid en op defensie en er, terugkijkend, heel lang best wel naïef van uit te zijn gegaan dat we geen oorlog meer op ons continent zouden zien, denk ik dat we kunnen vaststellen dat dat echt verleden tijd is. Helaas zien we heel veel ellende, ook op ons continent, en zien we ook dreigingen onze kant op komen, maar gelukkig zijn we daarop voorbereid. De afgelopen jaren zijn we fors aan het investeren in onze weerbaarheid en in defensie. Het is heel erg belangrijk voor ons vanuit de krijgsmacht om ervoor te zorgen dat we niet alleen nu paraat staan, maar ook in de toekomst klaar zullen staan op het moment dat er weer nieuwe ontwikkelingen en nieuwe innovaties zijn, en dat we niet alleen klaar zijn voor kortstondige incidenten, maar ook voor een langdurig conflict.
Ik heb geen blokjes. In mijn hoofd klinkt het heel logisch wat ik ga doen. Ik ben benieuwd of de Kamerleden zich daarin gaan herkennen; daar gaan we achter komen. Ik wil beginnen met de hybride dreigingen en activiteiten, want die waren een van de aanleidingen om dit debat te hebben. Hybride dreigingen zoals sabotage, cyberaanvallen, desinformatie en nepbommeldingen vormen steeds nadrukkelijker een onderdeel van onze veiligheidssituatie. Russische actoren gaan agressiever te werk en zijn ook bereid om meer risico's te nemen. Tegelijkertijd is er binnen het domein van sabotage ruimte voor escalatie, maar ook voor de-escalatie. Op 30 september is de Tweede Kamer gebrieft door de directeur van de MIVD over de huidige toenemende hybride dreiging in Europa. Voorbeelden — mevrouw Piri begon er al mee — zijn het drone-incident in Leipzig, dat door Duitsland aan Rusland is geattribueerd, het beschieten van een Deense helikopter met lichtkogels en incidenten met drones in de Baltische staten en Polen. Elke keer dat we hier een debat hebben, komen er helaas ook nieuwe voorbeelden bij.
Ook in Nederland hebben we al jaren te maken met cyberaanvallen. Zo zijn er camera's gehackt door de Russen om onze militaire transportroutes in kaart te krijgen. Ook wordt informatie verzameld over kritieke infrastructuur en worden ambtenaren, militairen en journalisten gevolgd om gegevens te stelen. Gebruik van AI maakt dit soort operaties ook steeds gemakkelijker. We investeren voortdurend in onze weerbaarheid tegen hybride aanvallen en cyberaanvallen. Voorbeelden hiervan zijn ook in de inbrengen langsgekomen. Een voorbeeld is de modernisering van het staatsnoodrecht, waaronder de Oorlogswet voor Nederland. Die is nu in de ontwerpfase, dus die komt naar uw Kamer. Een ander voorbeeld is de Wet bescherming nationale veiligheid, die nu ter consultatie uitstaat. De vraag van mevrouw Rajkowski was wanneer die richting de Kamer komt. Zo snel mogelijk. De wet bescherming vitale infrastructuur, die augustus jongstleden van kracht is geworden, is nog een voorbeeld.
Maar we moeten ook gewoon proactief kunnen optreden tegen hybride dreigingen. Dat betekent dat de ambitie natuurlijk ook in onze Defensienota 2026 staat en in onze internationale veiligheidsstrategie, ook van dit jaar. Het is dus niet alleen reageren op een incident, maar op het bredere patroon als geheel, wat net ook langskwam. De aanpak moet erop gericht zijn om de afweging van Rusland zo te beïnvloeden dat het ervan afziet. Dat is de kern van wat we hier proberen te doen om escalatie te voorkomen en vooral om te laten zien dat je er gewoon niet aan moet beginnen. Natuurlijk moeten we zorgvuldig blijven omgaan met het attribueren van incidenten. Zo blijven we ook trouw aan onze eigen democratische rechtsorde. Tegelijkertijd is er duidelijk wel sprake van een toename van Russische acties. Daar moeten we ook niet al te vaag over doen. Dat moet je ook gewoon benoemen zoals het is.
In deze context vroeg de VVD ook hoe het staat met de uitvoering van de motie-De Groot over hybride aanvallen. Daarin wordt gevraagd om in gesprek te gaan over een geharmoniseerd reactiekader, onder andere binnen Europa maar in ieder geval internationaal, want als je het in verschillende landen om je heen ziet gebeuren, dan wil je dat we op dezelfde manier reageren en dat het geharmoniseerd wordt opgepakt. In de beantwoording van het schriftelijk overleg over de RBZ Defensie heb ik aangegeven dat ik ervoor zal pleiten dat beter gezamenlijk kunnen reageren op hybride dreigingen een plek krijgt in de Europese veiligheidsstrategie, waar op dit moment aan wordt gewerkt. Die zin liep niet helemaal, maar we pleiten er dus voor om het daar te laten landen. Ik ben een beetje moe na de afgelopen dagen, voorzitter.
Ten tweede is een essentieel onderdeel van het tegengaan van hybride dreiging het communiceren van de consequenties richting Rusland. Hiervoor blijven we ons internationaal inzetten. Op die manier geven we ook uitvoering aan die motie. De minister van Buitenlandse Zaken ging net ook wat uitvoeriger in op die reacties richting Rusland.
Het is belangrijk dat we in Europa het hoofd koel houden en dat we binnen kaders reageren op een zelfgekozen manier en moment, want als we niet voldoende tegendruk geven aan de Russische hybride dreiging, dan beschouwt Rusland het blijkbaar als een uitnodiging om straffeloos zijn gang te gaan en daarbij steeds meer risico's te nemen. Tegelijkertijd werken we via een rijksbrede aanpak om tot een weerbare samenleving te komen via het vergroten van civiele weerbaarheid en militaire paraatheid. Gegeven de veiligheidssituatie werken we nu aan een herijking van deze weerbaarheidsopgave aan de hand van drie scenario's: het scenario waarin een beroep wordt gedaan op generieke schokbestendigheid — dat is bijvoorbeeld als je 72 uur uitval hebt van stroom en data; kan je jezelf dan redden? — escalatie met hybride acties en een militair conflict. Dit vereist maatschappelijk ook brede samenwerking, waarbij de overheid, het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en de mensen thuis gezamenlijk de verantwoordelijkheid dragen en afspraken maken over de rolverdeling.
Volgende week is de Top Nationale Weerbaarheid. Die organiseer ik met mijn collega van Justitie en Veiligheid. Als ik mij niet vergis, bent u allen uitgenodigd. Ik hoop ook echt dat Kamerleden zullen deelnemen. Tijdens die top wordt met maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven, kennisinstellingen en medeoverheden het gesprek gevoerd over de hernieuwde aanpak van weerbaarheid, de rollen en de verantwoordelijkheden. Er wordt ook verkend waar die samenwerking versterkt kan worden. Dat zullen we allemaal verwerken in een hernieuwde weerbaarheidsaanpak, die in het eerste kwartaal van volgend jaar met de Kamer wordt gedeeld. Dus mocht u die uitnodiging nog niet hebben gezien, laat het ons weten. Dan zorgen we dat dat goed komt. Ik hoop u daar volgende week ook te mogen ontvangen.
Dan heb ik hier een vraag waar mevrouw Piri mee begon. Volgens mij is dit ook de kernvraag van het debat. Voor het debat geopend werd begon ze met haar punt van orde. Maar die vragen kwamen ook vanuit D66 en de VVD: wat zijn nou de scenario's en hoe gaan we ermee om? De minister van Buitenlandse Zaken heeft al het een en ander gezegd. Het is heel belangrijk om nogmaals te benadrukken — ik weet dat deze woordvoerders heel goed beseffen dat dit is voor zover we dat nu in openbaarheid kunnen zeggen, maar ik zeg dat toch maar hardop — dat wij als Nederland ons ook voorbereiden, zowel nationaal als internationaal, zowel binnen de NAVO als binnen de EU. Zo zullen er begin volgend jaar NAVO-oefeningen zijn. Daar zullen we ook als kabinet aan deelnemen, vanuit onze rollen, om die met elkaar te kunnen oefenen. Dat is maar één voorbeeld, maar de minister van Buitenlandse Zaken noemde de manieren waarop we daarmee omgaan. Uiteindelijk zijn er natuurlijk risico's. Een weerbare samenleving kan handelen in de scenario's die gemaakt worden op NAVO-niveau. Die scenario's vertalen we dan naar ons eigen land.
Voorzitter. Ik denk dat ik dreig heel erg in herhaling te vallen, want de minister van Buitenlandse Zaken heeft daar al veel over gezegd. Ik hoop dat we in een andere setting iets kunnen organiseren. Ik denk dat we die setting de komende tijd sowieso met elkaar moeten ontwikkelen, als ik dat mag zeggen, want het ligt natuurlijk vooral bij de Tweede Kamer. Kunnen we er iets op organiseren zodat we hier met elkaar wat meer over kunnen spreken dan nu? Ik snap namelijk de behoefte van mevrouw Piri heel erg goed. Als het zo'n reële drieging is, kan zij niet naar huis gaan met het idee "ze zeggen dat het wel loopt". Ik weet van haar dat zij van ons begrijpt dat we het hier nu niet kunnen delen, maar ergens moeten we elkaar zien te vinden zodat ze dat in ieder geval ook met een onderbouwd gevoel naar buiten kan brengen. Zoals voor alles geldt, leven we nu in een tijd tussen vrede en oorlog. Onze wetten en onze regels zijn daar niet op toegespitst en misschien ons democratische gesprek ook niet. Ik zou het heel fijn vinden … Ik weet dat er wordt gezocht naar een model naast de vertrouwelijke briefing die door de minister van Buitenlandse Zaken is aangeboden.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik ga toch een poging wagen. Volgens mij was het de Commandant der Strijdkrachten die samen met de minister bij Buitenhof zat en zei: "Kijk, als er tanks de grens over komen, is het duidelijk artikel 5. Daar hoeven we niet geheimzinnig over te doen." Mijn vraag is de volgende. Als op vliegveld Eindhoven hetzelfde gebeurt als op Leipzig, wat is dat dan?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Als er dat soort zaken gebeuren — in Leipzig ging het om een drone met een explosief — dan hebben wij ook de mogelijkheden en instrumenten om daarop te acteren, zoals dat daar ook gebeurd is. Je gaat er dan van uit dat je het tijdig ziet, dat je er dus tijdig op kunt handelen. Daar is alles op ingericht. Daarbij heb je ook de scenario's voor als je daar niet op tijd bij bent. Het klinkt een beetje raar als ik als minister van Defensie "afkloppen" zeg, maar we mogen dankbaar zijn dat ze het daar wel op tijd hebben gedaan. Wij hebben daar scenario's voor. Daarover kan ik in vertrouwelijkheid meer delen, ook tot een bepaalde hoogte. Wij spreken daar bij Defensie echt over in briefingsruimtes met een heel select gezelschap. Dus ook daarbinnen is het niet breed verspreid, omdat je daar dan ook uitvoerig moet bespreken wat voor spullen we hebben: kan ik dat allemaal detecteren en hoe kan ik erop handelen? Ik snap wel dat mevrouw Piri zegt dat ze niet per se naast de generaal zittend die tekeningen hoeft te zien, maar dat ze wel gevoel wil hebben bij die scenario's.
Laten we dus kijken hoe we in ieder geval dit gesprek een stuk verder kunnen brengen dan we nu doen. Ik sluit niet uit dat er dan nog steeds vragen overblijven, maar ik hoop dat er dan wel genoeg basis is om in ieder geval als Kamerlid te kunnen zeggen: ik heb er nu meer idee bij. Want ik snap dat dit 'm niet is.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik vrees namelijk dat het wachten is op de eerste dodelijke slachtoffers bij een hybride aanval door Rusland. U hebt al gezien wat er op de Zwarte Zee is gebeurd. Daar zijn dodelijke slachtoffers gevallen. Als de autoriteiten in Leipzig er niet op tijd bij waren geweest, was dat daar ook gebeurd. Nou begrijp ik dat het kabinet zegt: we gaan niet alles wat we doen om dat te voorkomen, openbaar delen. Dat zou ik ook zeer onverstandig vinden, want we proberen het te voorkomen. Maar als zoiets gebeurt, wat is dan de crisisstructuur? Als er dodelijke slachtoffers zijn, vinden wij dan dat artikel 4 moet worden geactiveerd of niet? Naar dat gesprek ben ik eigenlijk op zoek. Begrijpt de minister dat er toch ook een deel daarvan openbaar gedeeld zou moeten worden met de Kamer?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dat denk ik wel, maar dan is het even zoeken. Ik weet dat het niet de vraag van mevrouw Piri is, maar een deel van het antwoord zit in de crisisstructuur die we al hebben. Dan gaat het om de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing en de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing, die we ook hebben ingezet tijdens corona. Wanneer het echt gaat over nationale veiligheid, zetten we die in. Daar komt alles bij elkaar. Wanneer het inderdaad om een drone gaat die je er op tijd uit haalt, zonder slachtoffers, is het anders. Dat geldt ook voor een heel andere kant, waar ook vragen over zijn gesteld: het geval bij Albert Heijn. Dan denken we opeens: als alles plat komt te liggen, raakt het ons direct. Dan ga je eerst naar de primaire scenario's bij het departement dat daar in de lead is. Ik snap dat mevrouw Piri zoekt naar het besluitvormingsmoment daartussen: wanneer gaat het over van de een naar de ander en wat betekent dat dan? Ik denk dat je dan net te veel informatie voor de buitenwereld deelt, maar over die structuren, zeker in dat voorste deel waar we wel openbaar over spreken — iedereen weet hoe die crisisstructuur in elkaar zit — zouden we meer inzage kunnen geven. Maar ik denk dat mevrouw Piri niet daarnaar op zoek is, want ik denk dat ze dat deel wel kent. Daar is tijdens corona uitvoerig over gedebatteerd. Ik snap de zorg. Ik kan me voorstellen dat we daar eerst in vertrouwelijkheid over spreken en wij daar ook neerleggen waarom we dat in vertrouwelijkheid delen. Dat zal altijd een deel zijn van het hele verhaal. Volgens mij is daar altijd ruimte voor in de Kamer. In dat gesprek kunnen we transparant de dilemma's bespreken. Ik heb namelijk geen enkele reden, echt geen enkele, om dat niet openbaar te willen delen, als wij niet zouden denken dat het schadelijk is voor het belang van Nederland. Dat is het enige. Zeker als oud-Kamerlid snap ik dat je je werk goed moet kunnen doen. Het is echt een groot dilemma.
De voorzitter:
Mevrouw Piri, tot slot.
Mevrouw Piri (PRO):
Tot slot op dit punt. Een van de doelen van Rusland is gewoon om onrust te zaaien in onze democratie, in onze samenleving en ook in ons parlement en onze politieke besluitvorming. Als wij geen manier vinden om hier als Kamer een goede dialoog over te voeren met het kabinet, ben ik bang dat wij straks, als zo'n crisissituatie zich voordoet, totaal verdeeld zijn op het moment dat we heel erg verenigd zouden moeten zijn. Dat is de grondgedachte van waaruit ik dit debat aanvroeg. Ik hoop dat we een manier vinden om hier een fatsoenlijke dialoog over te voeren met het kabinet, zonder dat we de vijand per se wijzer maken. Ik zou wel iets in het politieke debat willen laten zien van dit dilemma.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Ik deel dit ontzettend met mevrouw Piri. Ik denk dat je dat gesprek openlijk zou kunnen hebben op een heel ver niveau zonder dat je het concreet hebt over wat nou de scenario's zijn. Ik denk dat heel veel Nederlanders niet heel scherp hebben — dat snap ik, want die zijn in hun dagelijks leven met iets heel anders bezig — wat die dreiging nou daadwerkelijk is, wie daarachter zit en wat de agenda daarachter is. Dat valt mij ook op in alle gesprekken. Dan heb je het dilemma: hoe informeer je mensen zonder ze angst aan te jagen? Dat is echt een hele ingewikkelde. Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet vind dat we daar in al die jaren een goede modus in hebben gevonden. In landen in Europa die dichter bij de grens met Rusland liggen — daar ben ik natuurlijk met regelmaat om met mijn collega's te spreken — hebben ze deze hele discussie niet. Dat zit in hun geschiedenis. Daar zeggen ze: "Wij kennen de vijand. Wij weten wie dat is. Wij kennen de modus operandi. Wij weten waarom bijvoorbeeld desinformatie en bemoeienis met verkiezingen stap 1 zijn." Dat ligt zo ver van onze context. Ik ga graag op zoek met mevrouw Piri. We moeten hier natuurlijk het debat voeren. De vraag is of het meer waarde heeft wanneer de boodschap van politici komt of wanneer die van deskundigen en anderen komt. Ik ben het ontzettend met mevrouw Piri eens dat we in Nederland dat maatschappelijk debat, waar ik voor een deel over ga, maar niet in m'n eentje, nog niet zo scherp hebben. Als het dan een keer, ondanks alles wat we proberen, misgaat — 100% veiligheid en garantie bestaat helaas niet — kan het heel snel uit elkaar lopen. Daar moeten we met elkaar iets op verzinnen. Voor mij is dat het voorportaal van "wat doe je in de scenario's?", want die houden we altijd achter gesloten deuren. In die zin is het ook in ons voordeel dat Rusland niet alles weet, maar ook twijfel heeft over wat ... Een beetje in het midden laten heeft ook een enorm groot voordeel. Ik zeg graag toe dat ik erover na- en meedenk. Ik constateer ook dat als het vanuit het kabinet komt, het misschien een averechts effect kan hebben. Ik vind 'm ook moeilijk. Dat is een heel raar antwoord in zo'n debat, maar het is wel het meest faire antwoord.
De voorzitter:
Ik zie geknik aan de kant van mevrouw Piri. De toezegging komt op de lijst.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ik ben het zeer eens met alles wat mevrouw Piri hier heeft gezegd. Ik vond het heldere antwoord van de minister ook best duidelijk. Ik zou er één ding aan willen toevoegen. Ik vind het wat knullig dat wij gisteren een briefje kregen waarin staat "sorry, we kunnen die scenario's niet openbaar maken", hoewel ik daar alle begrip voor heb. Ik denk dat iedereen in deze commissie begrijpt dat er een mate van vertrouwelijkheid is die je niet in deze openbaarheid kan bespreken. Zullen we dan de volgende keer afspreken dat ook vanuit het kabinet wat proactiever wordt nagedacht over in welke constructie je dat wel kan doen? Juist vanwege die grote tevredenheid over de briefing eind september — iedereen wist al ruim een maand dat we vandaag op 18 november hierover bij elkaar zouden zitten — zeg ik: doe het dan andersom.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Helemaal mee eens. Volgens mij zei de minister van Buitenlandse Zaken dat ook. Het is ook bij ons de worsteling dat je alles zo openbaar mogelijk wilt doen en, als dit niet gaat, zeg het dan tijdig. Dit is nou juist de commissie die daar heel veel gevoel bij heeft en het kan snappen. Laten we dat zeker de volgende keer anders doen. Dat is ook de reden waarom ik voorzichtig ben met mijn toezegging richting mevrouw Piri, want ik begrijp haar vraag heel goed. Ik heb nu niet een model liggen als "laten we een rondetafel doen en dan is het wel opgelost". Het is een toezegging om ernaar te blijven zoeken en in onze brieven bijvoorbeeld zo veel mogelijk concrete informatie te delen, zodat Kamerleden ook weer in hun achterbannen kunnen laten zien op basis waarvan ze doen wat ze doen. Op die manier ervaar ik die toezegging. Dit is een heel helder punt van mevrouw Van der Werf en dat moeten we de volgende keer strakker doen.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Vanuit de VVD is gevraagd hoe het staat met de motie-Brekelmans over een draaiboek bij een succesvolle cyberaanval. Dat ligt bij Justitie & Veiligheid, maar laat ik namens hen zeggen dat dit er zo snel mogelijk aankomt. Ik weet dat ze druk bezig zijn om te kijken hoe je dat zo openbaar mogelijk vorm kunt geven, want dat gaat echt over wat mensen zelf kunnen doen vanuit de weerbaarheidsaanpak die de NCTV heeft. Zo snel mogelijk dus.
Ik ben nog steeds bij de VVD met de vraag over crime as a service strafbaar stellen als spionage, want spionage is al strafbaar gesteld. Die wet wordt over twee jaar geëvalueerd. Crime as a service valt een beetje tussen alles in; ik formuleer het even wat kort door de bocht. Kunnen we daar iets mee? Wat mij betreft is dat een goed idee. Ook hier ga ik het domein op van mijn collega van Justitie en Veiligheid, maar ik weet zeker dat hij het daarmee eens is. Ik zal het doorgeleiden en ik ben ervan overtuigd dat Justitie en Veiligheid dit zal oppakken, als ze daar niet al mee bezig zijn. Hij komt daar zeker op terug. We moeten wel bijblijven.
Dan heb ik hier nog mevrouw Dobbe. Volgens mij heb ik hier verschillende vragen van de SP en de PVV bij elkaar. Ik kijk even of die door mevrouw Dobbe zijn gesteld. In ieder geval is een vraag gesteld, laat ik het zo zeggen, om samen met België en het Verenigd Koninkrijk een plan te maken voor een zeeblokkade van Russische schepen op de Noordzee. Ook was er een specifieke vraag vanuit de PVV over de schepen op de Noordzee, een konvooi, en de al dan niet gebruikte jamming. Op dat laatste ga ik niet in, omdat ik daar op dit moment niks over kan delen. Als het gaat om Russische schepen en ook de specifieke konvooien waar het nu over ging, kan ik zeggen: ja, zodra wij ze zien, houden wij ze in de gaten. Als er aanleiding is voor ons om in te grijpen, zullen we ook ingrijpen. U weet dat we daar verregaand, sneller en effectiever in willen kunnen optreden en daarvoor hebben we de schaduwvlootwetgeving. We zijn druk bezig om de maatregelen helemaal klaar te hebben.
De voorzitter:
Mevrouw Rajkowski. U mag gewoon al bij de interruptiemicrofoon gaan staan, hoor.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dank, voorzitter. Een vraag aan de minister. We hadden het eerder over jamming. Dat kan omdat er gebruik wordt gemaakt van gps. Op het moment dat kwantumnavigatie wat meer ontwikkeld is, kunnen wij ook niet meer gps-gejamd worden. Nu heeft de Kamer een kwantumstrategie ontvangen vanuit het ministerie van EZK, maar ik kan me voorstellen dat kwantum ook zeer belangrijk is als het gaat om onze defensie. Het hoeft dus misschien niet per se via die strategie. Is de minister het met de VVD eens dat het daarom extra belangrijk is om ervoor te zorgen dat start-upontwikkelingen, vaak samen met universiteiten, zoals in Leiden, dat soort kwantumhubs in Nederland houden en voorkomen dat ze weggaan?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Absoluut. Helemaal mee eens. U zult ook zien dat we de afgelopen tijd … Morgenochtend is er een volgende conferentie die ik mag openen en waarbij we zien dat industrie, kennisinstellingen en Defensie heel veel nauwer gaan samenwerken. Dat kan gaan over concreet materieel of over de ontwikkeling van drones, maar ook over dit soort aspecten. De krijgsmacht is al jaren niet meer alleen onze mensen en het materieel dat we nu kennen en dat je ook van vroeger kent, zoals de tanks, maar ook de drones en de ontwikkeling. We zeggen ook: pas als je in het hele andere gebied van AI, de technologie en de kwantumspace je ogen en oren hebt en ook daar innoveert, vooroploopt en zorgt dat het verweven is met alles wat wij hier proberen te doen, dan kun je stappen voor zijn. Daar ben ik het dus ontzettend mee eens. We zijn ermee bezig, ook bij Defensie.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Ik zag in het AD een oproep van experts voor een NAVO-missie in de Noordzee. Dan heb ik het over de schaduwvloot. Wij vragen zeer veelvuldig hoe het daarmee staat. Zo'n NAVO-missie zou natuurlijk volstrekt onnodig zijn als we daar beter op zouden handhaven, wat andere landen zoals Groot-Brittannië en Denemarken ook doen. Maar ik vroeg me wel af: waar blijft Nederland dan op dit punt?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Wij hebben onze wetgeving nu op orde. We hebben dit gesprek vaker gehad, dus mevrouw Van der Werf weet dat ik begin met een kleine aanloop, namelijk dat ik hier niet alles openlijk kan zeggen. Ik kan haar wel verzekeren dat wij maximaal ons werk doen op de Noordzee. Ik gaf net al richting de PVV aan dat we konvooien meteen in beeld hebben, in de gaten houden en dat we, als er aanleiding is om te handelen, gaan handelen. Hier is absoluut helemaal niks wat ons tegenhoudt. Het zou wel fijn zijn als het wetsvoorstel snel door de Kamer gaat. We zitten daar niet ondertussen op te wachten, maar dat weten de Kamerleden. Ik heb in eerdere debatten gezegd dat de Russen dit ook zien en weten, en ook snel hun route veranderen als ze denken dat er ingegrepen gaat worden. Is dat goed of slecht? Je bent defensief, maar we hebben liever dat we ze pakken.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Die wet zal ongetwijfeld helpen, maar voor de zomer zei deze minister nog: we hebben deze wet helemaal niet nodig, want als het echt nodig is, kunnen we altijd ingrijpen. Nu zeggen de bondgenoten juist: we hebben Nederland de afgelopen maanden niet gezien. Kan de minister uitleggen wat die wet extra gaat doen boven op de bestaande mogelijkheden, die we nu blijkbaar niet benutten?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Ik herken het beeld absoluut niet, want we zijn de afgelopen maanden met onze bondgenoten wel degelijk actief geweest. Ik vertel net wat er dan onder andere als reactie gebeurt, waardoor je niet kunt handelen. Dat ligt dus niet aan Nederland of aan de bondgenoten, maar aan het feit dat de tegenstander scherp door begint te hebben wat je dan klaarzet. We zijn verschillende malen al dicht bij een operatie geweest. Het lag niet aan onze juridische beperkingen dat we niet konden handelen, integendeel. Alles staat dus op zijn plek en op het moment waarop er gehandeld kan worden, bijvoorbeeld omdat het in onze wateren is, zullen we ook handelen.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Werf tot slot.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Waarom is er in die gevallen dan niet gehandeld?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Omdat bijvoorbeeld schepen hun route veranderen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Daarom zei ik: doe je dan je werk heel goed, of baal je dat ze zien dat je klaarstaat? We staan wel klaar. Dit zien andere landen overigens ook in hun wateren.
Dan vragen van verschillende Kamerleden, en zeker ook van het CDA, over de Amerikaanse troepenaanwezigheid. Die wordt anders in Europa. Dat is overigens al een tijdje gaande. Daar spraken ook vorige administraties over. Nu zien we het. Hoe vangen wij dit op? Ik denk dat de minister van Buitenlandse Zaken uitvoerig is ingegaan op de kracht van ons bondgenootschap en dat dat alleen maar krachtiger wordt als Europa ook krachtiger wordt. Dan zijn we meer een gelijkwaardige partner. In dat proces zitten we. De VS zijn en blijven gecommitteerd aan de NAVO. We maken natuurlijk allemaal de politiek mee. We hebben het ook in eigen huis gezien: soms is politiek wat diffuser. Maar uiteindelijk, in the end, blijven de VS gecommitteerd aan de NAVO. Er zijn geen aanwijzingen dat de VS hun aanwezigheid in Europa geheel zouden willen terugtrekken. Wij weten dat de posities hier ook in het voordeel zijn van de VS.
Precies zoals mijn collega aangaf, staat buiten kijf dat Europa ook een eigen verantwoordelijkheid draagt voor de eigen veiligheid, wetende dat we daar altijd onze bondgenoten bij nodig hebben. Wat houdt onze rol heel concreet in op het moment dat troepen teruggetrokken worden? Wij als kabinet, en natuurlijk heel Europa, zetten ons in voor die grotere verantwoordelijkheid binnen de NAVO. Dat betekent dat je eerst je capaciteitsdoelstelling op orde moet hebben. Daar zijn we heel hard naar op weg. U heeft de afgelopen maanden gezien dat op het moment dat de Amerikanen een bepaalde capaciteit of een onderdeel terugtrekken, we daar met elkaar op kunnen inspringen. Nederland heeft daar ook een flinke rol in gespeeld. Ik geef ook aan mijn Amerikaanse collega aan: geef ons voorspelbaarheid; laat ons zien wat je van plan bent, zodat we daar met elkaar op kunnen reageren. Dan hebben we een prima gesprek. Als ik het opeens weet, is dat wat moeilijker te organiseren. Dat is het diplomatieke en het politieke wat wij doen.
Ondertussen zijn we vanuit Defensie natuurlijk met alle landen om ons heen strakke plannen aan het maken over hoe je een grotere rol kunt pakken in de collectieve afschrikking. Dat vind ik een gezonde ontwikkeling, want waarom zouden we altijd op anderen moeten leunen? Dit kunnen we ook zelf, samen met anderen.
Mevrouw Piri (PRO):
Ik zal vanavond niet de discussie met de minister aangaan over haar blinde vertrouwen in de NAVO. Ik hoop van harte dat het klopt, maar ik denk dat we er ons ook op moeten voorbereiden dat dat niet zo is. Ik heb wel een vraag. Ik denk dat we niemand hoeven te verbazen. We zijn onze defensie aan het opbouwen. Dat betekent dat we nu niet klaar zijn voor alle dreigingen. Daar hoeven we niet geheimzinnig over te doen. Wat ik me dan afvraag is het volgende. Kijk heel specifiek naar cyberaanvallen. Die worden vanuit Rusland veelvuldig ook op Nederland gepleegd. Doen we er nu alles aan om daar klaar voor te zijn?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dat is één vraag, maar met vele lagen in het antwoord. We doen er alles aan. Zijn daarmee alle risico's ondervangen? Dat denk ik niet. Op het moment dat je ziet waar er gaten zijn, handel je daarnaar. Dus nee. Kijk naar zo'n casus als bij Albert Heijn. Vervolgens kijken we binnen het kabinet met de groep van ministers waar de heer Van Lanschot naar verwees, die met elkaar met veiligheidsvraagstukken bezig zijn, wat we daarvan kunnen leren. Albert Heijn is een groot bedrijf dat snel kan schakelen. Als dit ergens anders gebeurt waar de consequenties nog groter zijn of het snelle schakelen niet gaat, hoe ga je daar dan mee om? Dat is een voorbeeld.
Door AI komen er nu grotere uitdagingen. We moeten ervoor zorgen dat we daar defensief mee kunnen werken. Hoever wil je daar offensief in gaan? Dat zijn vraagstukken die je nu eigenlijk allemaal tegelijk moet oppakken. Je kunt niet zeggen: in 2032 weet ik hoe ik met AI moet omgaan. Dat slaat nergens op.
Vandaar dat mijn antwoord ietsjes langer is dan een ja of nee. Ik zie en weet dat we alles op alles zetten, van maatschappelijke weerbaarheid tot de harde defensiekant. Als ik wat ik weet en zie gebeuren vergelijk met wat ik in mijn tijd bij Justitie en Veiligheid zag: we zetten echt heel snel grote stappen. Feit is dat er nooit honderd procent veiligheid is. Ik denk dat we alles doen wat we nu kunnen doen. Het gaat over detectie en respons. De beste inlichtingendiensten van de wereld hebben we ook hier. Het gaat ook over de cyberweerbaarheid van ons allen. Je bent dus afhankelijk van zo veel factoren. Daardoor moeten wij vaak verwijzen naar collega's die hier ook mee bezig zijn. Dat is niet omdat het versplinterd is, maar omdat je gebundeld, met elkaar, alles dicht probeert te houden. Dat is wat het is.
Mevrouw Piri (PRO):
De reden waarom ik dit vraag, is als volgt. Wij kiezen binnen de NAVO natuurlijk voor een soort lineair ingroeipad. Met die gedachte moet je inderdaad ergens in 2035 echt klaar zijn voor die cyberaanval, maar op het moment dat die nu plaatsvindt, heb je daar niks aan. Het is dus gewoon een oprechte vraag, zonder dat ik een krantenkop wil waarin staat dat PRO aan het pleiten is voor nog meer geld naar Defensie. Volgens mij begrijpt de minister wat ik bedoel. Is een lineaire groei van Defensie het meest logisch als je kijkt naar de dreiging? Of zouden we hier politiek een discussie over moeten voeren? Volgens mij was dat ook een advies vanuit Defensie toen het kabinet tot stand kwam: in het begin moet je meer doen. Vindt de minister dat we die discussie misschien moeten voeren?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dank voor deze vraag, al had ik deze week zo'n krantenkop wel leuk gevonden. Oké, die bewaren we voor een andere keer.
Als wij denken dat het nodig is om op een bepaald moment geld naar voren te halen — ik denk dat dat het eigenlijk is — om een extra investering te doen omdat je anders te veel achterloopt, dan gaan we dat gesprek wel degelijk met Financiën aan. Dan zien we ook de ruimte. In Nederland hebben we natuurlijk iets unieks gedaan. We hebben gezegd: we gaan die 3,5% waarmaken voor de komende jaren. Dat gaan we al reserveren. Hopelijk gaan we dat ook wettelijk vastleggen. Als je nu kansen hebt, dan wil je die niet laten liggen. Op het moment dat we iets naar voren kunnen halen, zullen we dat dus zeker doen, natuurlijk binnen alle afspraken van de begrotingsregels.
Cyber is niet per se lineair. Daar zetten we echt behoorlijk op in vanuit Defensie, van de MIVD, die echt klaar moet staan wat betreft alle ontwikkelingen die we op AI nu al zien en die er nog gaan komen, tot en met onze krijgsmacht. Het is niet alleen binnen Defensie. We hebben ook nodig dat partners, collega's en andere departementen daar ook staan. Soms is het bewustzijn, soms is het geld en vaak zijn het beide. Laat ik het als volgt zeggen. Op het moment dat ik denk dat er grote gaten zouden vallen door hoe wij dingen hebben georganiseerd terwijl we het allemaal heel belangrijk vinden, dan kom ik echt naar de Kamer. Ik denk echter dat dat nu niet de grootste uitdaging is.
Dan heb ik alleen nog één vraag voor me en volgens mij ben ik dan klaar. Die vraag is van mevrouw Van der Werf en die stelt zij terecht, zoals heel vaak. Ik ben daar heel erg blij mee, want dit is echt superbelangrijk. Zij vroeg: hoe zorgt de minister ervoor dat het Europese luchtafweerproject Freyja versneld van de grond komt? We staan erg positief tegenover de ontwikkelingen om de Europese industriële capaciteit voor de productie van luchtverdediging te versterken. Dat is een van de thema's en onderwerpen bij het congres dat we morgen samen hebben met de industrie en kennisinstellingen. Wij hebben ons daarom aangesloten bij de Anti-Ballistic Missile Coalition. Die coalitie heeft als doel om onder andere het Freyjaproject te faciliteren. Daar zijn wij dus onderdeel van. Wij zijn ontzettend welwillend om een aanjagende of faciliterende rol te spelen binnen deze coalitie. Daartoe zijn we ook met partners in gesprek, in het bijzonder met Oekraïne. Vooralsnog ligt de focus van die faciliterende rol op het Bliksemproject. Dat is natuurlijk ook superbelangrijk. Oekraïne trekt met name het Freyjaproject, maar we zitten daar gezamenlijk in. Als we extra zaken op dat punt kunnen doen, dan zullen we dat ook doen.
De voorzitter:
Dank u wel, minister. Ik zie nog een interruptie van mevrouw Dobbe.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik begrijp dat we aan het eind van het blokje zijn.
De voorzitter:
We zijn volgens mij zelfs aan het eind van de bijdrage.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Ja.
Mevrouw Dobbe (SP):
Ik heb in mijn betoog nog een punt gemaakt wat betreft de opkomstplicht. Volgens dit kabinet is het invoeren van de opkomstplicht nodig om gereed te zijn in Nederland. Vandaag is er een peiling naar buiten gekomen. 80% van de jongeren tussen de 18 en 24 jaar is tegen de invoering van een opkomstplicht. 60% van de Nederlanders steunt hen hierin. Dit blijkt dus uit de peiling van vandaag. Mijn vraag is als volgt. Als deze minister van Defensie deze cijfers hoort van mensen die zeggen "wij willen geen opkomstplicht, we willen niet onder dwang het leger in", gaat zij dan toch door met het invoeren van de opkomstplicht, met het voorbereiden daarvan, en jongeren dwingen om het leger in te gaan?
De voorzitter:
Ik wil u er wel op wijzen, mevrouw Dobbe, dat dit ook echt uitgebreid aan de orde is geweest tijdens de Defensiebegroting.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dat is zeker zo. Dit debat gaat over de enorm verslechterde veiligheidssituatie van ons land en Europa. Wil je je daarvoor inzetten? Wil je onze waarden, die worden aangevallen, beschermen? Dan zal je dat met mensen moeten doen. Dan heb je mensen nodig zoals onze cyberexperts, dan heb je bedrijven en kennisinstellingen nodig, en ook militairen. Ik ben ongelofelijk dankbaar richting al die jongeren die zich vrijwillig bij Defensie melden. Het zijn er gelukkig heel erg veel. Dat zijn jongeren die zeggen: ik wil voor mijn land staan, voor de waarden die wij hier met elkaar koesteren, diezelfde waarden waardoor het mogelijk is dat later deze week mensen ertegen demonsteren. Die vrijheden hebben we omdat er mensen zijn die een stap naar voren doen als het heftig wordt en als het gevaarlijk wordt. Anders bestaan die vrijheden niet; daarvoor hoef je alleen maar om je heen te kijken in de wereld. Dat dit kleine stukje wereld dat we hier in Nederland hebben zo vrij en zo welvarend is, is mede dankzij degenen die voor onze vrijheid hebben gestaan. Die is ons niet gratis komen aanwaaien en dat zal in de toekomst ook niet zo zijn als die nog meer onder druk komt te staan. Ik ben dus heel erg dankbaar voor de jongeren die zich daarvoor vrijwillig aanbieden. Niemand wil met dwang Defensie in. Ik kan u verzekeren dat er ook geen enkele militair is die zegt: ik ga graag naast iemand staan die gedwongen is om dit te doen terwijl die dat niet wil. Daar zit niemand op te wachten. We zouden dus ook geen jongeren angst moeten aanjagen alsof dat het plan is en alsof we daar met z'n allen op zitten te wachten.
Je kunt niet met elkaar dit debat van vanavond hebben en zeggen dat de dreiging reëel is, en tegelijkertijd — mevrouw Piri vraagt ons de hele avond terecht om scenario's — geen enkel scenario hebben voor een uiterste geval. Alles wat we doen is erop gericht om het uiterste geval te vermijden, om het te voorkomen, het af te weren en om te laten zien aan diegenen die kwade bedoelingen met ons hebben: begin er niet aan; het heeft geen zin. Dat is wat we doen. Er is niemand, ook niet bij Defensie, die zit te wachten op een gewapend conflict. Militairen zijn er juist om vrede te bewaken. Dat is hun primaire doel. Dit is dus wat het is. Uiteindelijk moeten we Nederland veilig houden. Mijn collega, staatssecretaris Boswijk, gaat graag met jongeren het gesprek aan die denken dat we daar zo'n alternatief plannetje voor zouden hebben. Dat is er niet. Het staat iedereen om vrij om te zeggen: dat is mijn pad niet. Daar heb ik ook respect voor. Dat maakt je niet beter of slechter dan iemand anders. Maar ik wel graag ook met respect spreken over degenen die wél die stap zetten. Die zijn er ook en dat zijn ook heel veel jongeren. Als je teruggaat naar het punt van mevrouw Piri over hoe we mensen duidelijk maken waar we tegenaan lopen, wat er aan de hand is en hoe de dreiging eruit ziet, dan is dat een waardevoller gesprek dan te doen alsof we nu allemaal mensen aan het ronselen zijn om gedwongen bij het leger te gaan. Dat doet de inzet van het kabinet tekort. Dat is niet zo belangrijk, maar het doet de krijgsmacht tekort. Het doet al die mensen tekort die al die reservisten aan het opleiden zijn, al die nieuwe militairen. Ik ga niet over de toon van het gesprek — daar gaat de Kamer zelf over — maar die doet wel heel veel mensen tekort.
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, kort.
Mevrouw Dobbe (SP):
Even voor de voorzitter: er is nieuwe informatie. We hebben het er bij debatten over Oekraïne weleens eerder over gehad. Dit is een debat over de veiligheid en hoe we Nederland voorbereiden op het moment dat we vinden dat de situatie onveiliger wordt. Een van de strategieën van het kabinet is een opkomstplicht. Net zoals dat we het vaker over Oekraïne kunnen hebben, lijkt mij dat we het hier ook vaker over kunnen hebben.
De voorzitter:
Ik wilde u er alleen maar op wijzen dat het al heel uitgebreid aan de orde is geweest bij de Defensiebegroting, maar gaat u verder met uw tweede interruptie.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dank. Ik heb behoefte om de minister te bevragen vanwege de nieuwe informatie die vandaag is verschenen. Er vallen mij een aantal dingen op in haar antwoord. Ze heeft het over vrijheid, maar dit plan gaat juist over het afpakken van vrijheid van jongeren. Het gaat over dwang. Deze minister doet net alsof wij jongeren angst aanjagen door te praten over dwang, terwijl dat precies is wat de opkomstplicht is. Het is namelijk een plicht. Jongeren die vrijwillig het leger in willen, kunnen dat doen. Die jongeren die dat niet vrijwillig willen, wil het kabinet verplichten. De minister moet dus niet net doen alsof het geen dwang is. Ik heb gevraagd om een reactie op cijfers dat 80% van de jongeren tussen de 18 en 24 jaar dit niet wil. Wat is de reactie van de minister van Defensie daarop?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Gelukkig hoeft ook niemand dat. Het plan gaat over het beschermen van onze vrijheid. Op het moment dat die zo onder druk staat dat we echt met elkaar in gesprek moeten over "wat moeten we dan?", kan ik u één ding verzekeren: het is dan niet deze overheid of dit land dat jou je vrijheid afpakt, want dat doet de vijand die dan voor je deur staat. We hebben het over dat uiterste scenario. We zijn nu met z'n allen bezig om dat te voorkomen. We proberen dat te vermijden; dat is wat we nu aan het doen zijn.
Ik heb respect voor jongeren die zeggen: je hoeft mij niet te bellen. Maar om te kunnen staan voor hun vrijheid om dit te zeggen, moeten wij wel kunnen doen wat we nu doen. Anders is het een totale gok in een wereld waar op drie uurtjes vliegen burgers in Oekraïne worden afgemaakt. Dat is de waarheid! Dat is wat er werkelijk aan de hand is. Hoe kan dan iemand in de Kamer mij vragen om geen plan te hebben voor het geval dat dat dichterbij komt?
De voorzitter:
Mevrouw Dobbe, tot slot.
Mevrouw Dobbe (SP):
U mag alle plannen maken die u wil, zeg ik via de voorzitten. U mag alle plannen maken die u wil, zolang u ...
De voorzitter:
Via de voorzitter!
Mevrouw Dobbe (SP):
... zolang de minister de miljardeninvesteringen in Defensie maar niet ten koste laat gaan van de zorg, de sociale zekerheid en het onderwijs. Dat mag verder zolang de minister jongeren die dat niet willen, maar niet dwingt om het leger in te gaan.
Deze minister heeft heel veel woorden nodig om geen antwoord te geven op de vraag die ik heb gesteld. Vandaag is er een peiling verschenen waaruit blijkt dat 80% van de jongeren tussen 18 en 24 jaar dit niet wil. Jongeren willen niet gedwongen het leger in. Wat zegt de minister tegen hen?
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Niemand wil dat, dus dat snap ik. Niemand vraagt hun om dat nu te doen. We doen juist alles om dat moment te voorkomen en het niet zover te laten komen. Dat is precies wat het is. Ik zeg daarom tegen mevrouw Dobbe dat ik eigenlijk niet weet wat de vraag aan het kabinet is. Moeten we alles maar laten voor wat het is en hopen en duimen dat het niet onze kant op komt? Nee, wij doen er juist met gemotiveerde mensen, die zich vrijwillig bij ons hebben gemeld, alles aan om te zorgen dat die 80% dat nooit hoeft te doen. Dat is de inzet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we over naar de tweede termijn van de zijde van de Kamer. Ik nodig hiervoor graag mevrouw Piri uit. En elk van de leden heeft dus nog 1 minuut 20 om aanvullende vragen te stellen dan wel moties in te dienen.
Mevrouw Piri namens de fractie van PRO. Ik verzoek om stilte in de Kamer.
Termijn inbreng
Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel, voorzitter. De microfoon ...
De voorzitter:
Doet ie het nu?
Mevrouw Piri (PRO):
Hij doet het! De derde keer.
Dank u wel, voorzitter, en ook dank aan de bewindspersonen. Ik had gehoopt dat we vanavond een debat op basis van scenario's zouden voeren, maar dat debat gaan we hopelijk heel snel, maar dan achter gesloten deuren, voeren.
Ik vroeg of we voldoende voorbereid zijn. Maar ik kan nu niet anders dan zeggen dat ik van harte hoop dat dat zo is, maar dat ik het oprecht niet weet.
Een van de punten die ik het debat naar voren bracht, is maatschappelijke weerbaarheid en daar heb ik een motie over voorbereid.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat onze inlichtingendiensten publiekelijk waarschuwen dat Rusland ook in Nederland hybride activiteiten ontplooit die leiden tot materiële schade, fysiek letsel of verstoring van vitale processen;
constaterende dat veel Europese landen hun bevolking actief informeren over hybride dreigingen en mensen handelingsperspectief bieden;
overwegende dat een weerbare samenleving begint bij burgers die goed geïnformeerd zijn over de dreiging van cyberaanvallen, sabotagepraktijken en beïnvloedingscampagnes;
verzoekt de regering om zo snel als mogelijk een publieksstrategie voor maatschappelijke weerbaarheid naar de Kamer te sturen, met daarin onder andere een periodiek openbaar dreigingsbeeld en praktische handelingsperspectieven voor burgers,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Piri, Van der Werf, Van Lanschot, Rajkowski en Hoogeveen.
Zij krijgt nr. 48 (37020-V) (#38).
Mevrouw Piri (PRO):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we door met de volgende spreker van de kant van de Kamer en dat is mevrouw Van der Werf. U was al onderweg.
Mevrouw Van der Werf (D66):
Dank, voorzitter. Ik gebruik de tijd die mij vanavond resteert om nog even iets te zeggen over die veiligheidsraad. Het probleem is dat Europa zich te reactief opstelt tegenover de ontwikkelingen in de wereld en dat Nederland zich te reactief opstelt tegenover wat zich in de hoge torens in Brussel afspeelt. Daar kunnen we op sturen en we kunnen ook ideeën op tafel leggen, mede-architect worden van zo'n Europese veiligheidsorde zoals wij die graag voor ons zouden willen zien. Dat maakt ook het debat hier in de Kamer en de rol van de Kamer veel beter. Ik zou dus graag nog iets meer van de minister van Buitenlandse Zaken willen horen over hoe hij die toekomst van de Europese veiligheid voor zich ziet en hoe hij dus ook zo'n veiligheidsraad voor zich ziet. Dat is omdat we het gewoon al heel lang hebben laten liggen. Er zijn in het verleden ook al heel veel moties over ingediend. Ik had er ook een in willen dienen, maar dat laat ik zitten als de minister kan toezeggen dat hij die Nederlandse inzet, dat voorstel, heel snel, nog in Q1 volgend jaar, kan voorzien van een kabinetsreactie, zodat we daar dan ook het inhoudelijke debat over kunnen voeren.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Werf. Dan gaan we door met de heer Hoogeveen namens de fractie van JA21.
De heer Hoogeveen (JA21):
Voorzitter, dank.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat tijdens de komende EU-VK-top ook Europese "made in Europe"-vereisten ter sprake komen;
overwegende dat het Verenigd Koninkrijk als NAVO-bondgenoot, belangrijke steunpilaar van Oekraïne, en door nauwe economische banden een onmisbare partner is voor Nederland;
verzoekt de regering in navolging van de EU-VK-top in Europees verband een uitgesproken voortrekkersrol te vervullen voor een toegankelijke "made with Europe"-benadering voor het Verenigd Koninkrijk,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hoogeveen en Rajkowski.
Zij krijgt nr. 49 (37020-V) (#39).
De heer Hoogeveen (JA21):
De heer Van Lanschot overviel mij een beetje met zijn vraag over Korea, temeer omdat deze voorzitter mij al vaker een reprimande heeft gegeven dat ik geen colleges moet gaan geven. Ik wil toch nog twee punten aankaarten. Ten eerste zei ik dat de grens op de 53ste breedtegraad ligt. Dat is de 38ste. Dus dat ging al fout. Dan het tweede punt. Dat was eigenlijk het antwoord van de minister van Defensie op de vraag van het lid Piri — dat vond ik wel een goed antwoord — en dat is dat we ons steeds meer aan het voorbereiden zijn op die hybride aanvallen door middel van oefeningen en dat er een precaire balans is tussen aan de ene kant paniek en aan de andere kant het informeren van onze burgers. Juist in Korea heb je al grootschalige oefeningen op het gebied van sabotage, cyberaanvallen en propaganda-aanvallen, zij het digitaal. Misschien is dat iets waar de minister van Defensie ook op kan reflecteren of iets over kan zeggen, over dat we eventueel ook iets zouden kunnen leren van hoe dat soort landen het hebben ingericht.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Hoogeveen. Dan gaan we door met mevrouw Dobbe van de fractie van de SP. Gaat uw gang.
Mevrouw Dobbe (SP):
Dank u wel, voorzitter. Een aantal moties.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Rusland het gebruik van kernwapens in Oekraïne en de VS het gebruik van kernwapens in Iran impliciet of expliciet benoemen;
van mening dat het dreigen met inzet van kernwapens altijd veroordeeld dient te worden;
verzoekt de regering nucleaire dreigementen te allen tijde te veroordelen, ongeacht welk land dit doet,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.
Zij krijgt nr. 50 (37020-V) (#40).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het uitbreiden van kernwapenarsenalen, nucleaire samenwerking en modernisering van kernwapens in toenemende mate wordt genormaliseerd;
verzoekt de regering te verkennen welke stappen gezet kunnen worden om het non-proliferatieverdrag uit te voeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.
Zij krijgt nr. 51 (37020-V) (#41).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat 80% van de jongeren tussen de 18 jaar en 24 jaar tegen de invoering van een militaire opkomstplicht is;
constaterende dat 60% van de Nederlanders hen hierin steunt;
verzoekt de regering af te zien van het voorbereiden van de opkomstplicht,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Dobbe.
Zij krijgt nr. 52 (37020-V) (#42).
Mevrouw Dobbe (SP):
Deze minister van Defensie doet net alsof dwang niet aan de orde is, doet net alsof er niks aan de hand is en dat jongeren gerust kunnen slapen. Ondertussen gaat ze wel door met het voorbereiden van die opkomstplicht. Als jongeren niet onder dwang het leger in hoeven, stop daar dan mee. Stop dan met die voorbereiding van de opkomstplicht. Dan is het maar duidelijk.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dobbe. Dan gaan we door met de heer Van Lanschot namens het Christen-Democratisch Appèl. Gaat uw gang.
De heer Van Lanschot (CDA):
Dank, voorzitter. We hebben net kunnen constateren dat collega Dobbe hier het promofilmpje voor een demonstratie van vrijdag al heeft opgenomen. Het moet me toch even van het hart: ik vind dat gewoon niet chic. Er wordt hier een minister aangewreven dat er een uur geleden een peiling is gepubliceerd. En dat is toevallig. Wie heeft eigenlijk die peiling aangevraagd? Dat zijn de SP, de FNV en de LSVb. Goh, wat zou daaruit komen. Dan doet mevrouw Dobbe het hier voorkomen alsof 80% tegen militaire opkomstplicht is. Maar wat staat er op haar eigen Instagrampagina? Dat is de dienstplicht. Opkomstplicht of dienstplicht: dat is nogal een verschil. Dus als u ons dan hier allemaal overvalt, kunt u dan alstublieft uw eigen onderzoek goed citeren, mevrouw Dobbe?
De voorzitter:
Zo gaan we het niet doen, meneer Van Lanschot. U stelt hier geen vragen aan mevrouw Dobbe. Mevrouw Dobbe wil wel graag een vraag aan u stellen.
Mevrouw Dobbe (SP):
Sorry, hoor, maar hier maak ik echt bezwaar tegen. Op elk moment dat wij dat kunnen doen, maken wij bezwaar tegen het heropvoeren van de opkomstplicht. Waar leidt die opkomstplicht toe? Dienstplicht! Je komt op, omdat je dan gedwongen het leger in moet. Het is niet zo ingewikkeld voor een minister om te reageren op één cijfer, namelijk dat 80% van de jongeren tussen de 18 en de 24 jaar dit niet wil. Dat is geen hele moeilijke vraag. Dus wat de heer Van Lanschot nu doet, is echt een beetje flauw. U maakt namelijk een karikatuur van wat wij hier serieus proberen neer te zetten en waar wij serieus en gedegen in heel veel debatten op heel veel momenten bezwaar tegen maken.
De heer Van Lanschot (CDA):
Ik ben blij dat collega Dobbe net haar eigen peiling feitelijk heeft gecorrigeerd naar wat daar wel staat. Ik vind het bovenal verontrustend dat er in die oproep staat dat scholieren vrijdag uit hun les kunnen lopen. Ik hoop dat ze die les gewoon blijven volgen. Dan ga ik over naar mijn motie.
De voorzitter:
Ja, daar heeft u nog heel kort de tijd voor.
De heer Van Lanschot (CDA):
Oké.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Russische agressieoorlog in Oekraïne voortduurt en de Russische sabotage in Europa toeneemt;
overwegende dat een krachtige Europese pijler binnen de NAVO essentieel is voor het afschrikken van de Russische dreiging;
overwegende dat onder meer het versterken van Europese command and control, het samen inkopen en het standaardiseren van materieel kunnen worden versneld door het gezamenlijk stationeren van troepen van Europese NAVO-partners op Europees grondgebied;
verzoekt de regering voorbereidingen te treffen voor het opschalen van gezamenlijk gestationeerde troepen van Europese NAVO-partners op Europees grondgebied, en de Kamer daarover uiterlijk in 2027 te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Lanschot en Van der Werf.
Zij krijgt nr. 53 (37020-V) (#43).
De heer Van Lanschot (CDA):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we door met mevrouw Rajkowski namens de fractie van de VVD.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dank, voorzitter.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat andere Europese landen buitenlandse beïnvloeding door onder andere Rusland, China en Iran actief blootleggen, zoals Moldavië of Frankrijk met het officiële French Response-account;
verzoekt de regering de mogelijkheden in kaart te brengen voor het opzetten van een vergelijkbaar "Dutch response-account" om desinformatie en vijandige narratieven te ontkrachten, en de Kamer hierover te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rajkowski, Van Lanschot, Piri, Van der Werf en Hoogeveen.
Zij krijgt nr. 54 (37020-V) (#44).
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat vijandige regimes volop kunstmatige intelligentie inzetten voor geavanceerde cyberaanvallen, spionage en autonome systemen;
verzoekt de regering om naar Brits voorbeeld te onderzoeken hoe een Taskforce RAID kan worden ingezet om Al versneld bij Defensie te integreren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rajkowski en Peter de Groot.
Zij krijgt nr. 55 (37020-V) (#45).
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dan mijn laatste motie.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat landen als Rusland en Iran voor inlichtingen- en sabotageoperaties steeds vaker "wegwerpagenten" inhuren om sabotageacties in Europa te plegen;
overwegende dat betrokkenen zich niet moeten kunnen verschuilen achter onwetendheid over hun opdrachtgever;
verzoekt de regering te onderzoeken hoe het strafrecht kan worden aangescherpt, bijvoorbeeld (maar niet uitsluitend) door het verlagen van de drempel voor strafbaarheid bij spionage van opzet naar schuld, en de Kamer hierover te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Rajkowski.
Zij krijgt nr. 56 (37020-V) (#46).
Dank u wel. Tot slot is de heer De Roon aan de beurt, maar die ziet af van zijn tweede termijn. Dan schors ik graag de vergadering voor vijf minuten, dus tot 22.13 uur, voor de appreciatie van de acht ingediende moties en de beantwoording van eventuele vragen.
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de tweede termijn van de zijde van het kabinet. We hebben negen moties ontvangen van de Kamer. Ik geef graag het woord aan minister Berendsen voor de appreciatie en beantwoording van in ieder geval een deel van de moties. Ik neem aan dat het andere deel naar minister Yeşilgöz gaat.
Termijn antwoord
Minister Berendsen:
Daar ga ik ook van uit, voorzitter. Dat komt helemaal goed.
Allereerst even de vraag van mevrouw Van der Werf over de toezegging om in Q1 de appreciatie van het Commissievoorstel voor de Europese veiligheidsraad met de Kamer te delen. Onze verwachting is dat dat idee over de Europese veiligheidsraad in de Europese veiligheidsstrategie zal zitten, waarvan de publicatie voorzien is in december. In dat geval zullen we dat inderdaad in Q1 appreciëren en het debat met de Kamer erover voeren.
Voorzitter. De motie op stuk nr. 49 geef ik oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 49: oordeel Kamer.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 48 komt bij de minister van Defensie zo dadelijk.
De motie op stuk nr. 50 ontraden we. Nederland acht het openlijk dreigen met kernwapens en escalerende nucleaire retoriek zeer onverantwoord. Dat heb ik ook zojuist in het debat aangegeven. De mogelijkheid van de inzet van kernwapens als een onderdeel van de NAVO-veiligheidsdoctrine is echter ook onderdeel van de geloofwaardigheid van nucleaire afschrikking van de NAVO. Daarom ontraad ik deze motie en de wijze waarop die is opgesteld.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 50 wordt ontraden.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 51 zou ik "overbodig" willen geven. Dit doen we. We kijken welke stappen we steeds kunnen zetten om het non-proliferatieverdrag te blijven uitvoeren. Maar ik verwijs ook naar het debat over in welke situatie we momenteel zitten.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 51 is overbodig.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 54: oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 54: oordeel Kamer.
Minister Berendsen:
De motie op stuk nr. 56: ontijdig. Die ligt op het terrein van de minister van JenV.
De voorzitter:
Ik kijk naar het lid Rajkowski of zij de motie op stuk nr. 56 toch in stemming wil brengen. Wilt u 'm aanhouden? U kunt gewoon knikken: aanhouden of in stemming? U denkt er nog even over na, dus voorlopig wordt die in stemming gebracht.
Mevrouw Dobbe (SP):
De motie op stuk nr. 51 wordt overbodig verklaard. Toch kan deze minister in het debat geen enkele stap noemen die wordt gezet om het non-proliferatieverdrag na te leven, behalve te benoemen dat het einddoel totale kernontwapening is. Maar deze minister kan geen enkele stap noemen. Hoe kan deze motie dan overbodig zijn?
Minister Berendsen:
In dat geval wil ik toezeggen dat ik bij de eerstvolgende goede gelegenheid schriftelijk in een RBZ-brief of een passende brief een aantal woorden zal schrijven over de manier waarop we dit doen.
De voorzitter:
U zet het niet in een app, maar in een brief richting de Kamer.
Minister Berendsen:
Ik zei toch "brief"?
De voorzitter:
Oké. Dan verstond ik het zelf niet. U zet het in een brief, om alle onduidelijkheid te voorkomen.
Minister Berendsen:
Volgens mij zei ik "brief", maar ik wil de voorzitter niet corrigeren.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Geen appjes, voorzitter, geen appjes!
De voorzitter:
Nee. Dan mevrouw Rajkowski over de motie op stuk nr. 56.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Klopt. Ik wil 'm dan toch aanhouden. Dan zal ik het bij JenV verder bespreken.
Minister Berendsen:
Voorzitter, mag ik nog één punt melden?
De voorzitter:
Dat mag, ja.
Minister Berendsen:
Ik weet niet helemaal of het de rol van mij als minister of van ons als kabinet is om dit te zeggen, maar we hebben het gehad over scenario-oefeningen en het doorlopen van scenario's. Wij doorlopen als kabinet ook scenario's. Wellicht is het een idee om met de Kamer te kijken of er mogelijke procedures zijn die wij samen een keer moeten doorlopen om ervoor te zorgen dat we goed voorbereid zijn op mogelijke scenario's in de toekomst. Ik leg dat even neer bij de Kamer. Het is misschien goed om daar het gesprek over te voeren.
De voorzitter:
Mevrouw Rajkowski wil daarop reageren.
Mevrouw Rajkowski (VVD):
Dat is zeker een goed idee. Dit ga ik ook graag aan. Ik moet zeggen dat we dit soort uitnodigingen de afgelopen jaren vaker hebben gehad van verschillende ministers. Daar ben ik altijd op ingegaan, maar het is nooit echt uitgevoerd. Ik neem deze uitnodiging dus nog een keer ter hand: laten we dit doen, want ik denk dat de volwassenheid in de politiek … Vragen zoals hoe we reageren, welke vragen we wel of niet stellen en hoe we bijdragen niet in de weg kunnen lopen, zou ik graag met elkaar willen beantwoorden.
De voorzitter:
Het aanbod wordt van harte omarmd door de Kamer. We zien dus uit naar de uitnodiging. Dan geef ik graag het woord aan minister Yeşilgöz.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dank u wel, voorzitter. Ik heb eigenlijk alleen nog de moties, denk ik, en de vraag van de heer Hoogeveen of ik ook naar andere landen wil kijken. Ja, graag. Ik zal ook zeker naar Zuid-Korea kijken. Dank voor het advies. Misschien kan ik langskomen voor college. Meneer Van Lanschot, dank voor uw onvermoeibare inzet om het debat altijd langs de lijnen van de feiten te voeren.
Dan heb ik de motie op stuk nr. 48. Die krijgt oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 48: oordeel Kamer.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Als ik het goed heb gedaan, ben ik bij de motie op stuk nr. 52.
De voorzitter:
Dat klopt.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Die ontraad ik.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 52 wordt ontraden.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
De motie op stuk nr. 53: oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 53: oordeel Kamer.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Bij de motie op stuk nr. 55 was ik even aan het zoeken. Er staat "onderzoeken", dus ik lees 'm als volgt. Ik wil even checken of dat overeenkomt met de bedoeling van de indieners. Ik wil ook kijken hoe bijvoorbeeld zo'n taskforce RAID wordt ingericht en wat het is, en die lessen meenemen naar wat wij van plan zijn. Ik wil het dus niet per se een-op-een doen, maar daar ook van leren en dit verwerken in onze plannen. Volgens mij mag ik 'm zo lezen.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Rajkowski knikken, dus u mag 'm zo lezen.
Minister Yeşilgöz-Zegerius:
Dan krijgt die oordeel Kamer.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 55: oordeel Kamer.
Daarmee komen we aan het einde van de beantwoording van de zijde van het kabinet. Daarmee komen we ook aan het einde van dit debat over de verslechterende veiligheidssituatie in de wereld. Ik beëindig dit debat en daarmee de beraadslaging van vandaag.
De voorzitter:
Ik wens u allemaal een goede nacht. Slaap lekker en morgen gezond weer op. Dan beginnen we om 10.15 uur met het tweeminutendebat Landbouw- en Visserijraad van 23 en 24 november 2026. De griffier fluistert mij in dat de stemming over de moties aanstaande dinsdag is. Welterusten, allemaal.