38e vergadering, dinsdag 3 februari 2026

De voorzitter:

Ik open de vergadering van dinsdag 3 februari 2026.

De voorzitter:

Aan de orde is een zeer korte regeling van werkzaamheden.

Op verzoek van de Groep Markuszower benoem ik:

• in de vaste commissie voor Asiel en Migratie het lid Lammers tot lid en het lid Schilder tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken het lid Markuszower tot lid en het lid Claassen tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Defensie het lid Ten Hove tot lid en het lid Markuszower tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat het lid Heutink tot lid en het lid Moinat tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid het lid Schilder tot lid en het lid Lammers tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid het lid Moinat tot lid en het lid Heutink tot plaatsvervangend lid;
• in de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport het lid Claassen tot lid en het lid Ten Hove tot plaatsvervangend lid.

De voorzitter:

Aan de orde is het debat over het eindverslag van de informateur, in aanwezigheid van de informateur. Ik heet haar van harte welkom in ons midden. Ik kan me zo voorstellen dat enkele leden ook enkele opmerkingen in hun bijdragen zullen hebben over het gesloten regeerakkoord. Ik stel voor daar ook ruimte voor te geven in dit debat. We maximeren het aantal interrupties niet, maar ik wijs de leden er wel op dat het Reglement van Orde erop wijst dat interrupties korte, beknopte vragen dan wel opmerkingen dienen te betreffen.

Van de zijde van de Kamer wil ik als eerste het woord geven aan de heer Jetten, namens de fractie van D66. De heer Jetten heeft het woord.

De heer Jetten (D66):

Dank u wel, voorzitter. Allereerst beterschapswensen aan collega Eerdmans. Ik heb een wat korte tekst, want ik kan me zo voorstellen dat er voldoende vragen aan mij zullen zijn. Maar laat ik beginnen met een woord van dank aan informateur Letschert, voor haar geduld en scherpe blik tijdens deze formatie. Ook bedank ik het Bureau Kabinetsformatie en alle teams die dag en nacht hebben gewerkt om dit akkoord mogelijk te maken. Het was een van de kortste formaties in tijden en dat is maar goed ook.

Nederland zit namelijk vol mensen die vooruit willen. Mensen die elke dag hun best doen voor een ander, om hun kinderen kansen te geven en iets moois te maken van het leven. Maar de afgelopen jaren zagen zij te vaak dat de politiek bleef hangen in geruzie en gedoe, een politiek die problemen vooruitschoof. Tegelijkertijd verandert de wereld om ons heen razendsnel. Oorlog woekert aan de Europese grens en machtsdenken krijgt steeds meer ruimte, terwijl in eigen land zaken die zo gewoon leken dat niet altijd meer zijn. Dan doel ik bijvoorbeeld op het vinden van een betaalbaar huis in een leuke wijk, met een goede school en een vaste huisarts, in een straat waar alle kleuren en geloven naast elkaar kunnen wonen en respectvol met elkaar omgaan. Steeds vaker lijkt het niet meer te lukken. Steeds vaker lijkt de hardste schreeuwer op tv of online onze normen en waarden te bepalen op een toon die niet past bij ons land. In zo'n wereld kan Europa, kan Nederland, kan de politiek niet achteroverleunen. Mensen verwachten daadkracht en ambitie, zodat we als land zelf onze koers bepalen.

De opgave daarbij is groot, maar Nederland heeft altijd laten zien dat we vooruitkomen als we kiezen voor samenwerking. Daarom nemen D66, VVD en CDA verantwoordelijkheid, niet met makkelijke oplossingen maar met duidelijke keuzes, om Nederland weer in beweging te brengen, met grote ambities vandaag en meer kansen morgen. Daarom investeren we fors in onze veiligheid en in het versterken van de rechtsstaat, in nieuwe woningen en in een economie die werkt. We draaien alle bezuinigingen op onderwijs terug en pakken racisme, discriminatie en vrouwenhaat aan. We versnellen de energietransitie, geven boeren perspectief en beschermen onze natuur. We kiezen voor een samenleving waar gezondheid en meedoen centraal staan.

Voorzitter. Ik hoop dat we dat samen kunnen doen: politiek en samenleving, coalitie en oppositie. Want velen van ons geloven in die andere politiek: in minder ruzie, in meer vertrouwen en meer resultaat.

Dank u wel.

De heer Jetten (D66):

Als iemand Nederland voor de gek heeft gehouden de afgelopen jaren, dan was het wel de heer Wilders. In de afgelopen jaren had hij alle kansen om goede dingen te doen voor Nederland, maar hij was hier zo veel ruzie aan het maken in zijn eigen coalitie, en nu ook in zijn eigen partij, dat er helemaal niks terechtkwam van zijn mooie beloftes in de vorige campagne. We hebben met drie partijen afspraken gemaakt. En ja, die gaan ook over moeilijke onderwerpen. Er zijn immers steeds meer oudere mensen in Nederland — gelukkig worden we steeds ouder en ook steeds langer gezond oud — maar dat betekent ook dat er steeds minder jonge mensen zijn die met elkaar de verzorgingsstaat overeind moeten houden. Ik wil dat over vijf of tien jaar mensen ook nog gebruik kunnen maken van goede zorg en dat we mensen van werk naar werk kunnen begeleiden. Daarom maken we nu een aantal grote keuzes. Keuzes die nodig zijn om wachtlijsten in de zorg tegen te gaan en om te voorkomen dat de zorgpremie de komende jaren nog verder doorstijgt. Al die bureaucratie die patiënten en zorgmedewerkers nu zo in de weg zit, pakken we keihard aan.

De heer Jetten (D66):

Dat is gewoon onzin. Jesse Klaver komt zo meteen zelf vast ook nog wel een paar vragen stellen, denk ik zo. Maar wat willen die Nederlanders? Die willen niet meer jarenlang op een wachtlijst hoeven staan voor een betaalbare woning. Daarom trekken we miljarden uit om de komende jaren extra woningen te bouwen. Die Nederlanders willen niet ellenlang op een wachtlijst staan om goede zorg te krijgen, of het nu gaat om jeugdzorg of ouderenzorg. Ze willen snel en gericht worden geholpen, waarbij de mensen met de grootste vraag vooraan in de rij staan, in plaats van helemaal achteraan. We willen dat ons land veilig blijft in een wereld die steeds onrustiger wordt terwijl er oorlog woedt in Oekraïne. Ik vind het dan ook heel goed uit te leggen dat wij de komende jaren fors de portemonnee trekken om te investeren in onze veiligheid en in meer betaalbare woningen en dat wij bekijken hoe wij de sociale zekerheid en de gezondheidszorg overeind kunnen houden, zodat die niet alleen nu goed zijn maar ook over vijf jaar en over tien jaar.

De heer Jetten (D66):

Dat waren eigenlijk drie redelijk onnavolgbare interrupties die alle kanten op schieten maar één rode draad hebben: een hele grote bak negativisme. Dat negativisme zijn Nederlanders zo ontzettend zat. Om toch maar even kort antwoord te geven op de vraag over asiel en migratie: in deze coalitieonderhandelingen hebben deze drie partijen daar lang over gesproken en alle drie zijn ze over hun eigen schaduw heen gestapt om te komen tot een gebalanceerd pakket, dat tegemoetkomt aan al die zorgen die in onze samenleving leven. Hoe houd je veel meer controle en grip op de instroom, hoe zorg je ervoor dat opvang fatsoenlijk geregeld is, hoe pak je mensen die overlast geven harder aan en hoe zorg je ervoor dat mensen die in Nederland mogen blijven de taal leren, aan het werk kunnen en onderdeel worden van onze samenleving? Dat is een pakket waar we alle drie achter staan en dat we de komende jaren met volle overtuiging zullen gaan uitvoeren. We krijgen op die manier veel meer voor elkaar op dit onderwerp dan met al het geschreeuw en alle symbolen die we de afgelopen jaren van de heer Wilders en de vorige minister hebben gezien.

De heer Jetten (D66):

Zeker.

De heer Jetten (D66):

Misschien kan ik daar een paar zinnen in zijn algemeenheid over zeggen. We hebben een coalitieakkoord geschreven waarin we hele duidelijke keuzes maken. We geven duidelijk richting aan de grote thema's die nu spelen. Dat hebben we bewust gedaan, zodat u als Kamer weet waar het kabinet naartoe wil. Waar kunnen oppositiepartijen in meedoen als ze het goede plannen vinden en waar kunnen ze zich soms ook tegen verzetten als ze denken dat het echt anders moet? Ik zal erop toezien dat de ministers en staatssecretarissen straks ook zelf de verantwoordelijkheid voelen om altijd de eerste stap richting de Kamer te zetten. Het is niet aan de oppositiepartij om te bedelen om een afspraak met de minister, maar de minister moet in een heel vroeg stadium, als hij bezig is met een wet of met beleid, bij de Kamer langsgaan om op te halen wat oppositiepartijen belangrijk vinden en hoe daar eventueel rekening mee gehouden kan worden. Dat is de grondhouding.

Heel specifiek over medische ethiek wil ik het volgende zeggen. Ik vond de woorden van de heer Stoffer nadat hij bij ons op de koffie was geweest, net als op één na alle andere fractievoorzitters, eerlijk gezegd heel mooi. Vergeef me als ik u niet helemaal goed citeer, maar u zei iets als: "In de politiek staan mensen soms op je tenen, alleen de vraag is: hoe vaak en hoe hard doen ze dat?" Ik denk dat dat zeker ook geldt voor hele gevoelige onderwerpen, zoals medische ethiek. Onze denkbeelden daarover zijn heel verschillend. In mijn optiek kunnen nieuwe wetenschappelijke inzichten helpen om de gezondheidszorg beter te maken. De heer Stoffer heeft vanuit het perspectief van de SGP veel meer oog voor de kwetsbaarheid van het leven. Als we stappen willen zetten op medische ethiek, of dat nou vanuit het kabinet of vanuit een van de coalitiepartijen is, zal daar altijd een goede maatschappelijke dialoog aan voorafgaan, waarin ruimte is voor alle verschillende standpunten. Daarin stel je echt de vraag: is dit nu noodzakelijk om een stap vooruit te zetten?

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat we zoiets stap voor stap met elkaar zullen moeten doen. Ik hoop ten eerste dat we over belangrijke thema's, of het nou gaat om de aanpak van het stikstofbeleid, medisch-ethische wetsvoorstellen of andere voorstellen, altijd goed en respectvol met elkaar het debat kunnen voeren. De heer Stoffer zegt, zo interpreteer ik het maar even: als een kabinet straks vaak grote stappen wil zetten op onderwerpen die voor ons echt door een ondergrens heen gaan, wordt het misschien wel moeilijker om de SGP uit te nodigen voor een kop koffie om te praten over een begroting of over een ander wetsvoorstel. Dat heb ik luid en duidelijk gehoord. Daar zullen we ook rekenschap van nemen als we aan het werk gaan.

De heer Jetten (D66):

Genoteerd.

De heer Jetten (D66):

Ik begrijp echt wel dat die zorgen en vragen er zijn, maar ook daar hebben we met deze drie partijen heel bewust over nagedacht. We hebben juist nagedacht over hoe je de meest kwetsbare groepen het meest gericht kan helpen. Ik neem even het eigen risico als voorbeeld. In de afgelopen jaren wilde de heer Wilders het eigen risico halveren. De voorspelling was dat de zorgpremie gemiddeld van €158 per maand zou stijgen naar €196 per maand. Dan zou elke Nederlander gemiddeld €444 per jaar meer moeten gaan betalen aan een nu al hoge zorgpremie, terwijl 49% van de Nederlanders te lang moet wachten op passende zorg. Dat vinden wij onverantwoord. Daarom kiezen wij voor een beperkte verhoging van het eigen risico, om daarmee een verdere stijging van de zorgpremies te voorkomen. Dat combineren we met 350 miljoen euro per jaar voor chronisch zieken en gehandicapten, voor mensen die dat eigen risico moeten aanspreken. Die tegemoetkoming van in totaal 350 miljoen euro per jaar zal een grotere tegemoetkoming zijn dan de stijging van het eigen risico. Dat vind ik heel belangrijk. Ook de ingrepen op het terrein van de arbeidsmarkt gaan hand in hand met extra geld voor gezinnen, extra geld voor armoedebestrijding, extra geld voor schuldhulpverlening. Dus juist door gericht te werk te gaan om de kwetsbare groepen in de samenleving extra te helpen, kunnen we ook iets vragen van al die andere mensen in dit land die het goed hebben en die daarmee ook een steentje kunnen bijdragen aan de veiligheid nu en de welvaart op korte en lange termijn.

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat 350 miljoen structureel voor chronisch zieken en gehandicapten echt een serieus bedrag is, waar mensen hartstikke blij mee zullen zijn. Dat geldt ook voor die 600 miljoen euro voor gezinnen. Er komt per jaar een paar honderd euro per gezin bij. Dat zijn geen kruimels. Dat zijn voor heel veel huishoudens in Nederland hele welkome extra euro's ondersteuning direct in de portemonnee. Daar hebben we met elkaar voor gekozen. Ja, er zitten ook een aantal moeilijke keuzes en maatregelen in dit coalitieakkoord. En waarom? Omdat kiezers ook van de politiek hebben gevraagd: ga eens een keer wat doen als overheid, ga eens een keer aan de slag om boeren weer perspectief te geven, ga eens een keer echt werk maken van het bouwen van meer betaalbare woningen en investeer serieus in onze defensie zodat we Nederland en Europa veilig kunnen houden. Elke Nederlander begrijpt dat dat niet gratis is en dat dat ergens vandaan moet komen. We zijn begonnen bij hele scherpe keuzes: snijden in de overheid en het hervormen van onze verzorgingsstaat. Ja, daar hoort ook een kleine bijdrage van bedrijven en burgers in de vorm van die vrijheidsbijdrage bij. Je ziet dezer dagen ook dat heel veel Nederlanders dat steunen, omdat die ook voelen dat als we onze veiligheid en onze democratische rechtsstaat niet beschermen, al het andere dan helemaal niets meer waard is.

De heer Jetten (D66):

Als we die rekening moeten betalen van al die investeringen die we gaan doen, zullen we op zoek gaan naar hoe we die lasten eerlijk kunnen verdelen en sterke schouders ook zwaardere lasten kunnen laten dragen dan anderen, maar kom er nu niet mee aan dat het voortzetten van de steun aan Oekraïne of het investeren in onze krijgsmacht weggegooid geld is. Die Oekraïners — binnenkort is het vier jaar na de Russische inval — vechten elke dag voor hun vrijheid en voor Europese normen en waarden. Die investering in de NAVO-norm doen we niet voor de president die in het Witte Huis zit; die doen we voor onszelf, zodat Europa zijn eigen continent kan verdedigen en zodat we ervoor zorgen dat we in een wereld die steeds onrustiger wordt de veiligheid en vrijheid in Nederland en Europa zelf kunnen beschermen. Dat is de reden dat wij de komende jaren gaan toegroeien naar 19 miljard extra voor defensie. Dat is echt een afspraak waar deze drie partijen zeer van overtuigd zijn.

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat het pensioenakkoord een van de mooiste en spaarzame voorbeelden is uit de afgelopen jaren waarin er politiek breed samengewerkt werd en waarin de politiek ook goede afspraken heeft kunnen maken met werkgevers en werknemers. Dat zouden we op veel meer onderwerpen moeten doen. Daarom hebben we er tijdens deze coalitieonderhandelingen ook heel bewust voor gekozen om in deze kabinetsperiode en ook in de jaren daarna geen ingrepen in de AOW te doen. We kiezen voor een stijging van de AOW-leeftijd vanaf 2033, ver weg in de toekomst, ook omdat er vanaf dat moment — dat is natuurlijk ook nu al gaande — steeds meer mensen boven de 65, 70 en 80 jaar zijn in dit land. Het is geweldig dat we steeds ouder en steeds vitaler ouder worden, maar dat betekent ook dat we van een steeds kleinere groep jongeren vragen om onze sociale zekerheid te betalen. In dat licht vinden we het rechtvaardig om vanaf 2033 de AOW-leeftijd aan de levensverwachting te koppelen. Ik heb ook alle reacties daarop gezien. Ik ga ervan uit dat dit ook een van de eerste onderwerpen is waar we, nadat een kabinet op het bordes komt te staan, met de sociale partners het gesprek over zullen voeren.

De heer Jetten (D66):

Er zijn toen hele heldere afspraken gemaakt. Alleen, onze perceptie daarbij is dat je na 2030 ook weer met elkaar zal moeten doordenken over hoe je dan weer op lange termijn de AOW, een van de mooiste voorzieningen die we in dit land hebben, voor iedereen houdbaar en betaalbaar houdt. Hoe zorgen we ervoor dat dat kan voor mensen die een leven lang hard hebben gewerkt, hebben bijgedragen aan de samenleving en nog steeds bijdragen aan onze samenleving als vrijwilliger, als opa, als oma, of als wat ze ook doen? Wij denken dat het ook nodig is om met elkaar te kijken of je daar vanaf 2033 weer stappen op kan zetten met elkaar.

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat voor alle drie de onderhandelaars geldt dat als het aan ons had gelegen, er nog veel meer keuzes uit onze verkiezingsprogramma's in het coalitieakkoord hadden moeten landen. Maar je moet daar ook zoeken naar een gezamenlijk verhaal en naar een compromis waar je alle drie achter kan staan. Daarbij is alles belangrijk, maar niet alles tegelijkertijd even urgent. We hebben echt gefocust op de internationale en nationale veiligheid, op meer woningbouw, op het oplossen van de stikstofcrisis, op het versnellen van de energietransitie. Vanuit mijn perspectief was dat ook het terugdraaien van de onderwijsbezuinigingen en het meer investeren in onze democratische rechtsstaat. We hadden ook op het vlak van de fiscaliteit bijvoorbeeld nog tien of twintig andere afspraken kunnen maken, maar dan waren we volgens mij nog twee of drie maanden aan het onderhandelen geweest om dan misschien tot de conclusie te komen dat we er nog steeds niet uit komen. Dan ga ik liever aan de slag met dingen waar we het over eens zijn en waarbij we grote ambities hebben, dan dat we verzanden in een grijs massa-akkoord met zouteloze compromissen. Dat is het eerlijke antwoord. Ik ben trots op het resultaat dat er ligt. In de komende jaren zijn er genoeg aanleidingen om met elkaar ook weer nieuwe onderwerpen beet te pakken.

De heer Jetten (D66):

Ik hoop dat we over heel veel van die onderwerpen vaak een stevig debat zullen hebben. Dit hangt natuurlijk ook helemaal samen met de manier waarop we de komende jaren onze begrotingen maken en onze belastingen vormgeven. Dat is nou echt hét moment van het jaar waarin de coalitie en de oppositie samen zullen moeten komen om tot langetermijnafspraken te komen. Als je kijkt naar hoe we de lasten uiteindelijk verdelen bij de vrijheidsbijdrage, dan is dat twee derde, een derde: twee derde voor de burgers en een derde voor het bedrijfsleven. Dat was eigenlijk al jarenlang de normale verhouding als kabinetten dit soort keuzes moesten maken. Die komt nu naast een hele hoop fiscale aanpassingen die we de afgelopen jaren al hebben gedaan. De afgelopen jaren zijn box 3 en box 2 aangepast en is de vennootschapsbelasting voor bedrijven meerdere keren omhooggegaan, soms door keuzes van het kabinet en soms door keuzes die de Kamer maakte bij begrotingen en het belastingplan. Daarom hebben we ervoor gekozen om nu enige rust in dat fiscale stelsel in te bouwen: omdat er de afgelopen jaren al zo veel op dat vlak is gebeurd. Ik ben het niet met u eens als u zegt dat die rekening dan bij de zwaksten of de armsten van de samenleving terechtkomt. Dat is namelijk precies de reden waarom we extra geld uittrekken voor armoedebestrijding en schuldhulpverlening, voor gezinnen, voor chronisch zieken en gehandicapten. Dat doen we juist om ervoor te zorgen dat die groepen niet onevenredig hard worden geraakt.

De heer Jetten (D66):

Er liggen inderdaad hele goede adviezen en rapporten over het versimpelen van ons toeslagenstelsel — daar gaan we mee aan de slag — maar ook over het versimpelen van allerlei belastingen en fiscale regelingen. Ik denk dat we het er Kamerbreed over eens zijn, bijna iedereen, dat je daarmee aan de slag zou moeten gaan. Maar als je dan de verkiezingsprogramma's naast elkaar legt en kijkt naar de inzet daarop van de verschillende partijen, dan is er bijna nooit een meerderheid te vinden voor het afschaffen van één specifieke regeling. Er is namelijk altijd wel een reden waarom die regeling toch nog als nuttig of positief wordt beschouwd. Ook de ambtelijke adviesgroep die dat voor ons als Kamer helemaal in kaart heeft gebracht, zegt: als je het doet, doe het dan in één keer goed en pak dan heel veel tegelijkertijd beet. Nou, dat zou een mooie opdracht voor de Kamer voor de komende jaren kunnen zijn: zijn er fiscale hervormingen te vinden waarvoor ook echt breed politiek draagvlak te vinden is? Onze conclusie is namelijk dat dat er nu eigenlijk niet is. Daarom hebben we gekozen voor een aantal gerichte keuzes en niet voor de hele menukaart.

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat het antwoord op die vraag eigenlijk al aan het begin van de interruptie van de heer Klaver zelf zat. Dit is namelijk een kabinet met 66 zetels. We zullen dus bij alle voorstellen en plannen die we hebben op zoek moeten naar steun, niet alleen hier in de Tweede Kamer, maar wat mij betreft ook in de samenleving. Wij hebben met dit coalitieakkoord Aan de slag aangegeven hoe wij aankijken tegen het hervormen van de zorg en de sociale zekerheid, gericht op gezondheid, op begeleiding van werk naar werk en op mensen maximaal laten meedoen. Het zijn duidelijke keuzes met een duidelijke richting. Maar het is ook aan ons om daar straks voldoende steun voor te vinden. Ik zal er dus als premier, als ik dat mag worden, op toezien dat we zo snel mogelijk met alle sociale partners om tafel gaan om een gezamenlijke agenda te maken voor al die onderwerpen waarmee we de komende tijd aan de slag willen. En ik mag hopen dat de nieuwe minister van SZW op z'n eerste dag afspraken gaat inplannen om met een groot aantal van u het gesprek te voeren over hoe we de komende jaren samen die sociale zekerheid voor iedereen houdbaar en betaalbaar kunnen houden.

De heer Jetten (D66):

Wij passen geen eenzijdige afspraken aan, omdat er een richting is gegeven in het coalitieakkoord en we op zoek zullen moeten naar steun in de samenleving en in het parlement om te kijken of we daar met elkaar uit kunnen komen. We zullen ook aan de jongere generaties duidelijk moeten maken hoe we ervoor gaan zorgen dat we met steeds minder jonge werkenden, de AOW de komende jaren ook betaalbaar kunnen houden. Daarom is gekozen om deze stap pas vanaf 2033 te zetten, zodat we de komende jaren gewoon rust en voorspelbaarheid hebben, zoals ook in het pensioenakkoord met werkgevers en werknemers is afgesproken. Dat ontslaat ons volgens mij niet van de plicht om ondertussen na te blijven denken over hoe het ook op langere termijn voor iedereen een rechtvaardig en sociaal systeem kan blijven.

De heer Jetten (D66):

Ik denk dat het ook niet goed was geweest als we een coalitieakkoord hadden gesloten zonder duidelijke keuzes. Wij hebben samen gekeken wat wij met z'n drieën verstandig vinden, op al die verschillende onderwerpen, ook op het gebied van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. Nogmaals, wij realiseren ons heel goed, zoals de heer Klaver zegt, dat wij 66 zetels hebben, dat er beleid ligt, dat er afspraken liggen — in dit geval ligt er een pensioenakkoord — en dat wij, als wij nieuwe dingen willen doen, zelf ons best zullen moeten doen om daar met werkgevers en werknemers uit te komen en daar ook steun van de oppositie voor te krijgen. Dat begint dus niet bij u; dat begint bij ons. Vanuit die verantwoordelijkheid zullen we ook aan de slag gaan.

De heer Jetten (D66):

Ik heb net duidelijk aangegeven: er ligt een pensioenakkoord met heldere afspraken. Dat zijn afspraken tussen de politiek en de polder, binnen een heel breed politiek scala aan partijen die daar de afgelopen jaren hun verantwoordelijkheid voor hebben genomen. Dat dat pensioenakkoord er ligt, ontken ik niet. Ik geef alleen aan hoe wij met deze drie partijen tot de overweging zijn gekomen dat op langere termijn er nieuwe stappen op het terrein van de AOW nodig zijn. We voelen ook de verantwoordelijkheid om zelf daar het gesprek over aan te gaan, zowel met de sociale partners als met de oppositiepartijen. Ik heb de waarschuwing van de heer Klaver heel helder gehoord. Die motiveert alleen maar extra om straks zelf het initiatief te nemen om die gesprekken te gaan voeren.

De heer Jetten (D66):

Dit wordt echt een kabinet van grote investeringen. Kijk hoeveel miljarden we de komende jaren uittrekken voor wonen en infrastructuur, voor defensie, voor stikstof en boeren, voor de klimaattransitie. Maar die trekken we ook uit voor investeringen in de nieuwe economie, die we zo hard nodig hebben. We gaan de komende jaren echt fors aan de slag en we zien ook een grote rol voor de overheid om juist op die grote vraagstukken heel actief de samenleving te helpen een stap vooruit te zetten. Als je echter dit soort grote investeringen doet, wil je tegelijkertijd ook voorkomen dat je de rekening daarvan volledig doorschuift naar volgende kabinetten en volgende generaties. Dat is ook de reden waarom we hier die investeringen combineren met gewoon heel duidelijk — ik zou zeggen "oer-Hollands" — begrotingsbeleid. Daarin letten we gewoon netjes op de belastingcenten en zorgen er ook voor dat er voldoende buffer overblijft voor momenten dat het toch mis dreigt te gaan. Dat gaat om situaties met grote onveiligheid, zoals na de Oekraïne-inval en de energiecrisis die daarop volgde, maar ook om bijvoorbeeld de coronapandemie. Juist omdat Nederland toen vet op de botten had, konden we goed door dat soort fases heen komen, dus vandaar de combinatie van aan de ene kant grote investeringen met aan de andere kant gewoon net en solide begrotingsbeleid.

De heer Jetten (D66):

Die begrijp ik. Er was de afgelopen dagen natuurlijk veel aandacht in de media voor een aantal highlights in het coalitieakkoord. Met die aandacht komt er veel op je af en vragen heel veel gezinnen zich terecht af: wat betekent dit voor onze situatie? De komende tijd, als we met de uitwerking aan de slag gaan, zal ook duidelijk moeten worden dat we ook heel veel terugdoen voor kwetsbare gezinnen, voor chronisch zieken en gehandicapten. Dat wordt echter niet alleen in geld uitgedrukt, maar ook in de manier waarop we met de samenleving te werk willen gaan, weer veel meer vanuit vertrouwen.

Een van de keuzes waar ik heel blij mee ben dat we die kunnen maken, is de volgende. We gaan stoppen met dat eindeloze wantrouwen en herkeuren. We gaan ermee stoppen dat je elke keer weer opnieuw moet bewijzen dat je echt niet kan werken, of dat je elke keer weer opnieuw moet bewijzen dat je chronisch ziek of gehandicapt bent. Die bureaucratie, dat wantrouwen vanuit de overheid is ook wat heel veel mensen heel erg dwarszit, en dat is waarom het vertrouwen in de overheid de afgelopen jaren zo hard is gedaald. Met dus veel meer de menselijke maat op het sociale domein, gecombineerd met gerichte investeringen en ondersteuning, hoop ik dat we dat vertrouwen, ook van die gezinnen, de komende tijd weer kunnen laten groeien.

De heer Jetten (D66):

Met dat laatste ben ik het zeer eens. Daarom staan er ook uitgebreide passages in het coalitieakkoord over het belang van de samenwerking met de medeoverheden, met werkgevers en werknemers, en — als we straks nog over het stikstofdossier te spreken komen — ook met landbouw- en natuurorganisaties. We kunnen het namelijk niet alleen. We moeten dat samen met hen doen. In de gesprekken die we hebben gevoerd, ook aan de formatietafel, met vakbonden, met de VNO, met het mkb en vele anderen, werd ook duidelijk door hen aangegeven "zorg dat die uitnodiging er vroeg ligt, niet alleen over de AOW, maar ook over de uitkeringen, over het minimumloon, over het ontslagrecht, over loondoorbetaling bij ziekte". Zo hebben vakbonden en werkgevers allebei nog een hele hoop andere ideeën, naast dit coalitieakkoord, over zaken waar wij het met elkaar over zouden moeten hebben, over zaken waarover wij betere afspraken moeten maken. Daar gaan wij snel mee aan de slag, omdat ik echt geloof dat het opnieuw leven inblazen van dat overleg tussen overheid en polder uiteindelijk de snelste manier is om veel mensen in Nederland ook weer rust en zekerheid te kunnen bieden.

De heer Jetten (D66):

Nogmaals, wij maken hier een keuze over hoe wij denken dat we de AOW op de lange termijn voor iedereen in Nederland goed kunnen houden. De AOW is een van de belangrijkste voorzieningen die wij hebben. Het voorstel is om die vanaf 2033 aan te passen. Dat is niet iets wat wij hier vandaag met één veeg van tafel halen en met elkaar besluiten. Daar heeft deze coalitie niet genoeg zetels voor. We zullen dus de komende tijd hard aan het werk moeten om met argumenten te laten zien waarom wij denken dat dit verstandig is, samen met oppositiepartijen en samen met de sociale partners. Daar zullen we hard mee aan het werk gaan. Ik hoor hier in dit debat en ook in allerlei interviews in kranten en op tv allerlei ideeën over hoe dat voorstel uit het coalitieakkoord beter of anders zou moeten. Dat gaan wij rustig aanhoren om te kijken of we daar met elkaar kunnen uitkomen.

De heer Jetten (D66):

Heel simpel: door zodra we aan het werk zijn die partners uit te nodigen om met ons het gesprek aan te gaan, niet alleen over deze specifieke maatregel, maar ook over het totaalpakket aan voorstellen dat we doen ten aanzien van de arbeidsmarkt en de zorg. Op basis van de gesprekken die we aan de formatietafel hebben gevoerd, weten we namelijk ook dat werkgevers en werknemers nog allerlei andere ideeën hebben, die niet in dit akkoord staan. Door daar een gezamenlijke agenda van te maken, kunnen we die de komende maanden verder uitwerken en dan ook concrete voorstellen aan het parlement doen.

De heer Jetten (D66):

Ik begrijp de zorg van mevrouw Van der Plas. Dat is ook de reden dat we voorstellen om het eigen risico te maximeren op €150 per keer. Als je nu voor bepaalde behandelingen of een botbreuk of wat dan ook naar het ziekenhuis moet, ben je in één klap dat eigen risico kwijt. Dat kan nog vele honderden euro's meer zijn als je ervoor hebt gekozen om het eigen risico vrijwillig te verhogen. Dat is een enorme bak geld, die mensen dan in één keer moeten betalen, terwijl ze zich aan de voorkant vaak niet eens realiseerden dat dat de betekenis is van dat eigen risico. Nu maximaal €150 per keer voorkomt dat mensen in één keer voor torenhoge kosten komen te staan. Ik vind dat sociaal. Ik vind dat rechtvaardig. De verhoging van het eigen risico als geheel doen we vooral om te voorkomen dat de zorgpremies de komende jaren nog verder stijgen. De zorgpremie is gemiddeld al €159. De meeste mensen betalen nog veel meer. Dat is een kostenpost waar mensen elke maand tegen aanhikken. Ik wil echt voorkomen dat die de komende jaren nog verder omhoogschiet.

De heer Jetten (D66):

Nee, we gaan door met veel van de zorgakkoorden die de afgelopen jaren gesloten zijn. We hebben tijdens de formatie echter ook met allerlei mensen uit het zorgveld gesproken en die gaven aan: als we doorgaan op de huidige weg, loopt de zorg de komende jaren compleet vast, door personeelstekorten, door te lange wachtlijsten, door medicijntekorten, doordat we heel veel zorg geven aan mensen die dat eigenlijk niet nodig hebben en doordat we de verkeerde prikkels in het systeem hebben zitten. De mensen met de grootste zorgvraag zijn eigenlijk het vaakst de sjaak, omdat we hen te weinig, te laat of niet goed genoeg helpen. Veel van de keuzes die we maken op het domein van gezondheid, hadden we ook gemaakt als we in een andere tijd zouden leven en we niet die enorme investeringen in een aantal andere terreinen zouden moeten doen. Deze keuzes voor de zorg maken we intrinsiek gemotiveerd, omdat we geloven dat het kostenstijgingen voorkomt, de bureaucratie in de zorg te lijf gaat en de zorg voor mensen toegankelijk houdt.

De heer Jetten (D66):

Even los van de nogal zware woorden die werden gebruikt: twee derde van de rekening wordt betaald door burgers en een derde door bedrijven. Dat is de formule die we hebben gehanteerd. Dat is de formule die bekend is en die door vele voorgaande kabinetten is gebruikt. Dat vinden we een eerlijke verdeling van een aantal van de lasten die we de komende jaren als samenleving zullen moeten dragen om een aantal hele belangrijke investeringen te doen.

De heer Jetten (D66):

We kiezen ervoor om met een aantal gerichte maatregelen mensen die het moeilijker hebben meer tegemoet te komen. Ik heb net al een aantal keren de voorbeelden genoemd rondom chronisch zieken en gehandicapten en armoedebestrijding. Dat doen we ook door de komende jaren weer 1,5 miljard per jaar te investeren in onderwijs en gelijke kansen. Dat doen we door het nationaal programma voor leefbare wijken voort te zetten, zodat we in de meest kwetsbare wijken de grootste investeringen doen, om die mensen daar meer perspectief op het leven te geven. Zo zitten er allerlei verschillende keuzes in. Dat is de zoektocht. Hoe zorgen we ervoor dat we dit land veilig en welvarend kunnen houden? Hoe zorgen we ervoor dat we de economie kunnen vernieuwen? Hoe zorgen we dat we in de zorg op termijn veel meer gezondheid en preventie centraal zetten? Hoe kunnen we op de weg daarnaartoe heel gericht, met honderden miljoenen, de mensen helpen die het minst mee kunnen komen?

De heer Jetten (D66):

Ook met de keuzes die we in dit coalitieakkoord maken, blijven de uitgaven aan de zorg de komende jaren doorstijgen, alleen minder hard. Dat is noodzakelijk. We hebben personeelstekorten. 49% van de mensen moet langer dan nodig wachten op passende zorg. Als het gaat om de huishoudelijke hulp: er zijn een hele hoop mensen in Nederland die die prima zelf kunnen betalen. Daarom vragen wij van mensen met een groter vermogen en een groter inkomen om die zelf te organiseren, zodat we de wijkverpleging en ondersteuning kunnen richten op de mensen die het echt nodig hebben. We stoppen met een hele hoop bureaucratie, met het elke keer maar weer opnieuw indiceren van mensen en ze lastigvallen met een of ander formulierenfetisjisme dat wij hier ergens in een toren hebben bedacht. We geven weer vertrouwen aan de samenleving. We willen zorgzame buurten. Daar investeren we ook fors in, zodat mensen met elkaar, met wijkverpleegkundigen die ze kennen, de zorg kunnen organiseren die er nodig is. We gaan de menselijke maat weer terugbrengen in een doorgeslagen systeem waarin het alsmaar behandelen en doorverwijzen en de financiële prikkels voor zorgverleners de afgelopen jaren belangrijker zijn geweest dan de zorg die mensen echt nodig hebben. Dat zijn de keuzes die we maken; daar sta ik ook volledig achter.

De heer Jetten (D66):

Ik heb de afgelopen tijd, tijdens werkbezoeken en dagen meelopen in de zorg, ook heel vaak een hele andere wanhoop gezien, namelijk die van mensen die met ziel en zaligheid elke dag binnen die zorg aan het werk gaan en maar niet begrijpen waarom de politiek, de overheid en alle bazen van die zorginstellingen in plaats van het schrappen van regels en formulieren er elke keer weer een andere bij bedenken. Zij begrijpen niet waarom we niet het vertrouwen geven aan de professional op de werkvloer om zelf een inschatting te maken van het type zorg dat iemand in de jeugdzorg of de ouderenzorg nodig heeft en waarom we altijd maar die prikkels blijven inbouwen om verder doorverwijzen meer te belonen dan iemand gewoon goed en preventief te helpen om langer gezond te leven. Dat is de wanhoop die al jarenlang in het zorgveld leeft. Dan heb ik het over de medewerkers.

De wanhoop is er ook bij patiënten en cliënten, die op veel te lange wachtlijsten staan. Als je een lichte zorgindicatie hebt, ben je in de jeugdzorg zo aan de beurt, omdat iemand daar geld mee kan verdienen, maar met een zware indicatie trek je in de jeugdzorg altijd aan het kortste end, omdat we die niet goed met elkaar hebben georganiseerd. Een op de zeven jongeren zit nu in de jeugdzorg, maar wij gaan ervoor kiezen om dit probleem voor een heel groot deel weer zelf, als samenleving, op te pakken. We willen dit in het sociaal domein organiseren, met minder marktwerking dus, zodat we met de jeugdzorg die we hebben, die zware gevallen wél kunnen helpen. Dat is de keuze die we maken. Die gaat hopelijk ook de wanhoop terugdringen. Zo kunnen we met elkaar weer bouwen aan vertrouwen.

De heer Jetten (D66):

Voor mij geldt — dat geldt voor het CDA volgens mij ook en ik denk eigenlijk ook voor de VVD — dat ik het extra geld dat u noemt, waar u de vorige keer op heeft ingezet, altijd onverstandig vond, omdat het de verkeerde richting is. Veel mensen willen namelijk graag lang wonen op de plek waar ze zich fijn voelen, in hun eigen huis of in hun eigen bekende buurt. Daar zetten we volop op in, dus dat er woonvormen zijn waar mensen prettig samen kunnen leven, waar mensen naar elkaar omkijken en elkaar helpen, en waar je gerichte zorg geeft op de momenten waarop dat nodig is en dat de mensen die het meest zorg nodig hebben die ook kunnen krijgen. Dat is gewoon een fundamenteel andere kijk op vitaal ouder worden en op ouderenzorg op een goede manier organiseren. Dat is de keuze die wij hier maken. Dat is inderdaad een andere keuze dan die van de BBB in het vorige kabinet.

De heer Jetten (D66):

Ik heb gewoon niet dezelfde nostalgie als mevrouw Van der Plas over de bejaardentehuizen van vroeger. Ik weet nog dat mijn grootouders daarnaartoe moesten en ons smeekten: is er een ander alternatief? Er zijn gelukkig tegenwoordig heel goede alternatieven. Er zijn heel goede plekken waar wonen en zorg samenkomen, waar mensen heel hard aan het werk zijn om mensen een heel mooie laatste tijd te geven. Er zijn ook heel veel mooie initiatieven waar senioren samen wooncomplexen bouwen. Ik kom even niet op de prachtige term daarvoor, maar ik ben in Groningen bij zo'n locatie geweest waar tientallen stellen en singles samen een prachtig complex hebben neergezet waar ze naar elkaar omkijken, waar ze voor elkaar de boodschappen doen, waar ze huishoudelijke hulp delen en waar de zorg op een goede manier langskomt. Dat zouden veel meer mensen eigenlijk willen, maar daar hebben zulke ingewikkelde regels voor gemaakt met elkaar dat het maar amper van de grond komt. Dus daar gaan we werk van maken, zodat we de verzorgingshuizen hebben voor de mensen die het echt nodig hebben en heel andere woon- en zorgvormen voor mensen die dat in de wijk, in hun vertrouwde omgeving willen.

De heer Jetten (D66):

Ja, want we kiezen met dit akkoord niet alleen voor forse investeringen in defensie, maar ook voor de soft power die daar ook bij nodig is met een investering in het postennetwerk van Buitenlandse Zaken en weer extra geld voor ontwikkelingssamenwerking. Ik heb goed naar de heer Stoffer geluisterd toen hij bij ons op de koffie kwam. Ik vind dit ook belangrijk, dat Nederland in het diplomatieke proces heel duidelijk aangeeft waar onze normen en waarden staan, wat we verwachten van de landen waarmee we samenwerken en dat we het ook aandurven om ons uit te spreken als er dingen gebeuren die niet door de beugel kunnen. Dus dat geldt voor onze diplomaten, een weer versterkt postennetwerk, en dat geldt zeker kabinetsleden als ze op reis gaan, dat we daar niet alleen naartoe gaan om zaken te doen, maar dat we dan ook af en toe, in de vriendschappen die we met die landen hebben, zaken ter discussie stellen waarvan wij vinden dat ze niet door de beugel kunnen.

De heer Jetten (D66):

Nee, wij vinden het niet realistisch om die afdracht met dat bedrag naar beneden te doen. Dat is inderdaad een afspraak uit het vorige akkoord. Er lopen allerlei gesprekken in Europa over de afdrachten en ook over het toekomstig Meerjarig Financieel Kader van de Europese Unie. U kunt in dit akkoord lezen dat we als Nederland zullen inzetten op een forse modernisering van de Europese begroting, zodat het geld vooral wordt ingezet voor veiligheid, kennis en technologie, welvaart en de klimaattransitie. Dat zijn echt de echte grote thema's, waarbij verdere Europese samenwerking en integratie juist in het belang van Nederlanders is. Daar hoort ook een realistische Europese begroting met een realistische Nederlandse afdracht bij. De voorstellen die er nu liggen van de voorzitter van de Europese Commissie, zijn voor Nederland niet goed genoeg. Daarover gaan we de komende tijd de onderhandelingen aan, zodat het ook een fatsoenlijke Europese begroting wordt.

De heer Jetten (D66):

U kunt in de financiële afspraken van het akkoord lezen dat we de begroting op een aantal vlakken weer op orde brengen, onder andere door de stabiele financiering van de asielketen nu in één keer goed te regelen voor de komende jaren. Op basis van de ambtelijke adviezen weet je namelijk zeker dat dit het bedrag is dat je de komende jaren nodig hebt. Dan zijn er nog een aantal andere zaken, waaronder deze Europese afdracht, die zich in de komende tijd voor kunnen doen. Als dat zo is, zullen we dat bij Voorjaarsnota of Miljoenennota netjes met elkaar regelen.

De heer Jetten (D66):

Voor dit voorbeeld geldt dat zodra duidelijk is wat de Nederlandse afdracht aan Europa moet zijn, we die met elkaar voor onze rekening moeten nemen. Er spelen ook een aantal andere discussies in Europa, onder andere door een veel sterkere economische groei dan eerder was voorspeld en aanspraken die de Europese Commissie bij lidstaten maakt. Dus nogmaals, zodra we weten wat de Nederlandse afdracht is en wat de Nederlandse inzet is voor het MFK, zullen we die rekening netjes met elkaar oppakken.

De heer Jetten (D66):

Er zijn niet vaak coalitieakkoorden waarin zo veel al aan de voorkant wordt opgeschoond als nu in dit akkoord gedaan is. Dat vonden we ook belangrijk, omdat je daardoor zo veel mogelijk met een schone lei kan beginnen. Een aantal mogelijke mee- en tegenvallers zullen we bezien op de momenten dat we daar bij de Voorjaarsnota een besluit over moeten nemen.

De heer Jetten (D66):

Het begint met de basis op orde krijgen door de implementatie van de strengere asielwetten en het Europees Migratiepact, dat eraan komt, en door stabiele financiering voor de hele opvangketen, zodat we niet meer voor belachelijke bedragen cruiseschepen en hotels hoeven af te huren, maar we het gewoon fatsoenlijk kunnen doen in kleinschalige opvanglocaties, waar snel duidelijkheid komt over de vraag of je mag blijven en waar we snel werk maken van taal en van het meedoen aan onze samenleving. Ik geloof dat Nederland heel veel aankan als we de basis op orde brengen. Wellicht zijn er in de toekomst onvoorziene situaties waardoor een hele grote nieuwe vluchtelingenstroom tot stand komt, zoals we eerder hebben gezien na het uitbreken van de oorlog in Syrië en Oekraïne. Dan zul je met elkaar moeten kijken: kunnen we dat aan, op welke manier wel en op welke manier niet, en welke extra maatregelen zijn mogelijk om op dat moment te voorkomen dat de asielketen die weer op orde is, weer overstroomt?

De heer Jetten (D66):

Volgens mij is dat iets wat je moet bezien op het moment dat zich elders in de wereld onverwachte zaken voordoen, waardoor meer mensen de noodzaak voelen om deze kant op te vluchten of te migreren. Dat hangt van heel veel zaken af. We kennen allemaal de beelden van mensen die bij Ter Apel in het gras moesten slapen. Dat was een vreselijk beeld. Als Nederlander schaamde je je kapot dat we dat niet goed op orde kregen. Dat lag voor een heel groot deel aan het feit dat we de asielketen niet op orde hadden, dat er te weinig vaste opvangplekken waren en dat mensen veel te lang moesten wachten op duidelijkheid over de vraag: kan ik in Nederland blijven of moet ik terug? Door dat allemaal goed te organiseren in de komende tijd voorkomen we hopelijk dat soort extreme situaties, maar als die zich wel voordoen, dan zullen we moeten kijken of we daar nationaal of Europees extra maatregelen voor kunnen treffen. Dat is niet zozeer vast te pinnen op een bepaald getal of een bepaalde situatie; dat zul je echt moeten bezien op dat moment.

De heer Jetten (D66):

Natuurlijk is de vraag of we het aankunnen en op welke manier, ook onderdeel van het gesprek. Dat geldt op meerdere vlakken. Kunnen we het aan in de asielketen, in de opvang? Kunnen we het aan in de samenleving, waarin we mensen opvangen? We hebben in de afgelopen jaren hele mooie dingen gezien. We hebben in dit land veel Oekraïners opgevangen, vaak buiten het systeem om. We hebben die mensen geholpen om heel snel aan het werk te gaan, om naar school te gaan en om onderdeel te worden van de Nederlandse samenleving voor zolang dat nodig is. En we hebben hele slechte voorbeelden gezien van overvolle opvanglocaties, van enorme overlast die we onvoldoende met elkaar hebben weten aan te pakken. Daar zullen we echt heel veel werk van moeten maken. Ik vind het asielhoofdstuk in dit coalitieakkoord eigenlijk een heel goed voorbeeld van hoe je als partijen allemaal over je eigen schaduw heen kunt stappen om goede afspraken te maken. Daar hebben we de strenge aanpak weten te combineren met een menswaardige en rechtvaardige aanpak, die gericht is op taal, werk en meedoen. Ik denk dat juist die combinatie enorm gaat helpen in de komende jaren.

De heer Jetten (D66):

Woningbouwbeleid moet over meer gaan dan alleen maar stenen stapelen. Dat gaat om hoe je fijne, kleine samenlevingen bouwt waar mensen een thuis vinden. Woningcorporaties spelen daar gewoon een cruciale rol in, omdat zij in de Nederlandse traditie al heel goed weten hoe je die sociale huurwoningen bouwt op een manier dat het ook echt sociaal is. Er ligt een grote opgave, niet alleen in het bouwen van meer sociale huurwoningen op een aantal plekken, maar ook in het verduurzamen van de bestaande woningen. Een verduurzaamd woonhuis leidt namelijk ook tot een fors lagere energierekening en tot veel meer geld in de portemonnee van de mensen die daar wonen. Woningcorporaties hebben aangegeven afspraken die we de afgelopen jaren met voorgaande kabinetten hebben gemaakt niet volledig te kunnen nakomen, vanwege allerlei gestegen kosten; dus vragen zij het kabinet om steun. Ik denk dat niet iedereen had verwacht dat een combinatie van deze drie partijen een paar honderd miljoen zou uittrekken om woningcorporaties daarin tegemoet te komen. Het is wat mij betreft straks aan de minister van Wonen om met Aedes, de koepelorganisatie, te kijken hoe je met dit extra geld ervoor kunt zorgen dat de verduurzaming en de nieuwbouw van noodzakelijke extra huizen door kan gaan.

De heer Jetten (D66):

Als het er niet in staat, is dat echt een omissie, want wij hebben het aan de onderhandelingstafel zeker over dak- en thuislozen gehad. Daarbij is ook de naam van mevrouw Bikker meermaals gevallen vanwege haar jarenlange inzet voor deze hele kwetsbare groep. Vaak zijn het ook mensen die totaal buiten hun eigen schuld in zo'n situatie terecht zijn gekomen. Dat geldt voor een groot deel voor arbeidsmigranten die hier onder allerlei valse voorwendselen naartoe worden gehaald onder slechte contracten, en die veel te vaak op straat komen te staan. Daarom ben ik ook blij met de keiharde afspraken die we rondom arbeidsmigranten in het akkoord hebben opgenomen op advies van de commissie-Roemer en de SER. Er zijn ook heel veel Nederlanders die om allerlei redenen dak- of thuisloos kunnen worden. Ik denk dat ik namens allen spreek als ik zeg dat we daar graag met u over doorpraten. Want ook voor ons is dat natuurlijk een heel belangrijk onderwerp.

De heer Jetten (D66):

Je mag inderdaad hopen dat als er één thema is waar we elkaar van links tot rechts op kunnen vinden, het de aanpak van dak- en thuisloosheid is. Zelf heb ik het afgelopen jaar zo'n 30 dak- en thuislozen gesproken. Elk verhaal is weer totaal verschillend maar steeds snijdt het je door de ziel. Het pijnlijke eraan vond ik dat de overheid vaak een rol had in deze voorbeelden. Dan ging het om geen voorrang geven aan kwetsbare groepen en mensen hard najagen als overheid bij allerlei financiële problemen. We kunnen zelf dus ook heel veel doen om dak- en thuisloosheid te voorkomen.

De heer Jetten (D66):

Dan moet de heer Van Baarle wel het hele hoofdstuk Asiel en Migratie lezen. Daarin staat namelijk ook dat wij de positie van VluchtelingenWerk op de COA-locaties weer verstevigen, dat wij daarvoor geld uittrekken, en dat er op COA-locaties Meedoenbalies komen, zodat nieuwkomers weten hoe ze een steentje aan de Nederlandse samenleving kunnen bijdragen. Dan moet de heer Van Baarle ook even noemen dat we vanaf dag één Nederlandse taallessen gaan aanbieden en dat nieuwkomers straks na drie maanden aan het werk kunnen. Mensen willen dat namelijk gewoon, want dat geeft ze voeldoening, daarmee kunnen ze voor zichzelf zorgen. Een menswaardige aanpak om ervoor te zorgen dat mensen mee kunnen doen. Ik zei het net ook al tegen mevrouw Van der Plas, het hoofdstuk Asiel en Migratie is hét voorbeeld waarin drie totaal verschillende politieke partijen over hun eigen schaduw heen zijn gestapt om tot een pakket aan afspraken te komen dat streng maar ook rechtvaardig is. Dat doen we ook omdat ik heb geluisterd naar iedereen in de uitvoering bij COA en IND die zegt: geef ons rust, geef ons voorspelbaarheid en geef ons stabiele financiering, zodat we het voor Nederland gaan oplossen. Sneller duidelijkheid voor mensen, een fatsoenlijke opvang zonder overlast en mensen die mogen blijven, laten meedoen in de Nederlandse samenleving.

De heer Jetten (D66):

Dit ga ik me niet laten aanpraten. De heer Van Baarle begon zijn eerste interruptie met de stelling dat wij de afgelopen jaren heel vaak samen bij die microfoons hebben gestaan om keihard te strijden tegen racisme en discriminatie. Daar zal ik ook mee doorgaan. In dit coalitieakkoord staan hele duidelijke afspraken over hoe we discriminatie en racisme op de arbeidsmarkt, op de woningmarkt of waar dan ook in de samenleving keihard gaan aanpakken. No-nonsense. In dit land beoordelen we mensen niet op de groep waartoe ze toevallig zogenaamd behoren, maar gewoon op hun individuele kwaliteiten, talenten en daden. Daar sta ik voor en daar staat deze coalitie voor. Als je gelooft in individuele vrijheid en in een pluriforme samenleving, dan moet je af en toe ook bereid zijn om excessen aan te pakken. Als dingen over de schreef gaan, moet je een norm stellen en zeggen: dit accepteren we niet, omdat de vrijheid van de een stopt waar de vrijheid van een ander begint. Zo zijn de afspraken in dit coalitieakkoord gemaakt. We beoordelen iedereen die zich in Nederland bevindt op zijn daden, niet op zijn uiterlijk, afkomst of geloof.

De heer Jetten (D66):

Dat doen we helemaal niet.

De heer Jetten (D66):

We gaan inzetten op een samenleving waarin iedereen kan en mag meedoen, ongeacht waar je vandaan komt. Daar hoort een hele harde aanpak van racisme en discriminatie bij. We weten wat we moeten doen. We moeten er gewoon mee aan de slag. We gaan helemaal niet de financiering van alle moskeeën verbieden. We gaan strenger toezien op financiering uit het buitenland die wordt ingezet om op een foute manier te beïnvloeden. Het bedreigt namelijk ook de vrijheid van Nederlandse moslims als zij door allerlei foute krachten uit het buitenland worden beperkt in hun eigen vrijheid van geloven en leven in dit land. Het zijn Nederlandse moslims en daar kunnen we zelf voor zorgen. Daar hebben we geen financiering uit Golfstaten voor nodig.

De heer Jetten (D66):

Het begint bij de enorme investeringen die we doen in het onderwijs en in een leven lang ontwikkelen, zodat we mensen de mogelijkheden geven om zichzelf te ontwikkelen en bij te scholen. Zo ontstaan er allerlei kansen om bijvoorbeeld veel beter van werk naar werk te gaan. De heer Dijk noemt een aantal ingrepen die we doen in de WW en de WIA, maar op dit moment is de werkloosheid in Nederland een van de laagste van Europa. Het is nu vooral de vraag: hoe zorgen we ervoor dat we een veel betere match krijgen tussen de baan waar je in zit maar misschien niet meer in kan blijven, naar werk dat er wel is? We moeten dus veel eerder investeren in mensen, zodat ze niet in die situatie terechtkomen. Het is nu niet alleen een inkorting van de WW, maar ook een verhoging van de WW-uitkering in de eerste maanden, om meer financiële rust te hebben op een moment dat je je gewoon even onzeker voelt omdat je je baan verliest. Bij de WIA is het eerlijke verhaal ook dat het nu in de uitvoering compleet vastloopt. Mensen die hopen via de WIA of de IVA geholpen te worden, moeten ellenlang wachten op duidelijkheid van het UWV. In al die verloren tijd wordt er ook veel te weinig in die mensen geïnvesteerd om te zorgen dat er ook weer nieuw perspectief ontstaat. Hierin hebben wij niks zelf bedacht maar volgen we echt de adviezen van allerlei experts, die waarschuwen: als je nu niet ingrijpt bij die WIA is dat systeem onhoudbaar en dan zijn mensen pas echt slecht af.

De heer Jetten (D66):

We zeggen tegen die hardwerkende mensen dat we hen veel eerder gaan zien en gaan helpen, dat we in hen blijven investeren, hoe vroeg of laat ze ook van hun opleiding af zijn gekomen. Het gaat erom dat als je ooit voor de situatie komt te staan dat je werk verandert of je werk verdwijnt, je niet dan pas hoeft aan te kloppen bij de overheid, maar dat de overheid je al veel eerder heeft geholpen. Dat is wat we doen. Wij gaan onze ogen niet sluiten voor een compleet vastgelopen uitvoering rondom de WIA, waarbij iedereen die ermee te maken heeft ervoor waarschuwt dat als het zo doorgaat, het één grote bende wordt. Dat kan je echt niet maken.

De heer Jetten (D66):

Nogmaals, we kiezen daarbij voor veel meer gezondheid en preventie centraal stellen. Dat zijn inhoudelijke keuzes in hoe je de zorg in Nederland wil organiseren. Op het gebied van de arbeidsmarkt willen we meer in mensen investeren om te voorkomen dat mensen onnodig lang langs de kant blijven staan.

De heer Jetten (D66):

Nee, want toen ontbraken al die investeringen die ook nodig zijn. Dat was vooral heel veel bezuinigen en veel te weinig investeren in de samenleving. Van die fout hebben we echt met z'n allen geleerd.

De heer Jetten (D66):

Dit debat is er, zodat drie partijen kunnen verdedigen waarom ze een coalitieakkoord hebben afgesloten en wat daarin staat. Het is ook het debat waarin oppositiepartijen duidelijk kunnen maken hoe ze ertegen aankijken, wat ze goede plannen vinden en wat ze minder goede of slechte plannen vinden. Dat is in de eerste anderhalf uur duidelijk geworden. Dat de AOW-leeftijd een heet thema gaat zijn de komende tijd, is duidelijk. Daarbij heb ik verschillende signalen gehoord, namelijk "doe het helemaal niet", "heb oog voor de zware beroepen", "doe het op een andere manier". Dat is precies het gesprek dat we de komende tijd met elkaar zullen moeten voeren.

De heer Jetten (D66):

Dit is een beetje een herhaling van het debat dat we daarstraks al hebben gehad, maar ik wijs op de eerste interruptie van de heer Klaver: deze drie partijen maken duidelijke keuzes, maar hebben in deze Kamer 66 zetels. Wij zullen met alle plannen die we hier vandaag presenteren, continu op zoek moeten naar steun en draagvlak in het parlement en in de samenleving. Dat is geen eenzijdige keuze; dat is de richting die we aangeven en het werk dat we de komende tijd voor ons hebben. Dit debat is heel nuttig. Ik heb heel goed gehoord — ik zie het ook aan de gezichten van mevrouw Yeşilgöz en de heer Bontenbal — wat de waarden, prioriteiten en accenten van de oppositiepartijen zijn. Daar zullen we ons de komende tijd toe moeten verhouden. Daar zullen we mee aan het werk moeten. Dat gaan we doen zodra er ook daadwerkelijk een kabinet op het bordes heeft gestaan en de ministers beëdigd zijn. De ministersploeg zal samen met de fractievoorzitters van die coalitie op zoek moeten gaan naar steun of zal de plannen moeten bijstellen.

De heer Jetten (D66):

Ik zie in dit debat geen overdreven spierballen in de interrupties of vanuit ons drieën.

De heer Jetten (D66):

Nee, ook zeker niet van de heer Wilders; ik zie hem nu immers opstaan. Het is een oprechte zoektocht naar de vraag wat we inhoudelijk verstandige keuzes voor het land vinden; dat is oprecht een zoektocht. Wij zijn er met die drie coalitiepartijen van overtuigd dat we daarnaar moeten kijken in een samenleving die steeds vitaler oud wordt en waar steeds minder jonge mensen onze sociale zekerheid overend moeten houden. Er zijn ook allerlei adviezen gedaan over andere ingrepen rondom ouderdom, AOW en pensioen waar we heel bewust níét voor hebben gekozen, omdat we denken dat die te gortig zijn en op nog veel meer weerstand zullen stuiten. Vanuit dat vertrekpunt hebben wij deze keuzes gemaakt. Nogmaals, de wijze waarop dit debat verloopt, geeft ons ook helder inzicht in waar uw prioriteiten liggen en in de opdracht voor de komende tijd.

De heer Jetten (D66):

Nogmaals, het is een keuze die we maken voor 2033 en verder. Het is ook geen eenzijdige keuze, omdat we die simpelweg niet kúnnen maken met de 66 zetels waar deze coalitie op rust. Dus ook hier zullen we aan het werk moeten.

De heer Jetten (D66):

We voeren hier vandaag volgens mij met elkaar een mooi debat over een coalitieakkoord waar wij met z'n drieën vol vertrouwen de handtekening onder hebben gezet. In dit debat wordt duidelijk wat de inzet van de oppositiepartijen is voor de komende jaren. We gaan aan het eind van de dag zien of er moties worden aangenomen en, zo ja, welke. De eerstvolgende stap is een kabinet samenstellen dat de komende jaren aan het werk kan. Vanuit de drie fracties is het coalitieakkoord de opdracht die we aan hen meegeven. Het nieuwe kabinet zal zich ook moeten verhouden tot uitspraken van de Kamer en dan moeten besluiten wat daarmee te doen.

De heer Jetten (D66):

Kameruitspraken zijn altijd belangrijk, maar ik vind de belofte die we in het akkoord doen ook belangrijk, namelijk dat we de komende maanden met sociale partners om tafel willen gaan om over het brede pakket aan maatregelen voor de arbeidsmarkt gezamenlijke afspraken te maken. Dat zullen we de komende tijd gaan doen. Daar nemen we Kameruitspraken in mee. Daar nemen we de ideeën en voorstellen van werkgevers en werknemers in mee. Dan zal er een moment komen dat het kabinet een concreet voorstel aan uw Kamer voorlegt. Of dat voorstel 100% is wat er in het coalitieakkoord staat of een aangepast voorstel op basis van de gesprekken die met oppositie en polder zijn gevoerd … Dat laatste zal regelmatig logisch zijn als je wil dat voorstellen uiteindelijk een meerderheid in deze Kamer halen.

De heer Jetten (D66):

Het is wel fascinerend dat de eenmanspartij van de PVV nu mij gaat verwijten een antidemocraat te zijn.

De heer Jetten (D66):

Nee, dat was toch ook een klein beetje uitlokking.

De heer Jetten (D66):

Wat deze drie partijen hebben gedaan tijdens de kabinetsformatie, is volgens mij niet eerder vertoond. We hebben namelijk alle partijen in deze Kamer uitgenodigd om bij ons op gesprek te komen. Er is één iemand niet gekomen. Die zit daar. Wat ik daarmee wil zeggen, is dat deze coalitie vanaf het eerste moment laat zien dat we ons realiseren dat wij het initiatief zullen moeten nemen voor samenwerking. Wij zullen het initiatief moeten nemen voor het bouwen van meerderheden. Dat zullen we de komende tijd doen. Als de Kamer in meerderheid uitspraken doet over onderwerpen die de oppositie belangrijk vindt, dan zullen we dat meenemen in het werk dat we de komende jaren te verzetten hebben.

De heer Jetten (D66):

We hebben de afgelopen weken keihard onderhandeld om tot dit coalitieakkoord te komen. We zouden ook alle drie geen knip voor de neus waard zijn als we vandaag niet gewoon volmondig verdedigen waarom wij denken dat wat wij hier met elkaar hebben afgesproken, nodig is.

De heer Jetten (D66):

Het zal even wennen en zoeken worden met elkaar. Hoe verhoudt de minderheidscoalitie zich tot de rest van de Kamer? We gaan dat de komende tijd met elkaar ontdekken. Wij gaan natuurlijk serieus kijken naar uitspraken die een meerderheid van de Kamer doet. Maar het begint ook met de duidelijke keuzes die wij hier hebben gemaakt. We gaan de komende tijd met de uitwerking daarvan aan de slag, samen met de oppositiepartijen en samen met het maatschappelijk middenveld. Zo simpel zie ik het voor me.

De heer Jetten (D66):

Het is wel degelijk anders. Bij voorgaande debatten over coalitieakkoorden zat er namelijk een coalitie met vaak een ruime meerderheid. Die coalitie hoorde dan de hele dag de inbreng van de oppositiepartijen aan en dacht: het zal allemaal wel, we stemmen het toch met een meerderheid weg. Nu zitten we in een situatie waarin 66 zetels dit coalitieakkoord steunen. Ons zal altijd nederigheid passen. Wij zullen altijd het initiatief moeten nemen om samenwerking op te zoeken. Dat is heel duidelijk en dat is echt heel anders dan wat we de afgelopen jaren hier in Den Haag met elkaar gewend zijn geweest.

De heer Jetten (D66):

Zo'n of-ofbenadering zie ik niet voor me. Ik ben blij dat mevrouw Ouwehand klimaat en natuur aanstipt. Het zou zonde zijn als die onderwerpen in dit debat niet aan de orde komen. Er moet heel veel gebeuren om onze biodiversiteit te beschermen, om onze waterkwaliteit te verbeteren, om ervoor te zorgen dat Nederland bijdraagt aan het terugdringen van klimaatverandering. Daarin is Nederland de afgelopen jaren te veel in de stilstandmodus gekomen. We trekken dus weer serieus geld uit. Er komen een aantal nieuwe normeringen. Er komt veel duidelijker beleid voor de bescherming van natuurgebieden. Ik hoop dat mevrouw Ouwehand bij de uitwerking van die plannen heel kritisch zal zijn, zoals we van haar gewend zijn: zijn dat goede klimaat- en natuurplannen? En als ze niet goed genoeg zijn, vertrouw ik erop dat we de inzet van de Partij voor de Dieren heel duidelijk zullen horen. Dan ga ik haar niet vragen om er ook nog drie andere onderwerpen bij te pakken. Nee, dan zullen we luisteren naar wat mevrouw Ouwehand en haar collega's te zeggen hebben over de stikstof- en de klimaatvoorstellen die we voorleggen.

De heer Jetten (D66):

Lelystad Airport is zo'n dossier waar we de afgelopen jaren als politiek Den Haag eindeloos omheen hebben gedanst, zonder een knoop door te hakken. Daar is bij gekomen dat onze Defensie ruimte en een plek nodig heeft voor de F-35's. Na lang zoeken is de conclusie getrokken dat Lelystad daarvoor de beste locatie is. Als je dat vliegveld dus opent voor militair gebruik, een vliegveld dat overigens ook al met belastingcenten is aangelegd en dat netjes moet voldoen aan de voorwaarden voor een natuurvergunning voordat er überhaupt een verdere opening mogelijk kan zijn ... Daarvan zeggen wij: die combinatie van militaire vluchten en vakantievluchten is dan te rechtvaardigen, ook omdat Lelystad en Flevoland dat als voorwaarde verbinden aan het daar plaatsen van de F-35's. Tegelijkertijd hebben we afspraken gemaakt over het beperken van de overlast rondom Schiphol, zoals de overlast in de nacht voor omwonenden, het zwaarder inzetten op het verduurzamen van de luchtvaartsector. Ook hierin hebben we dus niet weer een discussiepunt voor ons uitgeschoven, maar gewoon een duidelijke keuze gemaakt, waarvan wij denken dat die nu nodig is.

De heer Jetten (D66):

Het gaat volgens mij om de vraag of we onderaan de streep voldoende doen om de energietransitie weer te versnellen en de klimaatdoelen voor Nederland weer in zicht te krijgen. Er komen dus ook weer een aantal nieuwe normerende maatregelen bij die vele megatonnen gaan opleveren in 2030 en de jaren daarna, dus minder CO₂-uitstoot door duidelijke keuzes die we maken. Een van de problemen nu is dat de verduurzaming van de Nederlandse industrie compleet is stilgevallen, doordat er vele tientallen miljarden aan investeringen niet hebben plaatsgevonden door een combinatie van onduidelijk beleid, te hoge elektriciteitsprijzen en onduidelijkheid voor die bedrijven waarin zij kunnen investeren. Er zit een pakket aan maatregelen in het akkoord dat die energietransitie versnelt en duurzame energie van eigen bodem betaalbaarder maakt, waardoor veel van die bedrijven die nu nog vastzitten in het fossiele systeem, de komende jaren wél die investeringen in verduurzaming kunnen doen. Zo hebben wij dat akkoord dus beoordeeld: onder de streep doe je in ieder geval weer meer om die klimaattransitie weer op koers te krijgen. Als je de komende jaren — dat kunt u ook lezen — erachter komt dat het onvoldoende is, dan zullen we extra maatregelen nemen.

De heer Jetten (D66):

Ik heb net al in mijn eerste antwoord aangegeven welke afweging we hebben gemaakt rondom Lelystad Airport, en dat we, als daar aan de natuurvergunning wordt voldaan, kiezen voor een combinatie van de F-35's voor onze veiligheid en een beperkt aantal vakantievluchten, zoals in het verleden ook met Lelystad en Flevoland is afgesproken. Als aan een hele hoop voorwaarden wordt voldaan, kan deze stap worden gezet.

De heer Jetten (D66):

Dank u wel.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Het woord is aan mevrouw Yeşilgöz-Zegerius voor haar inbreng namens de fractie van de VVD.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Voorzitter. Vlak voor kerst kregen de formerende partijen en de informateur een lange brief van Luna, een meisje van 10 jaar. Ze eindigde die brief met de vraag of we "alsjeblieft niet alleen plannen wilden maken voor morgen, maar voor op z'n minst een jaar of vijftien". Ze schreef: "Ik wil gewoon blij zijn als ik nu over mijn toekomst nadenk. Ik wil dat het goed komt en ik wil weten waar ik aan toe ben." Wat een wijze dame. Haar hartenkreet wordt door veel Nederlanders gedeeld. Mensen snakken naar een politiek die de problemen van nu aanpakt, maar ook anticipeert op wat op ons afkomt.

In de zeer instabiele wereld waarin we nu leven, zijn opkomen voor onze vrijheid, onafhankelijk zijn en op onze eigen benen staan belangrijker dan ooit. Voor onze eigen veiligheid staan betekent langjarig investeren in een sterke defensie. Het betekent investeren in goedkope en betrouwbare energie, zodat we ook daarvoor niet afhankelijk hoeven te zijn van landen waar we helemaal niet van afhankelijk willen zijn.

Voorzitter. Dat kunnen we, want onze schouders ergens onder zetten en oplossingen bedenken voor de toekomst zijn de kracht van ons land. Dus bouwen we aan een groeiende economie, geven we ondernemers de ruimte om echt te ondernemen en zorgen we voor een sterke middenklasse, want ook zij zijn het die dagelijks aan ons land bouwen. Zij moeten dus zien dat hun eigen huis of autorijden niet duurder wordt, maar juist dat we meer bouwen aan woningen en wegen. Die verdienen een overheid die ze dient en niet in de weg zit, een kleinere, zuinige overheid die geen rekeningen doorschuift. Een groeiende economie is de basis van ons vrije en veilige leven, en zorgt ervoor dat we het met elkaar ook beter krijgen.

Voorzitter. Als we onze vrijheid willen beschermen, moeten we ook eindelijk grip krijgen op migratie en zelf bepalen wie ons land binnenkomt, zodat we echte vluchtelingen een faire start kunnen bieden en overlastgevende of criminele asielzoekers juist stevig kunnen aanpakken.

Voorzitter. We kijken ook naar de toekomst. We moeten de zorg en onze sociale voorzieningen hervormen, zodat we zeker weten dat ook de generatie van Luna daar later toegang toe heeft. Nu niet ingrijpen, is geen verantwoordelijkheid nemen voor een systeem dat onherroepelijk vastloopt. Je kunt in de politiek niet altijd de populaire keuzes maken. We pakken de grote problemen van vandaag aan en nemen tegelijkertijd verantwoordelijkheid voor de toekomst van ons land. Daarom heeft mijn partij met het coalitieakkoord ingestemd. Dat was dus geen groslijst, geen keuzemenu, voor de komende jaren. Deze fundamenten zijn noodzakelijke randvoorwaarden voor een kabinet waar de VVD in wil plaatsnemen. Het goede nieuws is: het is ook de basis waarop deze drie partijen elkaar vonden.

Ook hier nogmaals mijn grote dank aan de heren Jetten en Bontenbal en hun teams voor een sterk gedeeld verhaal, met daarbij duidelijke, herkenbare punten voor iedere partij. Het is ontstaan met respect voor elkaars achtergrond en onze verschillen. Ook dank ik de informateur, mevrouw Letschert, voor haar kundige en prettige begeleiding. Natuurlijk ook grote dank aan mijn eigen team, Bente Becker, Eelco Heinen en alle mensen op de achtergrond.

Voorzitter. Het doel van een veiliger, sterker en beter Nederland deelt de VVD niet alleen met haar nieuwe coalitiegenoten. Hetzelfde doel zag ik bij bijna alle oppositiepartijen die bij ons langs zijn geweest. En ja, er zijn verschillen in hoe we daar denken te komen en hoe we dat willen invullen. We hebben daar net ook een paar uur naar geluisterd.

Voorzitter. Ik heb er vertrouwen in dat we ook in dit huis, in deze zaal, met elkaar zullen kijken hoe we stappen vooruit kunnen zetten. Het zal in deze samenstelling niet altijd eenvoudig zijn om meerderheden te vinden voor onze plannen. Dat zie ik, maar ik hoop en wens dat we bij het bespreken van onze voorstellen steeds met elkaar het belang van ons land, het belang van die fundamenten, voor ogen zullen houden. Ik hoop dat we in plaats van naar onze verschillen naar onze overeenkomsten kijken, en dat we met respect voor elkaar doen wat Nederlanders van ons mogen verwachten: dit land iedere dag een beetje sterker en veiliger maken, zodat Luna en alle andere Nederlanders erop kunnen vertrouwen dat het goed komt.

Dank u wel.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Op dit moment zitten mensen die gehoord hebben dat ze hier mogen blijven, dat ze dus echte vluchtelingen zijn, nog lang vast in een asielzoekerscentrum, of ze krijgen voorrang op de woningmarkt voor sociale huur. Van beide situaties willen we af. We willen er primair voor zorgen dat er minder mensen ons land binnenkomen. Daarover ziet u ook een heel stevig hoofdstuk in dit akkoord. Tegelijkertijd willen we dat de mensen die hier mogen blijven, die hebben gehoord dat ze een echte vluchteling zijn en niet terug kunnen, vervolgens ergens kunnen wonen. Voor die mensen zullen er doorstroomwoningen, tijdelijke woningen, moeten komen om te voorkomen dat er altijd voorrang op de woningmarkt wordt gegeven. We zien namelijk dat dat heel veel andere woningzoekenden in ons land frustreert. Ik ben blij dat we deze afspraak, die we eigenlijk in een vorige coalitie ook hadden, hebben kunnen voortzetten.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dat is niet waar, want je schaft 'm wel degelijk af. Wij hebben in dat hoofdstuk — en daar moeten we niet aan voorbijgaan, vind ik — heel duidelijke stappen opgenomen om ervoor te zorgen dat we grip krijgen op het aantal mensen dat naar ons land komt. We doen dus eigenlijk wat we de afgelopen twee jaar in de vorige coalitie hadden afgesproken, en daar doen we nog een flinke plus bovenop, om ervoor te zorgen dat we grip krijgen. Dan is het zaak om ook verantwoordelijkheid te nemen voor de mensen die hier wel kunnen blijven, omdat ze echte vluchtelingen zijn, omdat ze misschien vervolgd worden, bijvoorbeeld voor het feit dat ze journalist zijn of lhbti'er, en dat je ervoor zorgt dat zij niet op straat belanden. Wij willen niet dat de voorrang op de huidige manier doorgaat. Wij willen graag bijvoorbeeld flexwoningen dat je met gemeenten ook bindende afspraken maakt over dat soort tijdelijke huisvesting. Dat is dan het absoluut overbodig maken van de voorrang die er nu is, en die ook wettelijk verbieden.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik vind dat een beetje een wonderlijke stelling van Forum. Volgens mij wil je niemand op straat hebben, én omdat je een fatsoenlijk land bent, een degelijk land, én omdat je niemand de overlast in z'n eigen wijk gunt doordat er mensen op straat rondzwerven. De VVD neemt zeker verantwoordelijkheid voor de veiligheid van onze straten, om juist waar te maken dat én minder mensen ons land binnenkomen, én degenen die horen dat ze hier kunnen blijven, ergens anders worden opgevangen dan via voorrang op sociale huurwoningen. Ik hoop vooral dat we er ook steun voor krijgen om dat verbod in te kunnen stellen zodra dat mogelijk is.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dat wist ik. Daar is over gesproken. D66 zal, zoals nu ook in de krant heeft gestaan, in de Eerste Kamer tegen die wetten stemmen. Wat voor ons vooral het belang van dat gesprek was, en wat u een-op-een terugleest in het akkoord, is dat die wetten onverkort zullen worden uitgevoerd zodra ze zijn aangenomen, en daar zal een meerderheid voor zijn, tenzij een fractie opeens bij nader inzien besluit om niet voor te stemmen, maar dat is niet mijn inschatting. Die wetten zijn cruciaal voor de praktijk in ons land, om eindelijk weer grip te krijgen op migratie. Ik kan mij dus voorstellen dat dit nieuws was voor de heer Wilders. Ik ben blij met deze vraag. Dit wist ik en het is conform afspraak. Die wetten worden straks onverkort uitgevoerd.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dat zou suggereren dat partijen die hier hebben gezegd dat ze voor die wetten zijn, dat ze voor grip op migratie zijn, nu opeens van standpunt zouden draaien. De stemmen van D66 waren zowel hier als in de Eerste Kamer altijd duidelijk. Als je kijkt naar de stemverhoudingen, zou er geen enkele aanleiding hoeven zijn dat die wetten het daar niet gaan halen. Dat gebeurt alleen als een partij die altijd heeft beweerd voor een beperking te zijn, daar opeens anders gaat stemmen. Dan denk ik dat die partij aan de eigen achterban moet uitleggen waarom politieke spelletjes misschien belangrijker waren dan echt het verschil maken voor Nederlanders. Van D66 wisten we het stemgedrag; dat is ook besproken. Die wetten worden straks onverkort uitgevoerd, zodra ze zijn aangenomen. Ik heb geen enkele reden om aan te nemen dat ze niet worden aangenomen.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik heb geen enkele aanleiding om de rekensom van de heer Wilders, die nieuw is ten opzichte van de situatie in de Eerste Kamer, als uitgangspunt te nemen. Je kunt je ook afvragen welke partijen het dan zijn die ervoor zouden stemmen en er opeens niet voor stemmen.

Ik heb heel veel vertrouwen in kundige bewindspersonen. We hebben er nu een zitten. Als die wetten in de Eerste Kamer komen voordat het nieuwe kabinet op het bordes staat, zal hij zijn best doen om ervoor te zorgen dat die wetten het conform de verwachting en conform de voorbereiding halen. Anders zal de nieuwe bewindspersoon er absoluut ook voor zorgen dat er met alle partijen goed over is gesproken en dat die wetten het halen. Maar er is geen enkele reden om aan te nemen dat die wetten het niet halen. Dit is de afspraak die er ligt. Ik vind het heel belangrijk voor Nederland dat die wetten straks onverkort worden uitgevoerd. Dat is het belangrijkste.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Nogmaals, mijn onderbouwde verwachting naar aanleiding van het stemgedrag dat hier in de Kamer heeft plaatsgevonden en dat we van de Eerste Kamer mogen verwachten, is dat die wetten het gewoon halen. Voor mij is heel belangrijk dat we een stevig asielhoofdstuk neerleggen, precies zoals de heer Jetten zegt, met balans in dat hoofdstuk, waarbij we niet alleen de maatregelen van de afgelopen twee jaar overnemen, maar ook zorgen dat ze straks door kundige bewindspersonen worden uitgevoerd en we er nog een plus bovenop doen. Het is een zeer streng asielhoofdstuk, om ervoor te zorgen dat we de migratie beperken en degenen die hier mogen blijven, op een goede manier opvangen. Dat is volgens mij het allerbelangrijkste voor Nederland. Daarbij vind ik het minder relevant hoe dat dan gaat met partijen en wat zij verder intern daarover bepalen. Mij gaat het om het verschil dat wij maken voor de mensen die hier op de publieke tribune zitten.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

De heer Stoffer en ik delen de ambitie om altijd te waken voor de positie van de middeninkomens. Ik denk dat we er op dezelfde manier naar kijken: dat zijn de mensen die het land draaiende houden. Zij zijn de ruggengraat van onze samenleving. Het is dus ook niet zo dat die rekening bij hen komt te liggen. Als je kijkt naar wat we in het akkoord doen, dan zie je aan de ene kant een forse investering in defensie. Daarbij kijken we waar het bij de overheid aanzienlijk minder kan. Daarop ziet u ook een grote ambitie. We vinden een steeds groter wordende overheid niet per se de beste oplossing voor al uw problemen. We kijken ook naar de noodzakelijke hervormingen van zorg en sociale voorzieningen, om ervoor te zorgen dat die in de toekomst ook houdbaar zijn.

Dan blijft er een deel over. Dat is inderdaad een belastingverhoging. Daar heeft de heer Stoffer gelijk in. Die 3,5 miljard staat erin. Die komt zeker niet alleen bij de middeninkomens vandaan; die wordt evenredig over de hele bevolking verdeeld. Dat is die zogenaamde tabelcorrectiefactor. Het is dus absoluut niet zo dat de middeninkomens de zwaarste lasten betalen. Als ik daar nog wat aan mag toevoegen … De heer Stoffer vraagt terecht aan mij als VVD'er: wat heb jij nou voor ze gedaan? We hebben er in het akkoord uiteindelijk gelukkig ook, gemeenschappelijk met D66 en het CDA, voor kunnen zorgen dat bijvoorbeeld in stand blijft dat kinderopvang bijna gratis is voor werkenden. De verlaging van de benzineaccijns wordt verlengd. De hypotheekrenteaftrek wordt niet aangetast. Juist om die groep extra te ontzien, is er meer gedaan. Die rekening komt niet bij hen, gelukkig niet.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Jazeker. Ik deel die zorgen ook met de heer Stoffer. De heer Stoffer ziet ook dat deze coalitie daarover tekst heeft opgenomen in het akkoord. Er zou juist extra oog moeten zijn voor die zware beroepen. Dat ziet u terug in de tekst. Daarmee denk ik dat we dezelfde aandacht bedoelen. Hoe dat er exact uitziet, is natuurlijk — we hebben het debat net gevolgd in deze Kamer — in de uitwerking aan de nieuwe bewindspersoon. Ik denk dat we de zorg en de aandacht daarvoor absoluut met elkaar delen. Daar mag je niet blind voor zijn.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dank ook richting de heer Struijs dat hij benoemt van welke onderdelen hij blij was erover in het akkoord te lezen. We zullen er ook ongetwijfeld nog over komen te spreken of dat in zijn geheel op die manier moet of ook op een andere manier kan. Dat is ook aan de bewindspersonen die straks gaan komen. Hij zei in zijn inbreng: de VVD haalt het liever ergens anders weg. Al hadden we helemaal niks te doen, al had je nul cent nodig voor defensie en voor al die andere belangrijke posten waar de heer Struijs naar verwees, dan nog — dat vinden wij in ieder geval, en met ons vele deskundigen die we hebben gesproken, die ook rapporten hebben gepubliceerd — zul je bij de zorg en bij de sociale voorzieningen moeten hervormen. Ik zou namelijk heel graag willen dat degenen die na ons komen — dit is al over een paar jaar aan de orde — nog steeds die goede zorg kunnen krijgen die de heer Struijs en ik nu krijgen. Als je niet gaat hervormen, dan is dat niet mogelijk. Dit zijn onderbouwde keuzes. We kunnen het erover eens zijn of niet, maar ze zijn niet bedoeld om ergens iets op te halen, maar juist om verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst. Daarbij komt dat ik niet de politiek in ben gegaan om te vechten voor een percentage van 2,1, 2,2 of 2,3. Dat was niet mijn grote droom. Dat is ook niet wat ik hier nu verdedig. Ik verdedig het volgende. Stel dat je zegt dat die staatsschuld nog veel hoger zou kunnen worden — ik zal u trouwens één ding zeggen: die loopt al op — en dat we alles daar wel bij kunnen gooien, omdat dat dan pijnloos zou zijn. Zo zei de heer Struijs het trouwens niet; ik chargeer nu. Dan schuif je schulden door naar de generaties na ons. Dan moet je ook hogere rente betalen, die dan alleen maar van belastinggeld komt. Daarmee zou je ook alle mogelijke buffers weghalen die je nodig gaat hebben voor zoiets als corona of Oekraïne. We zitten volgend jaar al op 2,9%. Op het moment dat we over de 3% gaan, zullen we moeten bezuinigen. Dan wordt het niet een onderbouwd verhaal, maar gewoon een kwestie van ergens schrappen. Dat zijn taferelen die ik wil voorkomen. Dit gaat dus juist over verantwoordelijkheid nemen. Dat is de reden waarom we zeggen: doe dit nou nu verantwoord, zodat je straks niet degenen die na jou komen in de problemen brengt of zelf in de problemen komt, waarmee je Nederlanders juist een veel hogere rekening geeft. Dat wil ik echt niet.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Mijn punt zou het volgende zijn. Kijk naar dit jaar en volgend jaar: we zitten nu al op de grens van wat je aan een tekort mag hebben. Als je over die 3% heen gaat, dan kom je in een mechanisme terecht waarin je wordt verplicht om grof te bezuinigen; daar hebben wij allemaal onze handtekening onder gezet. Dat zou ik niet willen. Wat ik heel prettig vind aan het betoog van de heer Struijs, is dat ik een vergelijkbare zienswijze hoor: in de zorg zal je het een en ander moeten hervormen om die houdbaar te houden. Dan is de vraag wat de beste hervorming is. De heer Jetten heeft zojuist ook voorbeelden aangehaald van zaken in het akkoord die erop gericht zijn om meer naar preventie en gezondheid in plaats van genezen te gaan. Als je genezing nodig hebt en ziek bent, moeten we er voor je zijn en moet er topzorg voor je zijn, met de beste mensen. Ik vind dat wij die vandaag de dag hebben en wil die heel graag ook voor morgen behouden. Binnen die balans hebben we deze keuzes gemaakt. Die hebben we absoluut niet gemaakt vanuit het idee: er was heel veel ruimte voor extra geld, maar daar komen we maar niet aan. Zo is dit absoluut niet opgebouwd.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik gaf al een reactie op de heer Stoffer. Daarin gaf ik aan dat het gelukkig niet zo is dat de middenklasse de rekening pakt. Wat betreft die belastingverhoging waar de heer Klaver mogelijk naar verwijst: die zit in een tabel met alle inkomens. Iedereen betaalt daar dus aan mee. Gelukkig is dit ook maar een klein deel van het totaal dat we in die plaat hebben staan. De heer Klaver weet namelijk dat de VVD sowieso geen fan is van belastingverhogingen.

Kijk bijvoorbeeld naar iets als eigen risico. Ik weet dat we daarover van mening verschillen. Voor de VVD is het altijd heel erg belangrijk om te voorkomen dat de premies, waar heel veel mensen enorm voor geld voor betalen, enorm omhooggaan. Die balans willen we houden. Ik denk dat we juist een heel goede balans in het akkoord hebben, waarbij de premies niet stijgen, waarbij autorijden niet duurder wordt en je huis niet duurder wordt en waarbij er geen extra belastingen komen voor je sparen, je erven, je schenkingen. Dat is wat de middenklasse wakker houdt en wakker hield en ik ben blij dat we in ieder geval een akkoord neer hebben kunnen leggen waarin die zaken beschermd zijn.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ten eerste zit het grootste deel gelukkig niet in belastingverhogingen. In het verkiezingsprogramma van de heer Klaver zag ik wel stijgende lasten richting de middenklasse zonder dat daar bijvoorbeeld de defensie tegenover stond. Dat is een andere keuze en die keuzes kunnen we gewoon verschillend maken, maar de keuze die de heer Klaver in zijn verkiezingsprogramma maakt, is niet waar we hier nu voor hebben gekozen of waar ik voor zou staan. Wat we juist hebben gedaan, is voorkomen dat er een opstapeling was van maatregelen. We hebben juist voorkomen dat zaken als je auto en je huis duurder werden en je spaargeld extra belast werd. Het voorstel dat wij nu neerleggen, is niet nivellerend of denivellerend. Er is dus wel degelijk heel goed over nagedacht om de middenklasse optimaal te ontzien en ik ben juist blij dat dat gelukt is, dat we voor al die hardwerkende ouders de bijna gratis kinderopvang in stand hebben gehouden en al de zaken die we daarin hebben gedaan om ervoor te zorgen dat zij niet de rekening oppakken. Dat leest u ook terug in het akkoord.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

We grijpen inderdaad in bij de zorg en de sociale voorzieningen, maar dat doen we vanuit wat mij betreft de meest sociale reden die je kunt hebben en dat is omdat je wilt dat het in de toekomst houdbaar blijft, alleen al als je kijkt naar de kosten. Ik snap dat wat we doen ingrijpend is. Ik heb ook eerder gezegd op reacties dat dat we daar optimistisch staan, positief staan niet wil zeggen dat we lichtzinnig over dit soort zaken denken. Integendeel, maar de kosten bij zorg en de kosten bij sociale voorzieningen, de uitgaven, blijven stijgen. We dempen de stijging iets. Dat is wat je doet. Alleen al de AOW zou van 2024 tot 2029 met 16 miljard stijgen. Dus op het moment dat de Kamer zegt "maak daar andere keuzes", heb ik daar respect voor, maar doen alsof die stijgingen niet bestaan, alsof het niet heel snel niet meer houdbaar zou zijn, dat vind ik dan wel lastig. Dus dan zullen we, zeker bij de uitwerking van het kabinet, met elkaar moeten kijken wat er concreet voorligt en wat het betekent, maar nu verantwoordelijkheid nemen voor de toekomst hoort wel degelijk bij ons werk in de Kamer, vind ik. De hoe-vraag is natuurlijk, met alle respect, ook verschillend in te vullen. Ik denk dat we in het akkoord daarvoor een samenhangend verhaal hebben neergelegd, dat verantwoordelijkheid neemt voor nu en voor de toekomst. Dat is denk ik echt cruciaal voor wat we nu aan het doen zijn.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik laat dit natuurlijk allemaal voor de heer Klaver. Ik vind het oprecht onze verantwoordelijkheid om deze hervormingen onderbouwd op tafel te leggen. We hebben dus niet met elkaar gezegd: je hebt zoveel miljard nodig, dus maak dit allemaal maar duurder en dan is het er wel. Er is gesproken met deskundigen, met mensen uit het veld. Met wat wij op tafel leggen, gaan de zorgkosten de komende paar jaar nog met 6 miljard omhoog. Wij willen er graag voor zorgen dat de premies betaalbaar blijven voor de mensen thuis en dat die niet alleen maar hoger en hoger en hoger worden, terwijl wij hier een verlaging van het eigen risico zouden verkopen als de oplossing. Je weet namelijk dat alle Nederlanders dan vervolgens een hogere zorgpremie moeten betalen. We nemen met dit soort stappen verantwoordelijkheid. Ik heb bij heel veel andere oppositiepartijen wel de erkenning gezien dat je hieraan iets moet doen. Dan kan je met elkaar in gesprek over de vraag of dit dan de beste route is. Het is aan de minister om dit uit te werken en bij iedereen langs te gaan. Doen alsof deze problemen er nu niet zijn en alsof dit het macroverhaal is, terwijl mensen thuis dat ook elke maand merken aan hun zorgpremie en hun rekeningen, daar teken ik niet graag voor.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Natuurlijk zal de VVD in essentie nooit pleiten voor een belastingverhoging, zoals ik net al tegen de heer Klaver zei. Wij zullen altijd pleiten voor lastenverlichting. Dat ziet u gelukkig ook in het akkoord terug. U ziet dat we de accijnsverlaging op benzine in stand hebben gehouden. U ziet dat we een enorme lastenverlichtingen richting het bedrijfsleven doen. Ik heb ze de afgelopen dagen gelukkig aan de telefoon mogen krijgen. Ze hebben dat gezien en gewaardeerd als het gaat om de energielasten, de compensatie voor de energiekosten en het schrappen van CO₂-belasting. Dat zijn enorm belangrijke zaken, waarvan zowel kleine als grote bedrijven de afgelopen dagen hebben laten weten dat het hen heel veel zuurstof geeft en de ruimte om in Nederland te investeren en voor die banen te blijven zorgen.

Laat ik er als VVD'er nog aan toevoegen: het helpt ook om onze onafhankelijkheid van landen waarvan we niet afhankelijk willen zijn — dat zouden we wel zijn als die bedrijven weg waren gegaan — te bewaken. Dus gelukkig zit het erin. Ik denk dat ik bij elk akkoord als VVD'er zal zeggen: er had veel meer gekund. Maar de fundamentele zaken waarvoor het bedrijfsleven bij ons kwam als het over lasten gaat, hebben we gelukkig waar kunnen maken. Dan heb ik het nog niet eens over de honderden regels die we per jaar minimaal zullen schrappen, het schrappen van procedures …

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ja, voorzitter, ik kan nu een uur volpraten over wat er allemaal in het akkoord staat.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Het gaat ook om ruimte voor de middenklasse en ondernemers. Gelukkig.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik ben sowieso erg benieuwd naar de voorstellen van JA21. Die zullen we ongetwijfeld de komende tijd gaan zien. Ik weet niet of een jaartje belastingverlaging, accijnsverlaging, op je benzine niet zo veel voorstelt. We maken daarvoor bijna een miljard vrij. Ik weet wat dat scheelt voor gezinnen die afhankelijk zijn van de auto. Ik houd mij daar nogal mee bezig: welke verlichting en welke ruimte geef je aan de mensen thuis? Ik zou daar zelf niet heel kleinzielig over doen, maar dat kan. Ik ben erg benieuwd naar de voorstellen van JA21. Hopelijk gaan we daar samen snel mee aan het werk.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Die is er evident. Dat geldt overigens voor elke partij die zegt: ik kom graag aan tafel om te kijken hoe ik hieraan kan bijdragen. Die bijdrage is natuurlijk in te vullen door die partij zelf. Als JA21 zegt "hier zien wij ruimte", dan ben ik vanzelfsprekend benieuwd naar dat voorstel en naar de dekking. Dan gaan we daar natuurlijk samen naar kijken. Feit is dat er nog geen kabinet is. De ministers zullen hiermee aan de slag gaan en die zullen bij iedereen langsgaan, zoals ze wat mij betreft ook zouden doen als we 76 zetels hadden. In Nederland is het nog nooit gebeurd dat men alleen leunt op het aantal zetels van de coalitie, want dan doe je je werk niet goed. Je gaat langs iedereen en nu moet je nog harder werken; dat is helder. Maar natuurlijk ben ik erg benieuwd naar de voorstellen die vanuit JA21 op tafel zullen worden gelegd. Daar kijk ik naar uit.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

We zien straks de koopkrachtcijfers van het CPB. Die worden nooit berekend door de formerende coalitie. Die komen met een paar weken. Ik kan alleen maar zeggen: ik hoop het. Ik heb in ieder geval mijn best gedaan, met steun van de andere partijen, om te voorkomen dat je huis, je auto en je spaargeld allemaal duurder worden. We willen er juist voor zorgen dat de middenklasse alle ruimte heeft om te doen wat zij voor ons doet, namelijk dit land draaiende houden.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Alleen worden die door onafhankelijke planbureaus gemaakt, dus dat heb ik niet in de hand. Ik ben het absoluut met mevrouw Bikker eens dat dat ook zou helpen, maar daar ga ik niet over en daar gaan wij hier in de Kamer niet over. Wat ik heel belangrijk vind en ook dacht te zien tijdens de kopjes koffie die we hebben gehad bij mevrouw Letschert, is dat we wel gezamenlijk die ambitie delen voor een stabiel overheidsbestuur. Ik heb dat ook van verschillende partijleiders en fractievoorzitters van oppositiepartijen in de media gehoord. Stabiliteit, ook als het erom gaat dat we zorgen voor onze veiligheid, en een kabinet dat verantwoordelijkheid neemt en natuurlijk scherp gehouden wordt door de oppositie — daar zullen we ook hulp en steun bij nodig hebben — is denk ik het meest cruciale en waar mensen naar snakken. "Zorg dat ik weet waar ik aan toe ben. Sta voor mijn veiligheid. Sta voor een groeiende economie". Daar ziet u allemaal hele concrete zaken voor in het akkoord. Verder zullen we het rapport van het CPB moeten zien dat het doorrekent. Daar ga ik niet over.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Mevrouw Bikker geeft hierbij de VVD iets te veel credit. Mevrouw Bikker en de VVD, de ChristenUnie en de VVD, hebben eerder samen geformeerd. Zij weet dat het de planbureaus zijn die altijd met de koopkrachtberekeningen komen. Daar komt niet een formerende partij mee of een departement. Daar komt het CPB mee en het is niet aan ons om te dicteren wanneer een onafhankelijk planbureau met de cijfers komt. Dat weet ik dus niet. Mevrouw Bikker zei: dat heb ik nog nooit meegemaakt. In tegenstelling tot wat zij zegt, werkt een onderhandeling echter altijd zo. Het is altijd zo dat wij met plannen komen. Als VVD'er heb ik het daarom zo belangrijk gevonden — met het draagvlak en commitment van en in overeenstemming met de andere partijen — om te voorkomen dat die rekening juist naar de middenklasse zou rollen. De standpunten daarover en de maatregelen daarvoor ziet u heel duidelijk in het akkoord staan. Dus alles wat wij konden doen als politiek, hebben we daarin gedaan, vinden we. Nou, we zullen straks bij de uitwerking van mevrouw Bikker horen of ze dat een goed idee vindt of niet. Dan is het aan de planbureaus om dat te beoordelen. Dat moet onafhankelijk gebeuren.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik ga dus niet over onafhankelijke planbureaus. Het verzoek om doorrekening is natuurlijk gedaan. Dus alles gaat conform elke vorige onderhandeling. Daar gebeurt niks afwijkend. Wij kunnen niet het planbureau onder druk zetten. Ik vertel uitvoerig wat de inzet van de VVD, samen met D66 en CDA, is geweest om juist die middenklasse te ontzien: doorgaan met bijna gratis kinderopvang voor werkenden, zorgen dat je auto en je huis betaalbaar blijven. Al die zaken hebben wij juist heel bewust daarvoor gedaan. Dus als mevrouw Bikker aan mij vraagt waar ik politieke verantwoordelijkheid heb genomen, dan heb ik daar de afgelopen twintig minuten al verschillende voorbeelden van genoemd uit het akkoord, met de bedragen erbij. Maar het totaal moet onafhankelijk worden beoordeeld. Natuurlijk is het verzoek voor een doorrekening al gedaan op het moment dat de inkt nog niet eens droog was. Verder werkt het zo dat wij daar in de politiek niet over gaan.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

U begrijpt dat ik de kwalificatie van het akkoord en de woorden die de heer Dijk gebruikt, bij hem laat. Wil je afbraak voorkomen, wil je ervoor zorgen dat mensen in de toekomst ook goede zorg hebben, net als sociale voorzieningen, vangnetten, dan moet je juist nu gaan handelen. Ik heb er natuurlijk meer dan begrip voor dat we de vraag stellen of dit dan de beste handelwijze is. Dat gaat een minister uitwerken. Vervolgens komt het in de Kamer; zo werkt dat. Als wij fundamenteel van mening verschillen over nu niets doen en hoe het er daarna uitziet ... Ik ben niet de enige, alle deskundigen geven aan dat je nú moet ingrijpen. Als je nu niet ingrijpt, hebben degenen die na ons komen — dan heb ik het niet over generaties en generaties maar al vrij snel — niet de beste zorg, die wij wel hebben. Dat zou ik niet voor mijn rekening willen nemen, dus zul je moeten hervormen. Dat zijn moeilijke keuzes. Ik zie overigens meer partijen in de Kamer die dat ook inzien en die dat ook in hun verkiezingsprogramma hebben staan; meer dan die 66 zetels. Het lijkt mij juist verstandig om met elkaar te kijken bij de uitwerking, waarmee de minister dan aan de slag gaat, of dit de beste wijze is. Dat je iets zult moeten doen, is evident. Als je ziet hoezeer de kosten stijgen en daarbij meeneemt dat alle deskundigen aangeven dat als je nu niets doet, de AOW straks niet houdbaar is of de zorg ... Ik vind die verantwoordelijkheid te zwaar om te dragen, dus wel weten maar niets doen. Ik vind niet dat je dat kunt maken. Wij leggen neer wat volgens ons het beste is. Het is straks aan de minister om dat uit te werken en bij u allemaal langs te gaan.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik ga ervan uit — dat zullen we straks zien — dat alle ministers straks met het coalitieakkoord, met de uitwerking langs de woordvoerders zullen gaan en zullen nagaan welke afspraken hierover gemaakt kunnen worden. Overigens is, zoals de heer Jetten al zei, het niet alleen een gesprek hier. Verschillende maatschappelijke organisaties, de polder en de medeoverheden zijn langs geweest. Het beeld dat je moet handelen wordt breed gedeeld. Natuurlijk ga je dat samen vormgeven. Dat staat ook in het akkoord. Vandaag hebben we het vanzelfsprekend over wat we op papier hebben gezet, maar dit gaat ook over het proces. Daarna komt de inhoud met de uitwerking zoals ik die net schetste.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dan gaat de heer Dijk ervan uit dat ik weet hoe zo'n voorstel eruitziet, wat voor dekking erbij hoort en wat het verhaal erbij is, maar we hebben nog niet eens een kabinet. Laten we dat in die stappen doen. Ik kan niet vooruitkijken, niet naar de komende paar uur of naar de komende dagen. Wij leggen hier iets neer. Ik vind dat we met elkaar verantwoordelijkheid moeten nemen. Over de hoe-vraag zou ik zeggen: doe dat vooral met de minister die het gaat uitwerken, met de Kamer en daarbuiten. Dat blijft ook mijn antwoord, zeg ik tegen de heer Dijk.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik wil toch even terugkomen op de stelling dat je een akkoord uit elkaar zou trekken op het moment dat je zegt: ik zie dat de AOW-kosten de komende jaren met miljarden en miljarden en miljarden toenemen. Als je daar geen verantwoordelijkheid voor pakt, dan gaat het straks onhoudbaar zijn voor degenen die een pensioen of een AOW nodig hebben. In het pensioenakkoord zijn duidelijke afspraken gemaakt. Daarom zeggen wij ook: laat dit niet morgen maar in de toekomst ingaan. Ik vind het ook een gek figuur om als politiek niet te reageren en te anticiperen op problemen die je in de toekomst ziet ontstaan. Sterker nog, die problemen zijn geanalyseerd, gekwantificeerd en het is superduidelijk. Wat gaan we dan tegen die mensen zeggen die dan dus niet eens een AOW kunnen krijgen? Dat is de discussie. Die heb je niet hier in dit debat, maar straks bij de uitwerking. Dit is dus allesbehalve het onderuithalen van een pensioenakkoord. Ik heb hier net ook partijen gehoord die dat niet zouden willen. Dat waren partijen die tot voor kort met moties kwamen waarin stond dat het pensioenakkoord onderuitgehaald moest worden. Laten we dat nou intact houden met elkaar en laten we kijken hoe je die enorm stijgende kosten kunt opvangen, zodat iedereen die straks van een AOW wil kunnen genieten dat ook kan doen. Dat is namelijk wel onze verantwoordelijkheid. Die gaat verder dan alleen vandaag.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Laat ik zeggen dat die analyse niet helemaal klopt. Ik heb al aangegeven dat je ervoor zorgt dat alle Nederlanders steeds hogere premies moeten betalen als je het eigen risico verlaagt. Daar zouden wij niet voor zijn. Ik zou niet wensen dat mensen zo'n hoge premie krijgen dat ze zelfs die niet eens meer kunnen betalen. Daar moet je dus wat aan doen. De suikertaks is voor de producenten. De heer Van Baarle wil graag rekeningen naar de bedrijven zien gaan; die rekening gaat naar de bedrijven. Ik denk dat wij dit debat de komende jaren vaker zullen hebben. Dat staat helemaal los van een meerderheids- of minderheidscoalitie. Ondernemers hebben genoeg klappen gekregen. Dan heb ik het over de mkb'er, de bakker op de hoek en inderdaad de grotere bedrijven, die zorgen voor duizenden en duizenden en duizenden banen en waarmee heel veel mensen elke dag hun brood verdienen. Het is gewoon onjuist om hen elke keer te beschouwen als een gratis pinautomaat en te denken dat zij vervolgens wel blijven zorgen voor groei, banen en al het geld dat wij weer als overheid kunnen investeren in goede zorg, politie en onderwijs. Dus ja, dan ben ik erg blij dat we de kleine ondernemer, de grote ondernemer en de middenklasse zo veel mogelijk hebben kunnen ontzien en dat we degelijk investeren in onze veiligheid. Zonder veiligheid hebben al die mensen namelijk al helemaal niks.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dat is gelukkig niet het geval. Wat bijvoorbeeld bij een suikertaks zal zijn, wat de bedoeling daarvan is en hoe dat werkt, is dat producenten vervolgens juist minder suiker in hun producten zullen gebruiken, wat weer ten gunste komt van de gezondheid van mensen. Ik denk dat we met elkaar vooral willen dat mensen niet in de zorg belanden, maar dat die zorg er is voor mensen die het nodig hebben. Zo ziet u een samenhangend verhaal in het stuk. U kunt dat een goed stuk vinden of niet, maar er zit in ieder geval samenhang in. Ik ben juist heel erg blij dat we belangrijke dingen als de verlaging van de benzineaccijns hebben kunnen doorzetten en de eigen woningen betaalbaar hebben kunnen houden. Van al die dingen lagen mensen wakker. Daar ben ik dus blij mee. Ik kan me voorstellen dat DENK dat anders inschat. Daar zullen we natuurlijk het debat over aangaan met elkaar.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Het heeft denk ik niet heel veel zin om daar een welles-nietes van te maken. Zoals afgelopen jaren is inderdaad de verlaging van de benzineaccijns met een jaar verlengd. Daar trekken we bijna een miljard voor uit. We zullen ook komend jaar met elkaar kijken of er ruimte voor is om die verlaging wel of niet nog een keer te verlengen. Daar zijn wij heel erg eerlijk in. Dat hebben we de afgelopen jaren ook gedaan. Toen was het volgens de heer Van Baarle volgens mij geen schande, maar nu wel. Ik ben juist blij dat mensen zien dat ze die verlaging wel kunnen krijgen, dat autorijden betaalbaar blijft, dat een eigen woning betaalbaar blijft, dat er kinderopvang is voor werkenden. Dat zijn allemaal fundamentele zaken om elke dag je leven goed te kunnen leiden. Daarbij hoort een groeiende economie, waarbij je het bedrijfsleven, van de kleine tot de grote ondernemer, koestert. Zij zijn degenen die het geld verdienen, zodat we kunnen investeren in goede wegen, in onderwijs en in politie. U ziet daar echt hele concrete stappen voor terug. Ik denk dat het heel erg belangrijk is dat we niet alleen die stappen nu zetten, maar ook rekening houden met de toekomst en mensen niet wijsmaken dat als je die verantwoordelijkheid voor de toekomst niet neemt, het vanzelf wel goed komt. Want dat is niet zo.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik zat niet aan alle tafels, maar bijvoorbeeld specifiek over de tabelcorrectiefactor, waarbij je inzoomt op wat die doet als je die invult zoals wij dat doen, is er wel degelijk een berekening gemaakt. Die liet ook zien dat de koopkracht er niet op achteruitging. Maar daarvan moet ik meteen eerlijk zeggen: dat is inzoomen op maar één maatregel, maar een koopkrachtberekening doe je over alles. Ik reken erop en ik hoop dat het CPB voordat we hier staan … De verwachting is, krijg ik nu net door vanuit Algemene Zaken, dat dit vóór de regeringsverklaring is. Die doorrekening is aangevraagd. Je weet hoeveel weken daar normaal in zitten. Ik kan het niet garanderen, want ik ga er niet over. Maar het is natuurlijk net zoveel van belang voor ons als voor de heer Klaver om te weten waar we aan toe zijn. De cijfers die gevraagd zijn, heb ik, maar dat is niet het totaalplaatje, want dat komt van een onafhankelijk planbureau.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik zei ja.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik geef gewoon het antwoord dat ik heb. Ik kan er niet iets bij verzinnen. Dat zal de heer Klaver me denk ik niet echt kwalijk nemen.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Nou ja, voor een echt onafhankelijke berekening moet je het CPB hebben. Laat ik dat gezegd hebben, want zo werkt dit. Dit heeft overigens altijd bij elke formatie zo gewerkt, met elke partij.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

De benzineaccijns gaat dus gelukkig niet omhoog, dus die verlagingen verlengen we, precies zoals we de afgelopen jaren in dezelfde vorm samen met de BBB ook deden. Ik reken daarbij dus op steun. Er komen geen Nederlandse koppen op Europese regels; dat was ook de afgelopen jaren altijd de inzet van de BBB en ook deze nieuwe coalitie zal dat overnemen. Dat is dus ook heel fijn. Vervolgens gaan we heel veel regels schrappen. Het zal punt nummer één, twee en drie van alle ondernemers zijn die je spreekt: alsjeblieft, verstik me niet in nog meer regels en procedures. Die zullen geschrapt worden. Je ziet een tegemoetkoming in de energiekosten; je ziet daar ruimte ontstaan. Als mevrouw Van der Plas aan mij vraagt of er belastingen zijn waar ik blij mee ben, zeg ik: nee, dat is nooit het geval bij de VVD. Ik denk wel dat we hier een samenhangend verhaal hebben. Dat verhaal is dat er inderdaad ook lasten worden gedragen door iedereen in het land, maar dat we die zo minimaal mogelijk hebben kunnen houden, dat we zaken als autorijden en je huis gelukkig betaalbaar hebben kunnen houden en dat er geen Nederlandse koppen bovenop Europese regels komen. Ik denk dat er heel veel in zit wat mevrouw Van der Plas terugherkent van haar eigen inzet van de afgelopen twee jaar.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Dat laatste laat ik even bij mevrouw Van der Plas, maar wat ze daarnet zegt, lijkt mij superbelangrijk voor de uitwerking en voor de betrokken bewindspersonen. Even vertaald in mijn eigen woorden, is dat: pas heel erg goed op bij de uitwerking en zorg dat ondernemers daarmee niet kopje-onder gaan. Dat is de analyse die zij deelt. Ik zeg hier ook helemaal niet: nou, dat is helemaal geen terechte zorg. Het is evident dat er hier in dit akkoord ook moeilijke dingen staan, maar ik kan wel uitleggen waarom die belangrijk en nodig zijn en ik kan in dit geval ook de zorgen van mevrouw Van der Plas meenemen. Ik hoop — ik moet zeggen: verwacht — dat een bewindspersoon daar daadwerkelijk rekening mee houdt bij de uitwerking.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Zeker als het over producten gaat, weet ik dat er altijd scheidslijnen zijn. Daar is de afgelopen jaren ook heel veel over gesproken. Die zijn niet altijd goed uit te leggen door politici, maar het gaat daarbij om wat in de ingrediënten zit. Maar hier is niet op deze manier aan tafel over gesproken. Dit is echt voor de uitwerking. Dit lijken me dus allemaal ontzettend relevante opmerkingen, vragen en zorgen van mevrouw Van der Plas die vooral meegenomen moeten worden in de uitwerking. Gelukkig is het niet zo dat alles duurder wordt. Op het moment dat je de nodige stappen zet in de zorg, gaan de premies niet omhoog. We zorgen ervoor dat je auto niet duurder wordt, dat je huis niet duurder wordt, dat je spaarrekening niet extra wordt belast. In deze Kamer zijn sommige mensen daar blij mee en sommige mensen niet. Ik ben daar heel erg blij mee richting al die ondernemers en de hardwerkende Nederlanders.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Een van de belangrijkste dingen waar ik in ieder geval heel erg blij mee ben — dit is een groter antwoord dan specifiek over je salaris — is dat we concreet hebben kunnen opschrijven dat we een groei van de economie zullen najagen en dat we daar ook aan zullen werken. We hebben ook afgesproken dat je maatregelen neemt als die groei niet minimaal 1,5% is. Een groeiende economie is een-op-een de manier om ervoor te zorgen dat werken meer gaat lonen. Maar we doen ook zaken om ervoor te zorgen dat ondernemers lagere drempels ervaren bij het aannemen van mensen. Als jij ziek wordt, is het in ons land ontzettend fijn en goed geregeld dat er dan voor je gezorgd kan worden en dat er sprake is van loondoorbetaling. Dat dat twee jaar door een kleine ondernemer gedaan moet worden, maakt dat ondernemers mensen niet meer in dienst nemen. Daar hebben we samen met de SP ook in opgetrokken. Ik ben blij dat in het akkoord staat dat we daar wat aan gaan doen. Als mensen ziek worden, kunnen ze er nog steeds zeker van zijn dat er voor hen gezorgd wordt, maar ondernemers hoeven niet de volle rekening te pakken, waardoor ze nu ook makkelijker mensen kunnen aannemen. Wil je dat werken meer loont, dat meer werken meer loont en dat je dat anders hebt geregeld in je land, dan zijn dit voorbeelden van fundamentele zaken die bij ons altijd zijn aangegeven door werkgevers en werknemers. Ik ben heel erg blij dat het ook in het akkoord staat. De uitwerking moet komen, maar daar zijn hele duidelijke afspraken over gemaakt.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Die conclusie staat de heer Dassen vrij. Maar ik zeg dat een van de grootste zaken die bij ons door ondernemers worden aangegeven, is: organiseer nou de loondoorbetaling bij ziekte anders, zodat ik mensen kan aannemen en het voor mij en dus ook voor de werknemer loont. Het is nu een ambitie in het akkoord dat dat opgepakt gaat worden. Als de heer Dassen gaat vragen naar de exacte uitwerking, is dat een terechte vraag, maar dat is straks aan het kabinet. Het is echt een belangrijk voorbeeld en zo staan er meer in het akkoord. Het kan zijn dat de heer Dassen nog andere dingen had bedacht. De minister gaat het daar dan over hebben. Ik heb afgelopen jaar heel veel gesprekken gevoerd toen wij als VVD de punten naar voren brachten dat werken moet lonen, dat we voor een groeiende economie moeten kiezen en dat dat belangrijk is. Daar werden het schrappen van regels, procedures en dit soort zaken als loondoorbetaling bij ziektes anders organiseren het meest genoemd. Ik ben dan blij dat er een coalitie gaat komen die daar werk van gaat maken.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

De heer Jetten gaf het antwoord inderdaad net al. Hij zei: we zullen ook straks in Europa moeten kijken wat daarvan overblijft, hoe dat eruitziet en hoe je het daarna opvangt. Dat is ook precies de keuze die nu in de plaat is gemaakt. Daar heeft u zojuist al een lang heen-en-weer interruptiedebatje over gehad. Ik kan dat herhalen, maar op die manier hebben we erover gesproken. Dat was precies hoe het aan tafel is gegaan.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Wij zijn wel voor een lagere afdracht. Dat was duidelijk in de afgelopen jaren, dacht ik. Wij zijn voor een lagere afdracht, maar zoals de heer Jetten al aangaf, zal je moeten zien waar je op uitkomt en hoe je dat dan vervolgens verwerkt.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Rechters toetsen aan de wet en aan de afspraken die wij zelf hebben gemaakt. Ik vertrouw rechters daarop. Dat is ook hoe een rechtsstaat werkt, namelijk dat zij dat onafhankelijk en kundig doen. Het staat een rechter vrij om in het privéleven een mening te hebben, een leven te hebben en ergens voor te gaan. Die dingen sluiten elkaar niet uit. Ik vind het altijd goed om kritisch te kijken of we dingen aan het doen zijn omdat we dat ooit zo hebben afgesproken, of omdat we er echt vertrouwen in hebben dat dat het beste voor het land is. Het kan dan best zo zijn dat de heer Markuszower en ik sommige dingen exact hetzelfde beoordelen en daar soms echt fundamenteel van mening in verschillen. Dat kan. Ik ga echter niet mee in het wegzetten van rechters alsof ze het onderscheid tussen hun werk, en dat professioneel en onafhankelijk doen, en hun persoonlijke mening niet zouden kunnen maken en zich altijd door hun persoonlijke mening zouden laten beïnvloeden. Ik vind die suggestie eigenlijk al afbraak doen aan hoe wij de rechtsstaat met elkaar hebben ingericht en aan het vertrouwen dat iedereen, ook thuis, daarin zou moeten hebben. Ik heb dat vertrouwen zeker.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Rechters maken de regels niet, zij toetsen die. Zij toetsen aan de wetten, de regels en de wettelijk bindende afspraken die we hebben. De heer Markuszower geeft eigenlijk aan dat hij het niet eens is met de inzet van Nederland om zo onafhankelijk mogelijk te worden van landen als Rusland voor onze energie. We hebben dan een ander gesprek. Dan hebben we een ander debat. Ik ben ontzettend voor onze eigen onafhankelijkheid. Ik zou voor onze eigen energievoorziening niet meer afhankelijk willen zijn van landen als Rusland, Amerika of China. Ik zou willen dat we dat zelf hebben. Er staan daarom ook zaken en investeringen in met betrekking tot onze energieonafhankelijkheid. Ik ben daarom ook blij dat we bijvoorbeeld de middelen voor kernenergie overeind houden. Dát maakt ons land onafhankelijk. Dus als het daarover gaat, is het een ander debat. Als rechters ons toetsen aan onze eigen afspraken, dan moeten zij dat in alle onafhankelijkheid en met respect kunnen doen. Dat is wat daar dan gebeurt.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik zou graag willen dat die mensen, waar de heer Dijk het over heeft en waar ik het ook over heb, en hun kinderen straks ook AOW, een sociaal vangnet en goede zorg hebben. Ik ben ervan overtuigd dat als je nu niks doet, het niet houdbaar is. Dat heb ik niet zelf verzonnen en dat is geen politieke ideologie, maar dat zie je op basis van cijfers en feiten en dat is ook wat experts ons adviseren. Nu is het al zo dat de AOW-leeftijd in Nederland stijgt. Als we met z'n allen een jaar langer leven, dan stijgt die leeftijd met acht maanden. Wij zeggen in dit akkoord: maak van die acht maanden dan twaalf maanden. Op die manier komen er vier maanden bij. Natuurlijk kunt u zeggen dat u het daar niet mee eens bent, maar het is niet zo dat die leeftijd niet al steeg. Het is niet alsof die kosten niet al stegen. En het is al helemaal niet zo dat als je nu niks doet, het er straks ook zal zijn. In die balans proberen wij hier nu verantwoordelijkheid te nemen. Ik zeg helemaal niet dat de heer Dijk geen verantwoordelijkheid wil nemen, maar dit is de manier waarop wij het inrichten. Als de politiek weet dat de kosten tot 2029 met 16 miljard omhooggaan, dan moet die daar iets mee. Dan kun je nu wel zeggen dat je daar toch niet aan komt, maar dan zul je over een paar jaar het antwoord moeten geven op de vraag: waarom heb je er niet voor gezorgd dat de AOW overeind bleef?

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Ik kijk ernaar uit om straks met de heer Dijk in gesprek te gaan over zijn plannen voor een houdbare zorg, want met onze plannen gaat er nog steeds meer geld naar zorg dan als je er helemaal op zou bezuinigen. Dat is dus niet wat wij doen. Het gaat uiteindelijk om minder meer, maar die uitgaven zullen nog steeds met miljarden stijgen. Juist als we dat niet doen, is er straks voor die kleinkinderen of kinderen helemaal geen zorg meer. We zijn het dus aan het hervormen. We zijn niet bruut zorg aan het weghalen bij mensen die het nodig hebben. Ik snap dat de heer Dijk dat op een andere manier weegt, maar laat het dan uitwerken, want dat is niet de insteek hiervan. Degenen die er zelf aan kunnen bijdragen, zullen meer moeten bijdragen. Ik denk dat het de SP kan bekoren dat dat erin staat. En daar waar je het kunt hervormen, moet je hervormen. Dat doen we juist om ervoor te zorgen dat die zorg er niet alleen voor opa en oma is, maar ook voor de kleinkinderen, want feit is — dit zijn de feiten; dit is geen politiek meningsverschil — dat als we nu niks doen, het er straks niet meer op die manier is. Dat trekken we ons volgens mij allemaal aan. Vervolgens hebben we dan verschillende ideeën over hoe je daar het beste kunt komen. Maar wat ons betreft moet je nu hervormen: wil je het beschikbaar, van goede kwaliteit en betaalbaar houden, dan zul je nu deze zaken moeten doen, juist ook om ervoor te zorgen dat de mensen die de heer Dijk elke ochtend tegenkomt nog steeds hun auto en hun huis kunnen betalen. We hebben straks ook kinderopvang bijna gratis gemaakt voor iedereen die naar z'n werk gaat. We willen juist ook zorgen voor goed onderwijs. Al die stappen zetten wij in dit akkoord.

Mevrouw Yeşilgöz-Zegerius (VVD):

Misschien ben ik te optimistisch over dit gesprek — dat zou zomaar kunnen — maar toch zie ik hier wel een gedeelde zorg. We willen namelijk allebei dat opa en oma zorg krijgen. We willen, neem ik aan, ook allebei dat opa en oma zo lang mogelijk in een vertrouwde omgeving kunnen blijven wonen. We willen ook dat de kinderen van opa en oma straks ook de zorg krijgen die ze nodig hebben en van hun AOW kunnen genieten. We willen ook dat die kleinkinderen in een veiligere en betere wereld opgroeien. Feit is dat als je nu die verantwoordelijkheid niet pakt, dat straks allemaal niet waar is. En "straks" is niet over 80 jaar; dat komt vrij snel. Je zult dus iets moeten doen.

Wij hebben hierover gesproken, en inderdaad niet alleen met zorgeconomen. De heer Dijk kent vast heel veel mensen die in de zorg werken, maar ik ook. Iedereen die je spreekt, heeft het over de werkdruk of over de ellende die er nu is, omdat mensen zien dat dit niet houdbaar is. Daar moet je dus iets aan doen. Alleen maar meer geld erin gooien, is niet de oplossing. Wij bezuinigen dus niet; wij halen niet allemaal geld uit de zorg. Je dempt de groei, omdat het anders niet houdbaar is, juist voor die mensen waarover de heer Dijk het heeft. Als dat onze basisconsensus is, dan is het aan het kabinet om met de uitwerking daarvan te komen en te kijken: waarin vinden we elkaar? Het kan ook zo zijn dat je elkaar niet vindt, maar dat is dan de volgende stap, denk ik. Waar we nu voor staan, is laten zien wat wij willen bereiken voor de mensen nu en in de toekomst.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Ik vind het heel streng, zo om 17.30 uur, voorzitter.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Nee, voorzitter.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Meneer de voorzitter. Allereerst dank aan de informateur. We zouden bijna vergeten dat het gewoon een vrijwilligersbaan is. Iemand wordt uit zijn echte baan weggetrokken en krijgt, al dan niet bijna tegen de vangrails aan rijdend, een telefoontje met de vraag: "We hadden een goed idee. Je komt een paar weken naar Den Haag en zit dan opgesloten in een soort van bunker, en dan moet je aan de slag." Veel dank dat u die taak op zich heeft willen nemen. Ik heb goede herinneringen aan de gesprekken die wij hebben gehad. Ik vond dat u dat kundig deed. Vak K staat u ook niet verkeerd, moet ik zeggen. Ik ben dus benieuwd of we u ook terug gaan zien over een aantal weken. Klopt dat? Misschien kan ik daar gelijk een vraagteken achter zetten, want dan kunt u daar straks in uw termijn ook op reageren. Veel dank. Veel dank ook dat er snel een regeerakkoord lag.

Voorzitter. Ik denk dat we vandaag een klein inzichtje krijgen in wat er de komende tijd gaat gebeuren. Ik heb het eerder genoemd: een minderheidskabinet is een riskant experiment. Daar blijf ik bij. We gaan naar een permanente formatie toe, met permanent zoeken naar meerderheden hier in de Kamer. Dat kan in potentie heel goed zijn, maar dat kan ook echt een hele verkeerde wending nemen, omdat het juist heel veel onzekerheid over Nederland kan uitstorten.

Daar zit voor mijn fractie een bijzonder grote zorg, temeer omdat er zulke strakke en strenge afspraken zijn gemaakt door deze 66 zetels, bijvoorbeeld over dat financiële kader. Laat ik het zo zeggen: daarin zie ik niet per se een uitgestoken hand. Als ik de heer Bontenbal over het algemeen zeer vrolijk en heel redelijk hoor zeggen "bij andere voorstellen moet je toch met een financiële dekking komen", dan zullen we daar zeker mee komen, maar laat ik ook helder zijn: het financiële kader dat deze partijen hebben neergelegd, is niet ons financiële kader. Wij zouden daarin andere keuzes maken. De vraag ten opzichte van wat je met een financiële dekking komt, maakt wat hier in de Kamer gaat gebeuren wel ingewikkeld en ook interessant. Ik zeg hier "permanente formatie", omdat ieder anker eigenlijk ontbreekt.

Voorzitter. Onze grote kritiek op het regeerakkoord dat er ligt, is dat de mensen die Nederland draaiende houden de rekening betalen voor dit akkoord. We zien dat van de allerrijksten helemaal niets, echt nul komma nul, wordt gevraagd. Er is geen extra belasting op vermogen of extra belastingen op winst, maar wel extra belastingen voor al die mensen die hun inkomen halen uit werken. Wij denken echt dat dat een verkeerde keuze is en dat dat onnodig veel druk zet op de samenleving.

We zien ook dat er onnodig en onverantwoord hard wordt bezuinigd op de zorg. Nogmaals, en ik heb het vaker gezegd: ik sta hier niet om te zeggen dat er niks moet veranderen aan de zorg. Ik sta hier niet om te zeggen dat er niks zou moeten veranderen aan de sociale zekerheid. Maar we weten in Den Haag dat als je begint met bezuinigen met taakstellingen, er zelden iets terechtkomt van de kwaliteitsslagen die je zou moeten maken in de zorg.

Als je bijvoorbeeld bij de jeugdzorg eigen betalingen gaat verhogen, dan zorgt dat er niet voor dat de kinderen die de echte hulp nodig hebben en die nu op wachtlijsten staan, die hulp daardoor krijgen. De kinderen die misschien onnodig met het "predicaat jeugdzorg" zitten, krijgen het daardoor echt niet minder snel. Juist de kinderen die het niet kunnen betalen en het toch nodig hebben, moeten meer gaan betalen, waardoor ze het misschien niet meer kunnen krijgen. Met andere woorden: drempels opwerpen voor de zorg is vanuit een beleidswerkelijkheid heel interessant, want in je tabellen telt het op tot voldoende bezuinigingen, maar het leidt tot een enorme schade in de samenleving. Niet doen. Daar trekken wij ook een lijn: daar willen wij niet aan meewerken.

De tweede lijn die wij trekken gaat over de werknemersverzekeringen. Die zijn van de sociale partners. Als er geen sociaal akkoord onder ligt met sociale partners, gaan wij niet akkoord met wijzigingen die daarin staan. Laat ik daar volstrekt helder over zijn en het daar voor nu ook bij laten.

Dan de AOW. We hebben het daar al uitgebreid over gehad in de verschillende debatten, maar ik wil het hier nog een keer benoemen. Dit is voor ons niet alleen een inhoudelijk meningsverschil. Er is behoefte aan brede akkoorden hier in het parlement, ook met de samenleving. Het pensioenakkoord is zo vaak genoemd als hét voorbeeld waarbij dat goed is gegaan. Wij hebben daarbij ook pijnlijke maatregelen voor onze rekening genomen. Waarom? Omdat een akkoord sluiten altijd compromissen sluiten is. Altijd. Daar zijn we ook toe bereid. Nu wordt er eenzijdig gezegd: iets wat voor jullie belangrijk was, trekken wij eruit. Dat kan niet. Ik zou tegen deze minderheidscoalitie willen zeggen: toon op dit punt je goede wil. Zeg niet: we gaan kijken hoe ministers dat gaan uitwerken. Zeg gewoon op dit punt: "Hier zaten we mis, dit was de verkeerde keuze. Hier hebben we inhoudelijk misschien een goed argument voor. Dit is wat wij willen vanuit ons perspectief, maar we zien welk signaal hiervan uitgaat. Hiermee zouden we laten zien dat we die akkoorden niet serieus nemen." Het zou, denk ik, een geweldig signaal zijn naar Nederland en naar de oppositie als je zegt: wij trekken dit terug.

Dan over de doorbraken die nodig zijn: de doorbraken op klimaat en op stikstof. Wij vinden de ambitie daar eigenlijk niet ambitieus. De ambitie is daar niet ambitieus genoeg. Op het onderwerp stikstof teruggaan naar wat er vier jaar geleden lag, is niet voldoende. De tijdlijnen die we daarbij zien, liggen te ver in de toekomst. We zullen dit jaar eigenlijk al fors moeten ingrijpen om ervoor te zorgen dat er zekerheid komt voor de PAS-melders, dat de economie weer volop kan gaan draaien en dat er gebouwd kan worden. Er is dus meer ambitie nodig. Ik zeg tegen de coalitie: reken je niet rijk en denk niet dat wij zullen zeggen "dit is wel ongeveer wat we willen". Die standstill op stikstof gebeurt is er al te lang. Er moeten dus echt veel grotere stappen worden gezet.

Voorzitter. Dat alles brengt mij tot het volgende. Fundamentele wijzigingen zijn nodig op dit regeerakkoord. Wij zijn bereid om daarover te spreken. We zijn niet bang om te onderhandelen, we zijn niet bang om compromissen te sluiten, maar we zijn ook niet bang om waar het nodig is, een hele dikke streep in het zand te trekken en te zeggen "tot hier en niet verder".

Dank u wel, en tot over drie weken.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Als ik een visie zou hebben herkend, dan is dat "de middenklasse betaalt de rekening".

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Ik denk dat Nederland er behoefte aan heeft dat politiek weer een keer gaat werken. Sinds 2021 is er niks fatsoenlijks meer uit dit parlement gekomen. Het spijt me dat ik het zo hard zeg, met alle respect voor alle collega's die er nu zitten en de collega's die hier nu niet meer zijn. Het is hier de godganse dag alleen nog maar politiek gebakkelei. Mensen thuis kunnen de rekening niet betalen. De betaalbaarheid van het leven staat ongelofelijk onder druk. Op stikstof, waarvan we al jaren weten dat het ons land op slot houdt, gebeurt er helemaal niets. Dat brengt mij ertoe te zeggen: we moeten proberen om hier met elkaar samen te werken. Ben ik blij met deze coalitie die er zit? Nee, daar ben ik niet blij mee. Ik ben wel blij met de heer Bontenbal; dat zeg ik even omdat ik zie dat hij heel teleurgesteld is en dat wil ik niet. Natuurlijk zijn we er niet blij mee. Is het wereldbeeld dat deze partijen hebben volstrekt anders dan het onze? Ja, dat klopt. Gaat dit makkelijk worden, of gaat het lukken? Het wordt zeker niet makkelijk. Ik weet ook niet of het gaat lukken om tot afspraken te komen. Maar ik hoop dat wij hier allemaal de bereidheid hebben om tot afspraken te komen. Ik hoop dat we allemaal de bereidheid hebben om te zeggen "we gaan verder". Want wat is het alternatief? Als ik de lijn doortrek van de interruptie die u op mij pleegt, meneer Dijk — dat zeg ik via u, voorzitter — dan zou het "we sturen ze gewoon naar huis" betekenen, en dan komen er weer nieuwe verkiezingen. Dat kan. En dan?

Ik zou het zo fijn vinden als we in dit land een keer, gewoon voor een paar jaar, leren werken met de verhouding die er hier in de Kamer is. Die is wat de kiezer ons heeft gegeven. Geloof me, ik had iets anders gehoopt, maar dit zijn de verhoudingen die de kiezer ons heeft gegeven, en wij gaan met deze verhoudingen proberen er het allerbeste van te maken. Zoals ik tegen de coalitie "vergis je niet" zeg, zeg ik ook tegen u, meneer Dijk: vergis je niet. Wij zullen onze positie inzetten om het beste te doen voor de Nederlanders, niet voor dit kabinet. Als dat betekent dat wij compromissen moeten sluiten en mooie akkoorden moeten sluiten om te zorgen dat er iets gebeurt, dan gaan we dat direct doen. Maar als dit kabinet het niet doet en de verkeerde afslagen neemt, en er bijvoorbeeld voor kiest om met de rechterkant van de Kamer samen te werken, dan vindt het ons op zijn pad. Dan kan het zomaar zijn dat het voortbestaan van dit kabinet heel kort is, maar dat is niet mijn uitgangspunt.