Discriminatie, racisme en mensenrechten

De voorzitter:

Het is klokslag 13.00 uur in de middag, dus dat betekent ... Nee, het is 13.30 uur, sorry. Het betekent dat wij gaan beginnen. Ik maan de collega's tot rust en stilte, zodat wij met het debat kunnen aanvangen. Ik wil de minister van harte verwelkomen bij dit commissiedebat, evenals vanzelfsprekend de mensen op de publieke tribune, de mensen die dit debat online volgen en de geachte afgevaardigden van de fracties die aan dit debat deelnemen. Een mooie afvaardiging.

Aangezien wij een spreektijd hebben van vier minuten ... Nee, zeven minuten, sorry. Ik ben een beetje in de war, maar dat maakt niet uit. We hebben een spreektijd van zeven minuten en daarom stel ik voor dat wij het aantal interrupties met elkaar enigszins gaan beperken, anders komen wij niet voor 23.00 uur deze zaal uit. Na beraad met de griffie zou mijn voorstel zijn dat wij het aantal interrupties beperkten tot vier per termijn. Ik zie dat de afgevaardigden daarmee kunnen instemmen.

Mevrouw Keijzer, ik hoor u buiten de microfoon vragen hoeveel vragen er mogen worden gesteld. Vier losse vragen, mevrouw Keijzer. Dat zou ik in eerste instantie willen voorstellen. Mochten we met elkaar zien dat we zeer efficiënt zijn en dat er nog ruimte is om ietwat coulanter te zijn, dan zullen we dat zeker doen. Maar laten we onszelf matigen, want anders gaat het met die zeven minuten spreektijd echt uit de klauwen lopen. Mevrouw Keijzer.

De voorzitter:

Heeft u een ordevoorstel?

De voorzitter:

Ik begrijp uw voorstel, mevrouw Keijzer. De voorzitter is, zoals te doen gebruikelijk, als was in uw handen. Als de commissie besluit om af te wijken van wat de voorzitter aan het begin presenteert, dan is dat uw goed recht. Ik geef u wel mee dat het voorstel dat u doet — bij elke interruptie de tijd bijhouden — voor ons ook een administratieve opgave met zich meebrengt. Mijn voorstel zou zijn, na dialoog met de griffie, het advies van de griffie over te nemen en onszelf in eerste instantie gewoon te beperken tot vier vragen per termijn. Maar als u insisteert, mevrouw Keijzer, dan bied ik u de gelegenheid om uw ordevoorstel ter stemming aan de commissie voor te leggen, zoals dat altijd zo mooi mag. Als u dat wenst, mag u het ter stemming voorstellen. Als u dat niet wenst, stel ik voor om aan te vangen met het debat.

De voorzitter:

Drie interrupties in tweeën. Ik kijk naar de commissie of zij daarmee kan leven. Ja, ik zie knikkende afgevaardigden. Dat betekent dat wij dit ordedebat met elkaar kunnen afronden. Wij gaan voor drie interrupties in tweeën. Dat betekent wel het volgende: als er een interruptie gepleegd wordt, zelfs al bestaat die maar uit één vraag, dan vervalt een van de drie interrupties. Laten we dan met elkaar ook wel even scherp zijn.

Dan zou ik graag willen aanvangen met de inbreng van de zijde van de Kamer in eerste termijn. De eerste spreker is de heer Bamenga van de fractie van D66.

De heer Bamenga (D66):

Dank u wel, voorzitter. Wat mij betreft is vandaag de best mogelijke dag om dit debat te voeren: 21 mei is wereldwijd de dag van culturele diversiteit, dialoog en ontwikkeling. Eerlijk gezegd wist ik niet dat deze dag bestond. Meneer Clemminck ook niet en anderen ook niet, zie ik. Maar goed, nu we het wel weten, is het fijn dat wij op deze dag bij elkaar komen om dit debat te voeren.

Voorzitter. Laat ik meteen naar de inhoud gaan. Stel je voor je bent net verhuisd voor je studie. Plotseling staan er twee vreemde mensen voor je deur. Ze zeggen voor de overheid te werken en dat ze je woning willen betreden om een kijkje te nemen. Een voor een zetten ze jouw persoonlijke spullen op de foto, zelfs je ondergoed. Ze stellen geen vragen. Zodra ze klaar zijn, gaan ze weer weg. Je weet niet waarvoor ze zijn gekomen. Dat is wat Sheila meemaakte. Pas jaren later hoorde ze wat er daadwerkelijk speelde: een discriminerend algoritme van de overheid had haar aangemerkt voor een controle. Zo gold dat voor duizenden studenten, veelal in het mbo en met een migratieachtergrond.

Voorzitter. Helaas is discriminatie nog altijd een groot probleem in onze samenleving. De cijfers die de minister heeft gedeeld laten een zorgwekkend beeld zien. 40.000 meldingen van discriminatie in een jaar tijd, en dan hebben we het nog niet eens over de 90% die na discriminatie geen melding doet. Wat mij betreft spreken we hier af dat we alles op alles zetten om bij een volgend commissiedebat het probleem kleiner te maken. Dat is in ieder geval mijn inzet voor Nederland. Ik zie op dit gebied ook ambitie in het regeerakkoord. Ik zou de minister dan ook willen vragen: wanneer hebben we wat hem betreft voldoende vooruitgang geboekt aan het einde van zijn termijn?

Voorzitter. Wat mij betreft is discriminerend handelen van de overheid het grootste probleem dat we nu moeten aanpakken. De overheid heeft een voorbeeldfunctie en zou nooit een bron van discriminatie en racisme moeten zijn. Sheila en andere gedupeerden hebben inmiddels excuses en een schadevergoeding ontvangen. Bovendien is DUO gestopt met dit discriminerende algoritme. Maar de kwetsbaarheid van risicoprofilering zien we ook op andere terreinen in het handelen van de overheid: de toeslagenaffaire, het recente voorbeeld van de reclassering. De opkomst van AI maakt de discussie extra urgent, zo waarschuwen ook wetenschappers in Trouw. Het gevaar is dat we dit soort systemen met algoritmen optuigen en vervolgens vanuit die systemen gaan redeneren. We zien ze als efficiënt en neutraal. Ze worden ingevoerd, misschien wel met de beste bedoelingen, maar we zien keer op keer dat het fout gaat en dat we er maar geen grip op krijgen. Gelukkig is de Nederlandse Grondwet glashelder: discriminatie is verboden.

Bij gevallen van risicoprofilering is dat meermaals achteraf geconcludeerd, maar we kunnen het beter vooraf goed regelen dan achteraf corrigeren als de schade al is geleden. Daarom heb ik de regering eerder via een motie verzocht om een apk voor algoritmen in te stellen om ervoor te zorgen dat algoritmen ten behoeve van fraudeopsporing vooraf, herhaaldelijk en onafhankelijk moeten worden getoetst als voorwaarde voor gebruik. Hoe staat het met de uitvoering van deze motie?

Verder riep ik in een eerdere motie op om het toetsingskader risicoprofilering bij alle overheidsinstanties toe te passen. Hoe staat het met de uitvoering daarvan? Hoe vaak wordt het toetsingskader nu gebruikt? Ik ben er namelijk niet gerust op en dat gevoel wordt versterkt door een recent onderzoek van de staatscommissie, dat laat zien dat nog steeds onvoldoende duidelijk is wat nou wettelijk toegestaan is met risicoprofilering. Daarom is het een kwestie van tijd voordat het weer misgaat. Ik wil de minister oproepen om actie te ondernemen. Verschillende organisaties hebben suggesties gedaan voor vervolgstappen. De staatscommissie stelt dat de overheid moet stoppen met datagedreven profilering voor fraude- en criminaliteitsopsporing vanwege onaanvaardbare risico's op discriminatie. Hoe staat de minister hierin? Is de minister bereid te stoppen met de toepassing van risicoprofilering zolang hij onrechtmatig gebruik ervan niet gegarandeerd kan uitsluiten? Indien volledig stoppen met datagedreven profilering geen optie is, ziet de minister dan aanleiding om een heldere kaderwet voor risicoprofilering op te stellen als noodzakelijke waarborg vooraf, zoals geopperd door het College voor de Rechten van de Mens? Hoe kijkt de minister naar alternatieven als aselect controleren? Hebben we hier genoeg ervaring mee?

Er zijn ook andere instrumenten die al klaarliggen. Ik lees dat de minister enthousiast is over de discriminatietoets en een projectteam instelt. Toch zet hij liever in op vrijwillig gebruik in plaats van op verplicht gebruik. Wat is er wat hem betreft voor nodig om die stap wel te willen maken? Kan de minister toezeggen dat hij de Kamer jaarlijks informeert over hoeveel instanties de toets niet gebruiken?

Voorzitter. Te lang hebben we weggekeken van institutionele discriminatie. Dat de minister heeft aangekondigd eenzijdig overheidshandelen toe te voegen aan de Algemene wet gelijke behandeling, is een gigantische stap. Daar wachten mensen al sinds 1994 op. Ik wil de minister aanmoedigen: laat zien hoe serieus dit kabinet institutionele discriminatie neemt en maak haast met dit wetsvoorstel.

Voorzitter. De staatscommissie houdt binnenkort op te bestaan. Ik wil haar langs deze weg alvast bedanken voor haar werk. Ze heeft ons een hoop gegeven om mee te werken. Hoe gaat de minister na het wegvallen van de commissie waarborgen dat hij blijvend scherp wordt gehouden op mogelijke institutionele discriminatie?

Voorzitter, tot slot. Ik maak mij zorgen over de toenemende discriminatie in de samenleving zelf. Ik hoor zorgwekkende geluiden vanuit verschillende gemeenschappen. Moslimhaat, homohaat, maar ook antizwart racisme, antisemitisme, anti-Aziatisch racisme, validisme, vreemdelingenhaat, transfobie en antiziganisme zijn wereldwijd en wijdverspreid. Het lijkt keer op keer alleen maar toe te nemen. Instellingen ontvingen een recordaantal meldingen. Daarom is het goed dat de minister aan de slag gaat met de antidiscriminatievoorzieningen. Dat zal het gevoel van onveiligheid echter vaak nog niet wegnemen. Het extreemrechtse geweld van de afgelopen weken laat zien hoe urgent en belangrijk het is om discriminatie en racisme keihard aan te pakken. Ik wil daarom de minister, als hoeder van onze democratie en grondrechten, vragen om hier luid, duidelijk en blijvend te normeren en om dit voortvarend aan te pakken. Er is namelijk geen plek voor racisme en geweld in ons Nederland.

Dank u wel.

De heer Bamenga (D66):

Volgens mij ben ik glashelder geweest in mijn betoog. Er is geen plek voor geweld. Er is nooit plek voor geweld. Ik vind dat geweld op geen enkele manier zou moeten lonen. Er is geen plek voor haatzaaierij en ook niet voor racisme, ongeacht vanuit welke hoek het komt.

De heer Bamenga (D66):

Het moge duidelijk zijn dat ik hier als Kamerlid natuurlijk ben om ervoor te zorgen dat wij mooie dingen voor elkaar krijgen voor het land. In dit geval, als we het hebben over discriminatie en racisme, wil ik ervoor zorgen dat wij een discriminatievrije samenleving krijgen. Voor iedere partij die daar niet voor staat, geldt dat het wel heel moeilijk wordt om daar structureel mee samen te werken. Dat gaan we met die partijen dus ook niet doen.

De heer Bamenga (D66):

Ik wil echt glashelder zijn. Ik bedoel hiermee het volgende. Op het moment ik bij wijze van spreken een motie indien, weet ik niet wie die gaat steunen. Ja, zo is het nu eenmaal. Ik zoek natuurlijk zo breed mogelijke steun. Daar ga je natuurlijk voor. Dat is eigenlijk wat ik daarmee bedoel. "Structureel" betekent bijvoorbeeld dat wat wij in coalitievorm doen. Dat is structureel.

De heer Bamenga (D66):

Volgens mij ben ik echt glashelder geweest. Op het moment dat wij hier spreken over een structurele samenwerking, is het maar net hoe mevrouw Beckerman dat zelf wil duiden. Maar op het moment dat ík het over een structurele samenwerking heb, heb ik het over een coalitieverband of misschien een coalitie plus-verband, waaraan duidelijke afspraken ten grondslag liggen. Dat is voor mij structureel. Ik heb echt niet in de hand wie wel of niet meestemt bij een bepaalde motie. Dat mag natuurlijk altijd breed of unaniem zijn. Het zal altijd mijn doel zijn om een zo groot mogelijk deel van de Kamer mee te krijgen bij deze fantastische ideeën, zeker als het gaat om het creëren van een discriminatievrije samenleving.

De heer Bamenga (D66):

Wat mij betreft mag er zeker meer geld komen voor antidiscriminatiebeleid. Dat is ook de reden waarom ik allerlei amendementen gesteund heb, waaronder de amendementen van de heer Van Baarle, die dat beoogde.

De heer Bamenga (D66):

In dit geval had de heer Van Baarle dat heel mooi voorgesteld. Dat heb ik zeker gesteund. Dus als mevrouw Tseggai met een mooi voorstel komt, dan kijken we altijd naar de inhoud. Of misschien kom ik zelf wel met een mooi voorstel; we zullen zien. Het gaat ons zeker om het feit dat wij veel meer gaan doen om discriminatie in dit land aan te pakken. We doen al heel veel. Dat heb ik in mijn bijdrage aangeven. Op institutioneel niveau komen er echt grote veranderingen. Dat heb ik net ook al aangeven. Ik denk dat we daar ontzettend blij mee moeten zijn.

De heer Bamenga (D66):

Wij hebben gewoon wet- en regelgeving. De vrijheid van meningsuiting is een grondrecht. Het verbod op discriminatie is ook een grondrecht. Allebei gelden dus.

De heer Bamenga (D66):

De Grondwet regelt niet alleen maar de relatie tussen overheid en burger, of alleen de bescherming vanuit de overheid. Het gaat ook om welke verplichtingen de overheid heeft richting de burger. U noemde net het strafrecht. Het strafrecht gaat ook niet alleen maar over burgers onderling. Het geeft ook waarborgen voor wat de overheid wel of niet mag doen. Dit ter volledigheid. Als het gaat om de vraag wat mensen wel of niet mogen zeggen, zeg ik dat iedereen gewoon vrijheid van meningsuiting heeft, maar dat die niet onbegrensd is. Dat betekent dat als je geweld predikt, haatzaait of discrimineert, daar de grens ligt.

De heer Bamenga (D66):

Het gaat natuurlijk om een protest op het moment dat iedereen gebruikmaakt van z'n grondrecht en het demonstratierecht. Dan gaat het over een protest. Maar als er sprake is van geweld, van geweld dat gedreven wordt vanuit extreemrechts, spreek je dus van extreemrechts geweld.

De heer Bamenga (D66):

Ik denk dat mensen aangeduid worden als extreemrechts op het moment dat er sprake is van extreemrechts geweld. Ik ben het er volledig mee eens dat je dat inderdaad op die manier moet aanduiden als daar sprake van is. Daar waar sprake is van een legitieme demonstratie, ongeacht wat de inhoud daarvan is en of we het daar nou wel of niet mee eens zijn, is er gewoon sprake van een legitieme demonstratie. Ik vind dat die in ieder geval zo goed mogelijk gefaciliteerd moet worden.

De voorzitter:

Oké. Dank u wel. We gaan door naar de volgende spreker. Dat is mevrouw Tseggai.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter, dank. GroenLinks-PvdA maakt zich grote zorgen over de aard en omvang van discriminatie en racisme in Nederland. Afkomst, religie en seksuele gerichtheid, om maar een paar gronden te noemen, blijken te vaak aanleiding voor haat en geweld. In het bedrijfsleven, zoals in de financiële dienstverlening, worden mensen met een niet-westerse achtergrond substantieel vaker getroffen door discriminatoire uitsluiting dan mensen met een westerse achtergrond. Ook overheden maken zich, soms onbedoeld, schuldig aan onaanvaardbaar onderscheid. Bovendien rapporteerde de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme drie weken geleden over de ongelijkwaardige behandeling van inwoners van Caribisch Nederland en noemde dat ook discriminatie. Mensen van de reis, woonwagenbewoners, worden bij het toewijzen van staanplaatsen nog te vaak onderworpen aan een Bibob-onderzoek, zonder dat dit goed onderbouwd is. Dan hebben we ook nog de toename van uiteenlopende vormen van anti-Aziatische stereotypering in de media en in het onderwijs. Een op de drie Aziatische Nederlanders ervaart discriminatie. Dat betrof 15% van de cijfers in de Monitor Discriminatie 2025. Er tekent zich volgens mij een te breed patroon af van normalisering, waardoor de blinde vlek hiervoor in de samenleving alleen maar groter wordt.

In dat licht zou je verwachten dat het nieuwe kabinet, zonder radicaal-rechtse partijen, dit dossier na ruim twee jaar stilstand voortvarend zou oppakken, maar ook dit kabinet kiest weer voor een versnipperde aanpak en versnipperde verantwoordelijkheden. Als wij om die reden als Kamer meerdere bewindspersonen uitnodigen voor dit debat, zoals we ook hebben gedaan, weigert de minister van SZW, verantwoordelijk voor moslimdiscriminatie en arbeidsmarktdiscriminatie, hiernaartoe te komen. Ik vind dat heel problematisch. Bovendien begrijp ik niet waarom het kabinet er in zijn constituerend beraad opnieuw voor heeft gekozen dat vijf departementen en bewindspersonen verantwoordelijk zijn voor de aanpak van discriminatie. Zou de minister deze keuze willen toelichten?

Dit wordt natuurlijk de eerste keer dat we met deze minister spreken over discriminatie en racisme. Ik ben blij dat hij er wel is. Misschien is het goed om hem vooraf om een plaatsbepaling te vragen over de inzet. Zijn voorgangers waren bepaald niet vooruit te branden op discriminatiebestrijding. Hoe ziet minister Heerma deze stilstand? Wat gaat hij anders doen? Ik verwacht een actievere inzet van deze minister en niet meer van hetzelfde, zoals zijn voorgangers in het vorige kabinet.

De ambities in het regeerakkoord zijn goed te noemen, maar zijn wat ons betreft niet hoog genoeg. Er staan een aantal mooie maatregelen in het regeerakkoord, die wij ook zeker zullen steunen. Hiervoor is echter geen geld gereserveerd; ik refereerde er net al aan. Wat hebben we dan aan die mooie woorden in het regeerakkoord? Kan de minister toelichten hoe hij die maatregelen in het regeerakkoord zonder financiële middelen gaat uitvoeren?

Voorzitter. Dan zou ik graag mijn verbazing willen uitspreken over de discriminatietoets. Mijn collega van D66, nu de voorzitter, refereerde daar net ook al aan. Ik was enigszins verbaasd over het bericht van afgelopen week dat de door de staatscommissie geadviseerde discriminatietoets niet bij alle overheidsorganisaties zal worden uitgerold. Er ligt gewoon een Kameruitspraak om dit wel te doen. Wij willen niet dat overheidsbeleid welbewust discrimineert. Dat gebeurt gelukkig ook niet altijd welbewust, maar soms juist per ongeluk. Juist daarvoor is die discriminatietoets zo goed. Denk aan het toeslagenschandaal. Daarna hebben we gezegd: dit nooit meer. Met die discriminatietoets kunnen we dat mogelijk maken. Al ruim 40 overheden hebben zo'n toets uitgevoerd of zitten in dat proces. Dat zegt wel iets over het enthousiasme en het draagvlak om onbedoeld discriminerende werkwijzen aan te pakken. Ik vind het heel jammer dat de minister dit momentum voorbij laat gaan om een echt structurele aanpak van discriminatie vanuit de overheid te faciliteren.

Kan de minister onderbouwen hoe hij tot deze beslissing is gekomen, in de wetenschap dat er een Kameropdracht ligt en dat deze discriminatietoets door een groep experts van de staatscommissie is gemaakt en goed is uitgedacht? Wij vinden aanbevelingen van staatscommissies, nationaal coördinatoren en het College voor de Rechten van de Mens namelijk niet vrijblijvend. Dat zijn functionarissen en adviesorganen met gezag. Hun aanbevelingen zouden niet zomaar terzijde geschoven moeten worden. Wat mij betreft gebeurt dat nu te vaak. Ik vind het echt onbestaanbaar hoelang we in dit land doormodderen zonder een serieuze aanpak van discriminatie en racisme. Er zijn zo veel misstanden en dan wordt zoiets simpels als de discriminatietoets terzijde geschoven. Ik vind dat onbegrijpelijk.

In het regeerakkoord staat nu gelukkig dat de NCDR een wettelijke verankering krijgt. Daar ben ik blij mee. Maar dan moet er ook serieus naar het budget gekeken worden. Hetzelfde geldt voor het College voor de Rechten van de Mens. Het college krijgt extra taken bij de beoordeling vanwege eenzijdig overheidshandelen, maar dan moet er ook welwillendheid zijn om, indien nodig, extra budget toe te voegen als het aantal zaken bij het College voor de Rechten van de Mens de budgetten overstijgt.

Voorzitter. Dan had ik nog vragen over de motie die oproept om Roma, Sinti en woonwagenbewoners te erkennen als nationale minderheid. Die motie is vorig jaar vlak voor het zomerreces aangenomen. Ik vraag me af hoe het met de uitvoering daarvan gaat. Ik vraag me ook af hoe dit zich verhoudt tot de bevindingen van de NCDR van afgelopen week. Zou de minister hierop kunnen reflecteren?

Voorzitter. Discriminatie en racisme zijn niet alleen een schending van waardigheid, maar kosten, plat gezegd, ook gewoon heel veel geld. Denk aan studenten die geweigerd worden op een stageplaats, financiële dienstverleners die mensen als klant weigeren en mensen die thuis komen te zitten door arbeidsmarktdiscriminatie. Het plaatst ambitieuze, kundige mensen op een achterstand en dat kost geld. De Arbeidsinspectie gaat ervan uit dat alleen al arbeidsmarktdiscriminatie 20 miljard euro per jaar kost. Ik zou daarom willen voorstellen om een breed onderzoek te doen naar de maatschappelijke kosten van discriminatie en racisme in zijn geheel, dus alle verschillende discriminatiegronden. Uitgerekend het radicaal-rechtse kabinet in Italië neemt daartoe het initiatief. Ik roep de minister op om dit ook te doen. Ik vraag me af hoe hij daarnaar kijkt. Dan kunnen we namelijk nog beter meten wat de impact van discriminatie is, maar ook van het beleid daartegen.

Tot slot. Ik zou graag snel een voortzetting zien van het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme. Dat is uit het regeerakkoord gehaald, maar de aangenomen motie-Van Baarle roept daartoe op. Ik zou vooral graag willen weten wat de ambities zijn en binnen welk tijdpad wij die kunnen verwachten van de minister. Ik hoor graag hoe hij de versnipperde verantwoordelijkheden bij elkaar gaat brengen. Ik zou ook graag willen weten hoe hierin aandacht wordt besteed aan discriminatie van specifieke groepen, zoals anti-Aziatisch racisme, moslimdiscriminatie en antizwart racisme.

Voorzitter, ik rond af. Discriminatie is een veelkoppig monster en dat is ook echt niet altijd in beleid en regels te vatten, maar we moeten in Den Haag echt beter ons best doen om systemen en regelgeving zodanig vorm te geven dat het zo min mogelijk voorkomt.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Dit is mijn laatste zin. De denkrichtingen liggen er, maar met denkrichtingen alleen zorgen we er niet voor dat discriminatie verdwijnt. Dus niet denken, maar doen, zou ik tegen deze minister willen zeggen.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Er wordt niet iets heel nieuws opgetuigd. Mensen kunnen gewoon met hun klacht over eenzijdig overheidshandelen terecht bij het College voor de Rechten van de Mens. Dat bestaat al heel lang.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Ten eerste heb ik het eigenlijk nog nooit gehad over een hele grote overheid of dat er te veel ambtenaren zouden zijn. Ten tweede heb ik nu ook niet voorgesteld om extra ambtenaren toe te voegen. Ik heb gevraagd of het College voor de Rechten van de Mens genoeg budget kan krijgen om zaken die mensen daar aanmelden, wat hun goed recht is, te kunnen behandelen. Dat is wat ik heb gevraagd.

De heer Flach (SGP):

Voorzitter, dank u wel. De situatie is ongekend: er gaat een vloedgolf door onze samenleving die niet te stoppen is. Nederland zit midden in een discriminatiedrama van ongekende omvang. Laat eens op u inwerken wie er in ons land allemaal gediscrimineerd worden. Kinderen worden gediscrimineerd volgens de Kinderombudsman. Volgens de Aziatische gemeenschap is er een blinde vlek voor anti-Aziatisch racisme. Turken en Marokkanen voelen zich gediscrimineerd door het gebruik van criminaliteitscijfers. Mbo'ers worden gediscrimineerd in studentencafés volgens het College voor de Rechten van de Mens. Minderheden worden volgens de FNV gediscrimineerd op de werkvloer. Vrouwen worden gediscrimineerd als hun aanwezigheid in de top van beursgenoteerde ondernemingen minder dan de helft is. Moslims leiden volgens DENK onder discriminerende islamofobie. Trans vrouwen beroepen zich op discriminatie als ze niet aan vrouwensporten mogen deelnemen. Niet onbelangrijk: vijftigplussers — daar hoor ik sinds kort ook bij — ervaren discriminatie als ze solliciteren voor een baan. Dit is nog maar het begin van het lijstje.

Voorzitter. Wie voelt zich inmiddels niet gediscrimineerd in ons land? De SGP zegt niet dat discriminatie niet bestaat. Toch stel ik bewust de vraag wat het zegt over de manier waarop wij een samenleving zijn als we overal bronnen van discriminatie in willen zien. Ik vermoed dat de Nederlandse samenleving als patiënt in de spreekkamer van een therapeut te horen zou krijgen dat er sprake is van een obsessief-compulsieve discriminatiestoornis. Die vraagt om behandeling, nietwaar, minister? Wat blijft er immers nog van discriminatie over als iedereen zich gediscrimineerd voelt? Leidt deze inflatie er niet onvermijdelijk toe dat de zwaarste problemen, zoals geweld tegen de Joodse gemeenschap, meer relatief gemaakt worden? Ik hoor graag een reflectie van de minister hierop.

Voorzitter. De SGP vraagt aandacht voor het risico van sluipende juridisering die onze samenleving aantast. Ik noem twee actuele voorbeelden. Wat we altijd het pesten van kinderen noemden, was een moreel kwaad, dat door burgers onderling bestreden moest worden. Natuurlijk had pesten altijd al te maken met bepaalde kenmerken — juist daarom is het zo venijnig — maar door inbreng van de Kinderombudsman wordt het nu een discriminatievraagstuk. Is dat wenselijk?

Als tweede actuele voorbeeld ... Ik zal even stoppen hier, vanwege de bel.

De heer Flach (SGP):

Ja.

De heer Flach (SGP):

Voorzitter, dank u wel. Ik vervolg mijn betoog. Als tweede actuele voorbeeld noem ik de apotheker die als beleid heeft om alle middelen te verstrekken die genezen en verzachten, maar geen middelen te verstrekken die het leven afbreken. Jarenlang was dat geen probleem, maar door een opiniestukje van een dolle mina in de krant is er nu de verdenking van discriminatie. Minister, is dit de richting die we op moeten?

Voorzitter. De SGP vindt dat de overheid geen discriminatiecultus mag voeden, maar dat het eerder tijd is om te gaan afremmen. Er is al een indrukwekkende lijst aan agenda's, sessies, loketten, voorzieningen, actieplannen en wetgeving. Daar moet eerder iets van afgaan dan iets bij komen. Laat het kabinet dus geen tijd steken in nóg een rijksbrede en overkoepelende aanpak van discriminatie. Ik vraag de minister: doen we er echt verstandig aan om een klachtenoptie over eenzijdig overheidshandelen in de Algemene wet gelijke behandeling te zetten? Dit vraagt om nog meer inzet van mensen en middelen, zo blijkt uit de stukken. De toch al kreunende overheid kan hierdoor nog verder in de verdachtenbank terechtkomen.

Voorzitter. De SGP verwondert zich ook over de aandacht die islamofobie in korte tijd heeft verworven. In een slechte bui zou je bijna denken dat de Moslimbroederschap al behoorlijk aan het oogsten is binnen onze instituties. De SGP vraagt het kabinet om hier echt kritischer mee om te gaan. Hoe is het mogelijk dat de Internationale dag tegen islamofobie nu al als een soort natuurverschijnsel in een beslisnota van ambtenaren staat, terwijl deze dag pas in 2022 op dubieuze wijze door de VN is verzonnen? Het is ronduit discriminerend dat de VN in de betreffende resolutie wel andere vormen van discriminatie onderkent, zoals antisemitisme en christianofobie, maar vervolgens alleen een internationale dag tegen islamofobie uitroept. Tekent Nederland daar bezwaar tegen aan, minister? Houden we ons hier verre van?

In diezelfde lijn vindt de SGP …

De heer Flach (SGP):

Het antwoord op die vraag is eigenlijk heel eenvoudig. Vanmorgen is er in Nederland één school gesloten vanwege een dreiging, en dat is een joodse school. Dat is niet voor niks: dat is de groep die het zwaarst onder druk staat in ons land. Die groep wordt enorm bedreigd. Daarom hebben wij antisemitisme ook als apart misdrijf in onze wet staan. Mensen die proberen om islamofobie op één lijn te zetten of gelijk te stellen aan antisemitisme, minachten daarmee de geschiedenis en verdraaien de werkelijkheid in het heden.

Ik ontken helemaal niet dat er ook weleens een aanval op een moskee zal zijn. Die zijn er ook op kerken; als je zoekt op "vernielingen of bekladdingen van kerken" kom je hele lange rijen tegen. Toch vraag ik hier niet om een speciale aanpak tegen christenhaat. Antisemitisme is een dermate ingrijpend, historisch geworteld kwaad, dat het een aparte plek in onze wet heeft gekregen. Daarom is dit geen dubbele maat. Sterker nog, ik vind het een dubbele maat zoals er nu met dit onderwerp wordt omgegaan, met die internationale dag.

De heer Flach (SGP):

Ik begrijp niet zo goed waarom collega Van Baarle zo op zoek is naar dat slachtofferschap. Laat het volgende helder zijn: de voorbeelden die hij noemt — die lees ik ook in de krant of elders — zijn verwerpelijk. Je hoort niemand te bedreigen en aan te vallen, maar daar hebben we in Nederland gewoon al algemene wetgeving voor. Ik betoog dat ik geen enkele aanleiding zie om in dit geval moslims als aparte groep een plek in de wet te geven omdat ze apart of meer geweld moeten ondergaan. Ik zet daartegenover dat kerken ook belaagd worden en dat christenen ook niet vragen om die plek hier in Nederland. Er is wel een aparte groep die beschermd moet worden, vanuit lange, historische en verdorven wortels; ik heb het over antisemitisme. Joden hebben in ons land nauwelijks nog een plek. Het is een hele kleine groep. Ik zeg het nog maar een keer: er is maar één basisschool in Nederland met hekken eromheen van gekarteld metaal, met vijf mensen voor de poort, die vandaag niet open kon gaan vanwege extreme dreiging. Daarom is het goed dat dat geworteld is in onze wet. Maar onze wet is robuust genoeg om al die voorbeelden die u noemt, aan te pakken, net als alle andere voorbeelden van verwerpelijk geweld en belaging.

De heer Flach (SGP):

Prima, voorzitter.

In dezelfde lijn vindt de SGP het problematisch dat de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme alleen een programmaleider moslimdiscriminatie heeft benoemd. Is het niet vreemd dat juist deze instantie zich zo eenzijdig opwerpt voor een bepaalde groep? Het kabinet kan zich niet volledig verschuilen achter de inrichtingsvrijheid van de Nationaal Coördinator. Als het kabinet een nationale coördinator aanstelt, dan is de evenwichtige uitstraling van die coördinator toch nog altijd een zaak van het kabinet?

De SGP vindt het gebruik van de term "islamofobie" ronduit misleidend. Uiteraard is vrees voor moslims bij mensen onderling niet wenselijk, maar daarmee mag terechte vrees voor de islam als godsdienst niet op voorhand verdacht worden gemaakt. Weerstand tegen de islam is niet vreemd, als we letten op de vreselijke dingen die wereldwijd gebeuren. Denk aan de jihadistische dreiging waarover onze diensten rapporteren en de subtiele invloed van organisaties zoals de Moslimbroederschap. Erkent de minister voluit het recht om kritiek te hebben op de islam? Houdt het kabinet dan in ieder geval afstand van de term "islamofobie"?

Voorzitter. De SGP wil zich verre houden van een krampachtige hang naar slachtofferschap. Daarom vindt de SGP tot op heden dat we in een nationale aanpak van discriminatie alleen bijzondere aandacht moeten hebben voor antisemitisme, en dus niet voor christenen, moslims en andere groepen. De geschiedenis roept ons op tot een bijzondere zorg voor de Joodse gemeenschap. Als er al moslimhaat is, dan is die niet veel anders dan haat tegen christenen. Als moslims concrete problemen hebben, bestaan er in ons land veel voorzieningen waar vervolgde christenen in islamitische landen alleen maar van kunnen dromen.

Inmiddels zijn we echter op een historisch dieptepunt beland. Aan de lijst van discriminatievormen zouden we een nieuwe vorm kunnen toevoegen, namelijk: natiediscriminatie. Dat is natie met een t. Er lijkt nog maar één groep over die bij bescherming tegen discriminatie buiten de boot valt. Dan heb ik het over de christelijke cultuur en traditie van ons land en continent. De Raad van Europa waarschuwde in 2015 al dat de tolerantie voor christenen in de EU afnam. Rapporten in de EU laten de afgelopen jaren een zorgwekkende trend van incidenten tegen christenen zien. In januari van dit jaar betreurde het Europees Parlement in een resolutie dat er wel een Europees coördinator tegen islamofobie is, maar geen coördinator tegen christenfobie, terwijl het christendom de meest vervolgde godsdienst ter wereld is. Hoe kijkt de minister hiernaar? Hoe wil hij onze eigen cultuur en tradities en onze oudste nationale vrijheden van geweten en godsdienst beter beschermen en uitdragen?

Voorzitter, tot zover.

De heer Flach (SGP):

Ik spreek mezelf niet tegen. Ik heb het volgende gezegd: als er aanvallen plaatsvinden op christelijke gebouwen zoals kerken, dan zijn er voldoende aanknopingspunten in onze wet om dat stevig aan te pakken. Dat is wat ik betoogd heb. Ik pleit er dus niet voor om een aparte aanpak te hanteren. Sterker nog, dat idee heb ik juist ontkracht. Ik lees alleen wel voor dat het Europees Parlement daar een resolutie over heeft aangenomen en aangeeft dat we, binnen een cultuur die al eeuwenlang christelijk geworteld is, eigenlijk nog maar één groep hebben die niet in die lange lijst met "zich gediscrimineerd voelende groepen" staat: de christenen. Dat is wat ik hier op heb gesomd. Dat past uitstekend in mijn betoog.

De heer Flach (SGP):

Hier gebeurt iets wat ik niet gezegd heb. Hier worden mijn woorden verdraaid. Ik zeg niet dat mensen die islamitisch zijn, niet beschermd hoeven te worden of niet hun geloof kunnen uitdragen. Sterker nog, daar voorziet de Nederlandse wetgeving al in. Onze Grondwet regelt dat. Die rechten zijn er al volop. In onze ogen is het volstrekt niet aan de orde dat er een aparte aanpak van moslimhaat zou moeten komen, omdat onze wet daar al voldoende bescherming voor biedt. Er is gewoon niet aangetoond dat dit een groep is die extra bescherming nodig heeft. Ik bestrijd dat ook. Ik zet daar tegenover dat ook christenen daar niet om vragen. Mijn woorden worden op deze manier wel echt verdraaid. Onze wet is voldoende robuust om iedereen in Nederland de vrijheid te geven om dat geloof te belijden. Er is maar één groep die wat ons betreft een aparte status moet hebben. Vanuit de lange historische lijnen van antisemitisme is dat de Joodse gemeenschap. Dat is volgens mij heel terecht.

De heer Van Baarle (DENK):

Dank u wel, voorzitter. Ik zou graag willen beginnen met het onderwerp moslimhaat. Na de donkere periode van het afgelopen kabinet-Wilders, na al die rapporten, cijfers en waarschuwingen, zou je verwachten dat deze Kamer, maar ook de Nederlandse regering, eindelijk zou opstaan tegen moslimhaat, maar wat zien we in de praktijk? We zien een Tweede Kamer die elke keer weer debatten blokkeert die worden aangevraagd over bedreiging, over bekladding van een moskee of over intimidatie. We zien een Tweede Kamer die wegkijkt wanneer vrouwen met een hoofddoek geen eerlijke kans krijgen op de arbeidsmarkt. We zien een Tweede Kamer die stil blijft wanneer blijkt dat er jaar na jaar steeds meer moslims te maken krijgen met discriminatie en wanneer onderzoek na onderzoek blootlegt wat moslims al jaren ervaren in ons land, namelijk dat niet de daders worden aangepakt, maar dat de onderzoeken worden aangevallen en dat de positie van moslims in de samenleving steeds meer onder druk komt te staan.

Voorzitter. Als het gaat om antisemitisme, dan weet deze Kamer gelukkig terecht wel hoe urgentie eruitziet. Dan staat deze Kamer gelukkig terecht wel op. Dan is er een eigen aanpak, een eigen strategie. Dan is er regie, dan is er geld en politieke daadkracht. Terecht, want antisemitisme is een gif en moet keihard worden bestreden. Maar DENK kan er dan echt niet bij waarom diezelfde urgentie niet gezien wordt wanneer moslims in onze samenleving te maken krijgen met bedreigingen. Waarom wordt er bij antisemitisme, terecht, wel gezegd "hier mogen we nooit voor wegkijken!", maar wordt er bij moslimhaat structureel door deze Kamer weggekeken omdat elk debat door deze Kamer wordt weggestemd? Waarom krijgt de ene vorm van haat, terecht, een eigen coördinator, een eigen gerichte aanpak, terwijl moslimhaat elke keer weer blijft hangen in de vrijblijvendheden van gesprekken, adviezen en elke keer weer uitstelberichten? Waarom krijgen synagogen, terecht, wel budget voor hun beveiliging, maar krijgen moskeeën dat niet, terwijl die ook te maken hebben met bedreigingen en intimidaties? Waarom is er wel, terecht, een plan tegen antisemitisme bij de overheid, maar is dat plan er voor de bestrijding van moslimhaat niet? Daar is een begrip voor: dubbele maat. Ik vraag aan de minister: vanwaar deze dubbele maat?

De heer Van Baarle (DENK):

Ik denk dat als iemand de geschiedenis minacht, dat de heer Flach is. De laatste genocide in Europa was in Srebrenica: de afslachting van moslims. Weet de heer Flach dat? En moslimhaat, alsof dat ook niet een fenomeen zou zijn dat al ontzettend lang, decennialang bestaat. Sterker nog, hier in dit huis verdienen politici er al decennialang hun brood mee om de moslimhaat in de samenleving aan te wakkeren. Wat ik kwalijk vind, is dat de heer Flach het erover heeft dat vormen van haat bestreden moeten worden, maar dat hij dat niet doet. U bestrijdt moslimhaat niet, terwijl het voor uw ogen gebeurt; terwijl voor onze ogen moskeeën te maken krijgen met die intimidaties en bedreigingen. Bij aanvallen op islamitische scholen zegt de SGP elke keer weer: daar gaan we niks aan doen; er komt geen budget voor, er komt geen plan voor. Dat is kwalijk. Dat is niks begrepen hebben van de geschiedenis. Dat is wegkijken. Ik vind dat de heer Flach zich daarvoor dient te schamen.

De heer Van Baarle (DENK):

Ik vervlak helemaal niet de discussie over antisemitisme. Integendeel, mijn partij doet altijd voorstellen om de inspanningen om discriminatie te bestrijden, waaronder antisemitisme, te vergroten. Ik vind dat een gif, ik vind dat verwerpelijk en ik laat me dit ook niet in de schoenen schuiven. Ik heb ook niet de Holocaust een-op-een gelijkgesteld aan de genocide in Srebrenica. Ik heb de heer Flach er wel op gewezen dat hij zijn geschiedenis niet kent. De laatste genocide op het Europese continent was een genocide op moslims, in Srebrenica.

En inderdaad, de wet dient iedereen te beschermen. Dat staat op papier. In de praktijk zien we dat die wettelijke bescherming in het bijzonder voor Nederlandse moslims niet van de grond komt, omdat moskeeën aan de lopende band te maken krijgen met dreigbrieven, met intimidaties en haatacties, omdat er verschrikkelijke leuzen geroepen worden, omdat we op basis van enquêteresultaten zien dat een ontzettend groot deel van de Nederlandse bevolking nog steeds aangeeft dat het moeite heeft met bijvoorbeeld een moslim krijgen als buurman. We zien dat dames met een hoofddoek structureel afgewezen worden op de arbeidsmarkt als ze solliciteren. Daar moet wat aan gebeuren. Als de SGP dan elke keer weer zegt "Dat doen we niet. Daar willen we niks aan doen.", en dat in het geval van antisemitisme, terecht, wel, dan is daar maar één woord voor. Het zijn twee woorden: "dubbele maat".

De heer Van Baarle (DENK):

Ja, kijk, dáár maak ik dus bezwaar tegen. Precies dit. De heer Flach zegt: alleen voor één groep in de samenleving mag een plan tegen discriminatie gemaakt worden; alleen voor één groep in de samenleving mag aandacht zijn voor de beveiliging van religieuze gebedshuizen, en voor andere groepen niet. Ik vind het terecht dat er aandacht is voor de bestrijding van discriminatie, maar als de heer Flach zegt dat hij niet zegt dat er niks moet gebeuren, waarom stemt hij dan consequent tegen extra geld voor het bestrijden van discriminatie? Als hij zegt dat het niet zo is dat er niks moet gebeuren, waarom stemt hij dan consequent tegen debatten om het te hebben over de beveiliging van gebedshuizen? Als de heer Flach zegt dat hij niet vindt dat er niets moet gebeuren, waarom stemt hij dan consequent tegen bijvoorbeeld borgen dat er een nationaal plan is en ook dat er een Nationaal Coördinator tegen Discriminatie is? Het zijn allemaal lege woorden. De heer Flach bewijst lippendienst, maar wuift het hele probleem aan de andere kant weg, en hij doet dat ook nog eens op een manier waarbij slechts één groep in de Nederlandse samenleving op de hulp van de Nederlandse overheid kan rekenen. Heel erg kwalijk.

De heer Van Baarle (DENK):

De heer Flach zegt: iedereen is gelijk voor de wet. Maar dat is niet wat de SGP zegt. De SGP zegt: iedereen is gelijk voor de wet, behalve moslims. Dat is wat de SGP zegt. In een afgelopen debat heeft de SGP zelfs gepleit om islamitische vluchtelingen die naar Nederland komen, af te wijzen, omdat de SGP liever christenen opvangt dan moslims. Dat is gewoon discriminatie. De SGP heeft zelfs een anti-islammanifest gepubliceerd, waarin alle religieuze vormen van vrijheid die in ons land zijn geregeld, uitgezonderd worden voor moslims, omdat de SGP een strijd wil voeren tegen de aanwezigheid van de islam in Nederland. De SGP is helemaal niet voor gelijke rechten. De SGP is voor gelijke rechten, behalve voor moslims. Ik zou ook zeggen: behalve voor vrouwen, gezien de treurige historie binnen uw partij, waarin vrouwen voor een hele lange tijd niet eens een openbare rol konden vervullen of volksvertegenwoordiger konden zijn. Ik vind dat een bloody shame. De heer Flach zou de woorden "gelijke behandeling" niet eens in de mond mogen nemen.

De heer Van Baarle (DENK):

Ik ga helemaal niks afzwakken. In een vrije samenleving moet er altijd ruimte zijn voor kritiek en gesprekken over religie, welke religie dat ook is. Daar gaat het helemaal niet om. Het gaat erom dat de SGP voorstellen doet die openlijk discrimineren. Ik zeg het nog een keer. Het was uw partij die bij het debat over asiel en migratie zei: we moeten vluchtelingen gaan selecteren op basis van cultuur en religie. Dat betekent heel concreet dat iemand die moslim is en hier komt, afgewezen wordt en iemand die christen is, volgens de SGP wel mag komen, want die lijkt meer op ons. Ik heb gewezen op het anti-islamplan dat de SGP heeft uitgebracht. Daarin staan maatregelen waarmee de partij dingen zoals de gebedsoproep en andere zaken die te maken hebben met de islam, wil verbieden, terwijl die religieuze vrijheden voor andere groepen gewoon in stand blijven. Dat noem je discriminatie. Ik heb ook gewezen op de kwalijke praktijk binnen de SGP dat vrouwen geen rol als volksvertegenwoordiger mogen hebben hier in de Tweede Kamer. Dat is discriminatie, in de richting van moslims en in de richting van vrouwen. Daar maakt de SGP zich schuldig aan.

De heer Van Baarle (DENK):

Het was toch echt de SGP die in dat debat vunzige platitudes hier de ether in braakte: moslims kunnen we beter opvangen in islamitische landen en we geven de voorkeur aan christenen. Dat is discriminatie. Ik kan er geen ander woord voor verzinnen.

Voorzitter. Het feit dat de SGP als politieke partij gewoon het beleid heeft dat vrouwen hier in de Tweede Kamer geen volksvertegenwoordiger kunnen zijn, is discriminatie. Ik vind het gewoon heel erg ver gaan, ik vind het héél erg ver gaan, als een politieke partij die zich schuldig maakt aan discriminatie en die hier alle vormen van discriminatie een beetje wegwuift alsof het een soort klaagzang is die niet onderbouwd is, dat bij één groep wel wil aanpakken. Ik blijf erbij dat de SGP hypocriet is, selectief is en ook nog eens wegkijkt van de terechte noodzaak om discriminatie te bestrijden. Ik vind dat buitengewoon treurig.

De heer Van Baarle (DENK):

Hoor ik nou goed dat mevrouw Keijzer zegt dat het bekladden van een moskee geen haatactie is? Dan wordt het debat wel heel erg treurig, hoor, als het bekladden van een moskee met haatsymbolen en haatteksten door mevrouw Keijzer niet als haatactie wordt gezien. Blijkbaar is dat vrijheid van meningsuiting. Dat is leuk, volgens mevrouw Keijzer. Gewoon even vrolijk een moskee bekladden, dat is blijkbaar geen haatactie. Echt, mevrouw Keijzer veegt hier gewoon artikel 1 van de Grondwet maar even van tafel voor Nederlandse moslims. Voorzitter, ik kan u verzekeren dat als dezelfde soort acties bij synagogen plaatsvindt, mevrouw Keijzer daar terecht een punt van maakt. En dat is maar goed ook, want synagogen mag je niet aanvallen. Maar als het dan gaat om moskeeën die te maken krijgen met een varkenskop voor de deur, om een terroristische aanslag die is gepleegd op een moskee in Enschede, om andere moskeeën die aan de lopende band met bloed besmeurde dreigbrieven krijgen, dan is dat blijkbaar geen haat. Kom op zeg, zeg ik tegen mevrouw Keijzer.

De heer Van Baarle (DENK):

16,1% van een groep van, denk ik, inmiddels zo'n 1,2 of 1,3 miljoen mensen is een enorm groot aantal mensen. In absolute zin is het een enorm groot aantal mensen die aangeven zichzelf gediscrimineerd te voelen. De cijfers die mevrouw Keijzer noemt, nopen ons tot het nemen van maatregelen, want zoveel moslims in ons land geven dan dus aan dat ze te maken hebben met discriminatie. We weten ook dat er in het kader van melden en aangeven dat je gediscrimineerd wordt, sprake is van onderrapportage. Dat probleem zou dus nog weleens veel groter kunnen zijn. Mevrouw Keijzer kan ik ook wijzen op alle andere onderzoeken die gedaan worden naar moslimhaat en moslimdiscriminatie in onze samenleving. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat dames met een hoofddoek die solliciteren, bij gelijke omstandigheden alleen maar afgewezen worden, disproportioneel vaak, omdat het dames met een hoofddoek zijn. Dat gebeurt aan de lopende band. Mevrouw Keijzer probeert dat allemaal maar te ontkennen en te zeggen dat dat geen haat is. Hoe kan er nou geen sprake zijn van moslimhaat in de samenleving als je al die onderzoeken ziet, als je ziet dat moskeeën brieven krijgen waarin staat dat de islam hetzelfde is als nazisme en dat moslims weg moeten en als je ziet dat er koranverscheuringen plaatsvinden in dit land? Leeft mevrouw Keijzer onder een steen, zou ik haar willen vragen.

De heer Van Baarle (DENK):

Ik vind het buitengewoon treurig dat JA21 onderscheid maakt op het gebied van zelfrapportages. In het debat dat ging over antisemitisme, was het onder andere JA21 die herhaaldelijk terecht aangaf: een groot gedeelte van de Nederlandse joden geeft aan zichzelf gediscrimineerd te voelen. Dat is een zelfrapportage. Maar in het geval van moslims mag er blijkbaar geen gebruikgemaakt worden van het feit dat een groot gedeelte van de mensen aangeeft zichzelf gediscrimineerd te voelen. De heer Clemminck discrimineert dus op het gebied van zelfrapportages en maakt daar onderscheid in. Dat vind ik buitengewoon kwalijk. Ik zou zeggen: als je zelfrapportages over de discriminatie van joodse Nederlanders terecht serieus neemt, dien je dat ook te doen op het gebied van zelfrapportages van islamitische Nederlanders. Dan zijn er ook nog talloze onderzoeken buiten de zelfrapportages, bijvoorbeeld het onderzoek dat ik net noemde. Dat noem je een vignetstudie. Gelijke gevallen worden ingediend bij mensen die vacatures hebben opengesteld. Alleen het kenmerk "draagt de sollicitant een hoofddoek" wordt aangepast. In dat soort onderzoeken zien we dat dames met een hoofddoek substantieel minder vaak uitgenodigd worden voor een sollicitatiegesprek dan anderen, bij gelijke omstandigheden. Het gaat om academisch onderzoek, aangetoond. Ik zou tegen de heer Clemminck willen zeggen: wuif dat nou niet weg en shop er niet selectief in, maar doe gewoon iets aan het probleem van moslimdiscriminatie.

De heer Van Baarle (DENK):

Ik denk dat hier door de heer Clemminck echt een karikatuur van gemaakt wordt. Dat doet hij opzettelijk. Het is een politieke strategie, namelijk iets uitlichten uit een onderzoek waar hij vragen bij stelt en vervolgens doen alsof hele onderzoeken en hele stellingnames niet meer deugen. Ik ga in die politieke tactiek van de heer Clemminck gewoon niet mee. Ik zou het volgende tegen hem willen zeggen. Als je niet ziet wat er in de samenleving gebeurt … Moskeeën krijgen te maken met haatacties en intimidatie. In dit huis worden moslims aan de lopende band gedemoniseerd en wordt er gezegd dat de islam geen plek zou mogen hebben in Nederland. Dan is er in dit land gewoon structureel al heel erg lang sprake van een moslimhaatprobleem. Die moslimhaat wordt aangewakkerd door politieke agitatoren hier in dit huis. Ik wens dat wij daar eindelijk een keer wat aan doen in plaats van dat we iets ter discussie stellen waar heel veel Nederlandse moslims dagdagelijks mee te maken hebben.

De heer Van Baarle (DENK):

Er zijn zeker spanningen. Die worden onder andere aangewakkerd door politieke partijen zoals die van de heer Schenk door elke keer weer culturen en religies tegenover elkaar te zetten. Ik zou zeggen: de heer Schenk en alle anderen in deze commissie zouden er misschien eens aan moeten gaan wennen dat de islam gewoon een volwaardig onderdeel is van de Nederlandse cultuur en dat we in Nederland ook een levende islamitische traditie hebben, met Nederlandse moslims die dit land mede vormgeven, die niet te gast zijn, maar tevens ook gastheer zijn in dit land en op een gelijkwaardige manier de toekomst van dit land bepalen. Zij hebben evenveel rechten als iedereen hier in deze commissie. Ik zou de heer Schenk en ook alle anderen in dit huis, ook voor de eigen gemoedsrust, gewoon toewensen dat ze daaraan wennen.

De heer Van Baarle (DENK):

De oorspronkelijke bevolking ... Kijk, mijn opa is in Turkije geboren. Toen mijn opa, die als zogenaamde gastarbeider — zo werd dat toen genoemd — naar Nederland kwam en keihard werkte in de fabrieken, was de heer Schenk nog niet geboren of was hij nog nat onder zijn neus. Hij heeft niet meer rechten en kan niet meer pretenderen dat een oorspronkelijke bevolking meer heeft gedaan voor dit land dan de generatie van bijvoorbeeld mijn opa en alle andere mensen met een migratieachtergrond die mede hebben bijgedragen aan de opbouw van dit land. Dat is een houding met dedain. Er is sprake van een koloniale houding als er wordt gezegd dat de een cultureel meer rechten heeft in dit land dan de ander. Ik zeg nogmaals: Nederland is een land waarin iedereen gelijkwaardig is, voor de wet, cultureel en op het gebied van jezelf kunnen zijn. DENK is een politieke partij die tot het gaatje zal blijven gaan en ervoor blijft strijden dat iedereen die gelijke rechten ook zal krijgen. Ik zal dat doen en mijn partij zal dat doen, totdat mensen zoals de heer Schenk er eindelijk eens aan wennen.

De heer Van Baarle (DENK):

Dat is weer zo'n houding met dedain. Het is gewoon niet waar dat alle voorrechten en alle goede dingen alleen voortkomen uit een christelijke traditie of vanuit de oorspronkelijke bevolking. Mensen met andere geloven of een andere afkomst dragen ook bij aan de samenleving en zorgen er ook voor dat dit land zich ontwikkelt. Ik zegt helemaal niet dat dit land alleen is opgebouwd na de Tweede Wereldoorlog. Ik zeg alleen dat er een hele grote groep mensen is die misschien iets minder op de heer Schenk lijken die ook keihard werken om dit land draaiende te houden. Daar moet hij ook oog voor hebben en dat moet hij niet wegwuiven. De Nederlandse cultuur moeten we allemaal met elkaar omarmen. Daar mogen we trots op zijn. Dat is een cultuur waarin iedereen gelijkwaardig is. Die Nederlandse cultuur draag ik uit, van Nederland als een land waarin iedereen in gelijkwaardigheid zichzelf dient te zijn. De heer Schenk doet alsof we geen mindere periodes hadden in de geschiedenis met elkaar. Dit is ook een land waarin we respect en eerbied moeten hebben voor de gevolgen van de mindere periodes, zoals het slavernijverleden. Dat zijn ook zaken die voor zijn gekomen. Ook daarbij zie ik dat misgaan, in de samenleving en in de politiek.

De heer Van Baarle (DENK):

Dank u vriendelijk, voorzitter. Ik vraag de minister: is het geen tijd om eindelijk te komen met een nationaal coördinator moslimhaatbestrijding, met een bijbehorend …

Zou mevrouw Keijzer niet door mijn betoog heen willen lachen?

De heer Van Baarle (DENK):

Excuses geaccepteerd.

Is het geen tijd om eindelijk te komen met een nationaal coördinator moslimhaatbestrijding, niet als vrijblijvende bijlage van het algemene discriminatiebeleid, maar als een eigen, gerichte aanpak?

Voorzitter. Die noodzaak zien we ook bij de islamofobe pestwet, de Wet gedeeltelijk verbod gezichtsbedekkende kleding, want in de evaluatie staan eigenlijk glasheldere dingen: in vijf jaar tijd geen boetes, nul processen-verbaal en nauwelijks zaken die noemenswaardig zijn. Maar het heeft wel een sterk negatief effect op een kleine groep vrouwen die een nikab of boerka draagt. Zij voelen zich onveiliger, worden vaker negatief bejegend en vermijden plekken waar het verbod geldt. Wat doet het kabinet? Niet de wet intrekken, niet erkennen dat deze wet schade aanricht: ze willen die zelfs gaan verzwaren. Dat is geen gelijkwaardigheid. Dat is eigenlijk een vorm van symboolpolitiek richting een kleine groep in de samenleving. Daarom vraag ik de minister: kan hij stoppen met het uitbreiden van de handhaving van deze wet? Is hij bereid om een wet die niet werkt en die gemeenten met problemen opzadelt, in te trekken?

Voorzitter. Discriminatiebestrijding begint bij de overheid zelf. Het is goed dat de Algemene wet gelijke behandeling wordt uitgebreid naar eenzijdig overheidshandelen. Mensen moeten namelijk niet alleen beschermd zijn tegen discriminatie door bedrijven of werkgevers, maar ook tegen discriminatie door de overheid. Dat moet geen papieren recht worden. Daarom vraag ik de minister: is hij bereid om aanvullende financiering voor het College voor de Rechten van de Mens en de ADV's structureel beschikbaar te stellen, zodat zij straks het verwachte aantal taken, meldingen en vragen ook echt kunnen behandelen, met alle stelselwijzigingen die er komen?

Voorzitter. Dan het gemeentelijke antidiscriminatiebeleid. De minister wil gemeenten niet verplichten om een lokaal antidiscriminatiebeleid te voeren, maar dat is juist de vrijblijvendheid die we al heel erg lang zien. Waarom ziet de minister na al die jaren waarin we hier in dit huis het debat voeren over het feit dat gemeenten geen lokaal antidiscriminatiebeleid hebben, gewoon niet het nut ervan in om dat verplicht te stellen? Het zou toch een basale taak van gemeenten moeten zijn om te zorgen voor gelijkwaardigheid?

Dan hebben we het ook nog over de NCDR. Het is goed dat het kabinet voornemens is om de NCDR wettelijk te verankeren. DENK is hier altijd een voorstander van geweest en is al langere tijd bezig geweest met een initiatiefwetsvoorstel om het instituut NCDR eindelijk in de wet te borgen. Ik hoor graag van de minister de bevestiging dat het gebruikelijk is dat een initiatief vanuit de Kamer altijd voorgaat.

Maar, voorzitter, wettelijke verankering moet natuurlijk wel gepaard gaan met middelen. Juist nu het aantal meldingen stijgt en de noodzaak groter wordt, is er meer capaciteit nodig, niet minder. Kan de minister garanderen dat het Nationaal Programma en de aanpak van discriminatie en racisme uitgezonderd worden bij de rijksbrede bezuinigingen?

Helaas is het aantal discriminatiemeldingen opnieuw fors gestegen. We weten dat er sprake is van onderrapportage. Er is dus werk aan de winkel. We moeten in dat kader wat ons betreft durven te sturen op resultaat. In het verleden zijn verschillende moties van DENK aangenomen om te komen tot concrete doelen en streefcijfers in de aanpak van discriminatie. Ik vraag de minister: wanneer worden die moties nu eindelijk uitgevoerd? Wanneer komt het kabinet eindelijk met meetbare doelstellingen tegen discriminatie in het beleid? Wanneer en hoe wordt mijn aangenomen motie uitgevoerd om te komen tot het nieuwe nationale plan tegen discriminatie?

Voorzitter. Dan discriminatie binnen de Rijksoverheid. Twee jaar geleden kwamen er pijnlijke signalen naar buiten over discriminatie en racisme op de werkvloer. Er zou tweejaarlijks een vervolgonderzoek komen. Mijn vraag aan de minister is: wanneer kan de Kamer dit vervolgonderzoek verwachten?

Voorzitter. Het duurt niet lang meer en dan is het Ketikoti. Dan staan we met z'n allen stil bij het verschrikkelijke slavernijverleden. Maar herdenken zonder handelen is leeg. Al jaren bestaat de wens bij vele Nederlanders, waaronder nazaten van tot slaaf gemaakten, om van Ketikoti eindelijk een nationale feestdag te maken. Hoe kijkt dit kabinet daarnaar? Ook vraag ik de minister naar de voortgang van het Nationaal Slavernijmuseum. Er is geld vrijgemaakt voor de bouw en ontwikkeling, maar de vraag blijft: komt er structurele financiering?

Voorzitter. Ook wil ik aandacht vragen voor anti-Aziatisch racisme. Ook dat blijft nog veel te vaak een blinde vlek in het discriminatiebeleid, terwijl er veel meldingen zijn. Wat gaat het kabinet hier concreet tegen doen?

Voorzitter. Tegen mijn collega Flach zou ik heel graag willen zeggen: als Europese onderzoeken laten zien dat er ook veel meldingen zijn onder christenen in Europa en in Nederland die te kampen hebben met discriminatie, moet daar dan niet ook specifieke aandacht voor zijn in het discriminatiebeleid?

Voorzitter, tot zover.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Dank, voorzitter. Op 24 april 1951 kwam de Castelbianco aan in Nederland. Dat was het vierde schip met Molukkers dat de haven van Rotterdam binnenkwam. Aan boord was ook Estefanus Beroeatwarin, een korporaal bij van de infanterie van het vastberaden en gedreven KNIL-leger. Hij was samen met zijn vrouw Roos en zoon Habel. Ook Estefanus was, zoals velen, op dienstbevel naar Nederland gekomen voor zes maanden. Nog op het schip kreeg hij zijn ontslagbrief, maar doordat hij niet goed Nederlands sprak en las, begreep hij die niet. Pas in Nederland aangekomen begreep hij dat hij feitelijk oneervol was ontslagen uit het leger, waarvoor hij trouw had gevochten. Estefanus werd bij aankomst gescheiden van Roos en moest zijn zoon daarom alleen opvoeden. Ze moesten wonen bij Weert, in Tungelroy, een voormalig jongerenwerkkamp uit de Tweede Wereldoorlog. Na daar een aantal jaar te hebben gewoond, zijn Estefanus en Habel verhuisd naar kamp Teuge, ook wel bekend als de Fliegerhorst. Pas in de jaren '70, twee decennia na aankomst in Nederland, konden ze uit de kampen tussen prikkeldraad verhuizen naar een Molukse wijk in Vaassen.

Het verhaal van Estefanus staat niet op zichzelf. Dit is het verhaal van meer dan 12.500 mensen, over gebroken beloftes, verborgen verdriet, gebrek aan verantwoordelijkheid en gesloten koffers, maar ook over hoop, respect en een positieve gemeenschap. Het is een geschiedenis met, nog steeds, enorm veel impact.

Voorzitter. Ik ben van mening dat we recht moeten doen aan de Molukse gemeenschap. Dit jaar is het 75 jaar geleden dat de eerste generatie Molukkers aankwam in Nederland. Steeds minder Molukkers van die generatie zijn in leven. Daarnaast wordt het onderwerp al jaren onder de aandacht gebracht. De afgelopen jaren zijn er ook herhaaldelijke oproepen geweest, bijvoorbeeld de bekende burgemeestersbrief van 2021, de brief van oud-premier Van Agt aan de Koning en door de Molukse gemeenschap zelf in de media. Ook dit jaar is er veel aandacht en daarmee ook veel momentum. Daar zou ik graag met mijn collega van PRO, mevrouw Tseggai, maar ook met anderen die hier via andere commissies mee bezig zijn, graag gebruik van willen maken voor de volgende stappen. Ik zou graag zien dat het kabinet een track opstart om, bijvoorbeeld binnen een jaar, te inventariseren wat er nodig is om tot herstel te komen, wat dat dan is en hoe dat eruitziet. Onderzoeken wat er feitelijk is gebeurd, in gesprek gaan met betrokkenen en niet praten over de gemeenschap, maar vooral ook met. Ik proef daarbij, gezien de herdenkingen, van links tot rechts ook wel steun binnen de Kamer, en reken daar ook op. Laat ik alvast meedelen dat het kabinet wat mij betreft ook moet stilstaan bij de KNIL-militairen en hun familie die aankwamen en dat een passend antwoord en excuses ook tot de uitkomsten behoren.

Mijn vraag aan de minister: ziet de minister ook dat we moeten opschieten als we als Staat iets willen doen, gezien de leeftijd van de eerste generatie Molukkers? Erkent de minister dat de Staat historisch gezien wel degelijk ook een bepaalde verantwoordelijkheid heeft richting deze gemeenschap, ook gezien de eigen rol in dit dossier? Erkent de minister dat er nu nog steeds sprake is van een onafgesloten hoofdstuk? Is de minister al in gesprek met de Molukse gemeenschap? Zo ja, op welke wijze en welke stappen zet de minister dan concreet om ook recht te doen aan die gemeenschap? Is de minister bereid om een traject op te starten, dat bijvoorbeeld een jaar kan duren, en dan ook echt met alle betrokkenen te spreken om recht te doen aan de Molukse situatie en om dit niet langer uit te stellen? Dat gaat om stakeholders en het betrekken van wetenschappelijke inzichten. Ik hoop hierbij op samenspraak als Kamer en hoop in ieder geval een breed gedeelde wens in de vorm van een motie uit te kunnen dragen. Ik hoop daarbij dat wij als partijen elkaar kunnen vinden.

Voorzitter. Dan zeg ik nog iets ten aanzien van datagedreven profilering. Er is al wat over gezegd, maar ik wil dat aanvullen. Een aantal weken geleden heeft de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme de overheid opgeroepen om te stoppen met datagedreven profilering voor fraude- en criminaliteitsopsporing. In plaats daarvan worden aselecte of 100%-controles voorgesteld. Als de regering doorgaat met datagedreven profilering, moet volgens de commissie goed worden aangetoond dat deze noodzakelijk en proportioneel is en geen discriminerende effecten heeft. Mijn vraag is daarom of de minister wil doorgaan met datagedreven profilering. Of worden aselecte of 100%-controles overwogen? Als de minister toch besluit om door te gaan met de datagedreven profilering, wordt die dan nog aangescherpt, zoals wordt geadviseerd? Volgens het rapport is de wetgeving op dit moment te sterk gericht op het achteraf bestrijden van discriminatie en onvoldoende op het proactief voorkomen daarvan. Daarover heb ik de afgelopen jaren ook meerdere moties ingediend. De minister heeft besloten dat de discriminatietoets niet verplicht wordt gesteld voor overheidsorganisaties. Ik vroeg me af of de minister bereid is om zijn keuze toe te lichten, en misschien ook wel te heroverwegen, in het licht van het uitvoerige betoog van de commissie dat die wel nodig zou zijn.

Voorzitter. Ik noem de VN-stemming over de wereldwijde slavenhandel. Ik constateer een dynamiek die ik al vaker heb benoemd, namelijk dat waarover gestemd wordt, weinig in verhouding staat tot wat de Kamer zou willen, ook betreffende de samenspraak met de andere landen van het Koninkrijk op het moment dat Nederland ook hen vertegenwoordigt. Ik heb begrepen dat de stemming heeft plaatsgevonden zonder overleg met het Caribisch deel van het Koninkrijk, terwijl het kabinet juist heeft gezegd zich te willen inzetten voor een gelijkwaardige samenwerking. Juist bij zo'n gevoelig onderwerp ga je dat toch doen? Het tegenovergestelde is gebeurd. Mijn vraag is of de minister kan toelichten waarom het Caribisch deel van het Koninkrijk niet is betrokken en hoe we dit in het vervolg beter gaan benoemen.

Voorzitter. Tot slot heb ik twee punten. Eerst betreft dat de actualiteiten rondom het Cheider, want vandaag blijft er een Joodse school dicht vanwege een dreigement. Ik vind het onacceptabel dat welke school dan ook vanuit veiligheidsredenen noodgedwongen wordt gesloten. Bij deze school is ook in maart al een explosief afgegaan. Dat dit gebeurt in een vrij land als Nederland, kan gewoon niet. Mijn vraag is of de minister dit als een vorm van discriminatie en intimidatie ziet. Kan hij toezeggen in ieder geval in gesprek te gaan met het Cheider over wat zij nodig hebben om niet een aantal keer per jaar de school dicht te houden, en de uitkomst aan de commissie terug te koppelen?

Voorzitter, tot slot. Vorig jaar is er in het kader van de discussie rondom het slavernijverleden een stap gezet om gratis achternamen te kunnen wijzigen voor een specifieke groep. Daarbij is echter een andere groep, die ook gedwongen de achternaam heeft moeten wijzigen, niet genoemd. Denk aan een groep Armeniërs. Die moeten daar nu geld voor betalen. De vraag is of de minister zou willen inventariseren en terugkoppelen of er ruimte is om ook andere groepen in de samenleving die gedwongen hun achternaam hebben moeten wijzigen door historische conflicten — die zijn bekend — van die regel gebruik te laten maken.

Tot zover, voorzitter. Dank u wel.

De heer Clemminck (JA21):

Dank u wel, voorzitter. Laat ik beginnen met vrolijk nieuws, namelijk met een felicitatie aan Nederland, want begin dit jaar werd duidelijk dat Nederland op de wereldranglijst het derde minst racistische en discriminerende land ter wereld is geworden. Dat is geen toeval, want het jaar daarvoor, bij een ander onderzoek, werd Nederland vierde. Dat zou toch mooi nieuws moeten zijn. Ik ga ervan uit dat mijn collega-woordvoerders dat ook gevierd hebben met taart of met een dadel en een kaarsje, want dat is natuurlijk fantastisch nieuws. JA21 is tegen elke vorm van discriminatie, ook positieve. Ik begin met dit trotse nieuws omdat in de media, bijvoorbeeld als je NPO kijkt, door professionele activisten of bij linkse partijen in deze Kamer weleens het beeld wordt neergezet dat Nederland een in- en inslecht land is, alsof het een soort racistisch land is, alsof discriminatie in het DNA van Nederlanders zit en alsof het in onze instituties zit — dat is lariekoek. Tegen alle Nederlanders die dit zien, zeg ik dan ook: laat u dit niet aanpraten. Waarom proberen partijen ons dit eigenlijk wijs te maken? Enerzijds omdat er geld te verdienen is in de antiracistische industrie. Sommigen demoniseren Nederland cultureel heel bewust, omdat zij denken dat dit land zo aangemoedigd kan worden om zich aan te passen aan andere normen. Als je maar aan geschiedvervalsing doet, krijgt de oemma ook haar eigen 4 meiherdenking, zagen wij, inclusief linkse burgemeesters als Halsema, Dijksma en Marcouch. Het is een grove schande.

Voorzitter. Racisme en discriminatie komen voor. Natuurlijk moeten we daar altijd tegen optreden. Laat daar geen misverstand over bestaan. Echter, de rapporten van de laatste tijd die ons willen wijsmaken dat moslimdiscriminatie een groot en structureel probleem is, zijn veel te dun. Anekdotes worden voor waar aangenomen en soms wel heel erg onbeduidende voorvallen moeten actief ondersteunen dat je in ons land een heel zwaar leven hebt als je moslim bent. Zo citeert het rapport Opgroeien als moslimjongere in een gepolariseerde samenleving, van Kenniscentrum Inclusief Samenleven, een jonge vrouw die zegt dat zij momenten van uitsluiting ervaart als zij wandelt in het bos met haar moeder: "Je merkt hoe mensen je aankijken, van top tot teen, geen goedemorgen. Alsof natuurgebieden alleen voor witte Nederlanders zijn. Dan voel ik mij niet welkom. Vaak ontwijk ik zulke plekken." Bij de aanbevelingen bij dit KIS-rapport — ook dat is een patroon — komt de aap uit de mouw. De mythe van moslimdiscriminatie dient als breekijzer om iets gedaan te krijgen van niet-moslims. Scholen zouden bijvoorbeeld, om werkelijk inclusief te zijn, stilteruimtes moeten inrichten en werkgevers zijn alleen goede werkgevers als zij niet moeilijk doen over hoofddoeken en werknemers die een matje willen uitrollen. Het is natuurlijk terecht dat de Kamer niet wil debatteren over dit manipulatieve broddelwerk, dat inmiddels ook offline is gehaald.

Als u dacht dat de lobby tegen islamofobie op zou geven, heeft u het mis. Op 15 maart, op de internationale dag tegen islamofobie, maakte de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme bekend dat hij een programmaleider Nationale Aanpak tegen Moslimdiscriminatie aanstelt. Wat JA21 betreft wordt dit initiatief snel de kop ingedrukt. Ik kijk de minister ook aan: gaat u de stekker uit de NCDR trekken en deze opheffen? De aankondiging van de nationale aanpak tegen moslimdiscriminatie volgde trouwens een dag na de aanslag op een Joodse school in Amsterdam en slechts twee dagen na een aanslag op een synagoge in Rotterdam. Toeval? Misschien. Je zou haast denken dat de NCDR de aandacht wil afleiden van degenen die er in Nederland voor zorgen dat Joden zich vaak niet meer veilig voelen.

Willen we naar plek één, goud, van deze wereldranglijst tegen racisme en discriminatie volgend jaar, dan moeten we de waarheid ook onder ogen durven te zien, ook als dat een ongemakkelijke waarheid is, zeg ik in alle eerlijkheid. Waarom laten we geen onderzoek doen naar de rol van de islam in intolerantie ten opzichte van Joden en lhbti'ers? Voor wie zijn de Nederlandse Joden en lhbti'ers eigenlijk bang op straat? Is de minister bereid om een culturele factor bij discriminatie eindelijk eens te gaan onderzoeken? Ik verzeker u: homo's of Joden lopen echt niet een blokje om in Loosdrecht, maar wel in Kanaleneiland in Utrecht. Ik kan hier citeren uit een onderzoek van bijvoorbeeld de Franse denktank Fondapol uit 2024. Daaruit blijkt dat 23% van de Franse moslims geweld tegen Joden in Frankrijk zelf gerechtvaardigd vindt.

De heer Clemminck (JA21):

Daarom zei ik al: het is helaas een ongemakkelijke waarheid. Ik refereerde aan het onderzoek van Fondapol uit 2024, waarin staat dat 23% van de Franse moslims geweld tegen Joden in Frankrijk zelf gerechtvaardigd vindt. Maar er zijn ook andere onderzoeken die ik de heer Van Baarle mee kan geven. Uit een ander onderzoek uit Frankrijk blijkt bijvoorbeeld dat 49% van de jonge Franse moslims van 15 tot 17 jaar relaties tussen personen van hetzelfde geslacht niet acceptabel vindt. Dat is ongekend veel. 49%. Bijna de helft van de jongeren, ook als die van een zoveelste generatie zijn, vindt relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht onacceptabel, terwijl dat percentage op andere plekken in Frankrijk, onder andere bevolkingsgroepen, slechts 7% is. 49% staat tegenover 7%. Als u liever Wenen heeft, zeg ik tegen de heer Van Baarle, dan noem ik een onderzoek uit mei 2026 waarin staat dat 43% van de moslims het Westen de problemen van de islamitische wereld verwijt. 41% stelt dat de sharia boven de wetten van Oostenrijk zou moeten gaan. Een kwart van de moslimjongeren uit België vindt dat geweld tegen homo's gerechtvaardigd is. De helft van de Turken in Duitsland vindt dat homoseksualiteit een ziekte is en de helft van de moslims in heel Europa vindt dat homo's geen vrienden kunnen zijn. Volgens mij is dat voldoende bewijs voor een ongemakkelijke waarheid.

De heer Clemminck (JA21):

Ik heb het net gezegd: we willen voor goud gaan. Discriminatie is helaas een veelkoppig monster; de ene kop is alleen wat groter dan de andere kop, helaas. Ik wijs nu op een aantal onderzoeken en op de voor de heer Van Baarle en misschien voor andere partijen wellicht ongemakkelijke waarheid, namelijk dat een groot deel van de discriminatie helaas bij een bepaalde bevolkingsgroep hoort. Als ik zie dat 23% van de Franse moslims geweld tegen Joden wil aanmoedigen en gerechtvaardigd vindt, dan zegt de optimist in mij: "Dat is geen 100%. Dat is goed nieuws. Dat is inderdaad niet iedereen." Maar de realist in mij zegt: die 23% staat in schril contrast met het gemiddelde onder de rest van Frankrijk, want dat is slechts 7%.

De heer Clemminck (JA21):

Volgens het meest omvangrijke onderzoek naar antisemitische opvattingen, het Global anti-Semitism Survey, zijn het Midden-Oosten en Noord-Afrika de enige regio's in de hele wereld waarin mensen met antisemitische opvattingen de meerderheid van de bevolking vormen. Zij duiden een beeld van zelfs 76% — 76%! — in dat soort landen. In alle andere delen van de wereld is het antisemitisme veel minder wijdverbreid. Daar is het nog steeds te veel, 11% zou ik zeggen, maar in Oost-Europa is dat bijvoorbeeld 34% en in Oceanië 14%. Weet de minister of dergelijke onderzoeken ook in Nederland uitgevoerd zijn? En als dat niet is gebeurd, kan de minister dan vertellen waarom niet?

Gaat het om tolerantie van lhbti-personen, dan zet de wereld van de islam helaas ook niet zijn beste beentje voor. In het buitenland wordt het "waardoor" wel goed onderzocht. Maar liefst 49% van de jonge Franse moslims tussen de 15 en 17 jaar vindt dat relaties tussen personen van gelijk geslacht niet acceptabel zijn. Ik zei het net al. Onder de rest van de bevolking is dat slechts 7%. Dramatische cijfers. Lhbti'ers weten voor wie zij moeten oppassen. Toen wij in Utrecht kwamen wonen, kregen mijn man en ik zelfs het advies om in bepaalde wijken beter geen huis te kopen. Ik kan u vertellen dat dit niet de buurten waren die bevolkt werden door autochtone Nederlanders. Dat is de ongemakkelijke waarheid waar veel Joden en lhbti'ers mee moeten leven.

Voorzitter, tot slot. Moslimdiscriminatie is geen structureel, institutioneel probleem in Nederland. Laat u dat niet wijs maken. Gebeurt dat in individuele gevallen wel, dan is het simpel: onacceptabel en altijd bestraffen. Wat wel structureel is en disproportioneel, is de discriminatie door islamitische gemeenschappen in Nederland van andere groepen: Joodse Nederlanders, homo's, afvalligen en christenen. In augustus 2025 organiseerde het kabinet het Catshuisoverleg over moslimdiscriminatie: totaal mesjogge. Maar het is zoals het is. JA21 ziet bij elk nadeel ook wel weer een voordeel. Daarom stel ik voor om het thema van het volgende overleg op het Catshuis te veranderen van moslimdiscriminatie naar discriminatie door moslims. De agenda's zijn al getrokken en de juiste doelgroep is uitgenodigd. Is de minister bereid om dat te doen?

Dank u wel.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Dank u wel, voorzitter. Mevrouw Shanna Schilder van de Groep Markuszower heeft mij gevraagd om deze inbreng mede namens haar te leveren.

Voorzitter. Laat ik eerlijk beginnen. Dit debat over discriminatie voelt als een herhaling van zetten, alsof Nederland een groot probleemland is geworden waarin iedereen voortdurend tekort wordt gedaan. Dat beeld herken ik niet. Nederland is een vrij land met gelijke rechten voor iedereen en daar mogen we best eens wat trotser op zijn. We zijn nog steeds ruimdenkend en er is een grote bereidheid tot acceptatie van iedereen die zijn of haar leven net op een andere manier wil invullen dan dat van jou of die er net even wat anders uitziet dan jijzelf.

Dit onderwerp wordt helaas vaak gebruikt voor symboolpolitiek. Het is heel belangrijk dat we daar vandaag bij stilstaan. Als wij dit debat namelijk overlaten aan degenen die álles langs de meetlat van identiteit leggen, dan raken we de kern kwijt. Wat je dan uiteindelijk krijgt, is dat de kleinste minderheid de rest gaat "terroriseren" — wat mij betreft een zwaar woord. Desalniettemin: discriminatie bestaat. Zeker. Dat ontken ik absoluut niet.

Wie wordt buitengesloten vanwege afkomst, geloof of geaardheid, moet daartegen beschermd worden, maar we zien ook iets anders gebeuren. Het begrip "discriminatie" wordt steeds verder opgerekt. Het gaat niet meer alleen over echte uitsluiting of over het toebrengen van schade; het gaat steeds vaker over wat als onprettig wordt ervaren of politiek hier niet uitkomt. Heb je bijvoorbeeld kritiek op gezichtsbedekkende kleding van moslima's, dan ben je een racist. Wil je vasthouden aan de traditie van sinterklaas, dan ben je ook een racist of, nog erger, een fascist. Ook daarmee wordt gestrooid. Maak je als cabaretier een harde grap, dan word je na afloop opgewacht door mensen, overigens vaak van linkspolitieke huize, die dat allemaal niet trekken. "Monddood maken" noem ik dat. Iedereen wordt tot slachtoffer gemaakt en het vrije woord moet wijken. Het zogenaamde slachtoffer van discriminatie wordt als zielig neergezet, waarna we uit een soort zelfhaat overgaan tot positieve discriminatie.

Zo had de gemeente Amsterdam bij een vacature de voorkeur uitgesproken voor een kandidaat van buiten-Europese herkomst. Nou heb ik bij Amsterdam wel vaker een gevoel van "hebben zij ze daar nog wel helemaal op een rijtje?", maar dit is toch gewoon discriminatie? Draai de rollen eens om. Dan is de wereld te klein. Dit is wat mij betreft in strijd met non-discriminatiebepalingen. Ik hoor graag van de minister of hij dat ook vindt. Om de minister voor te zijn: ik weet dat bij artikel 1 van de Grondwet de toelichting wordt gegeven dat je gelijke gevallen gelijk moet behandelen. De minister gaat mij vast uitleggen dat er geen sprake is van positieve discriminatie, want: geen gelijk geval. Maar dat kun je helemaal niet op voorhand zeggen als je alleen naar iemands dubbele nationaliteit of iemands huidskleur kijkt, want dat zijn maar twee onderdelen van de identiteit van iemand. Dat zegt helemaal niets over de positie van die persoon in de samenleving. Graag hoor ik een reactie van de minister. Wat gaat hij doen aan dit soort discriminatoire praktijken?

Dan het schandaal rond het Kennisplatform Inclusief Samenleven, het KIS. Ik heb het net al gehoord. Een zogenaamd onafhankelijk kennisplatform laat met overheidssubsidie onderzoek uitvoeren, maar betrekt daarbij vervolgens een moskeekoepel die aantoonbare banden heeft met de Turkse overheid. Eerst een principieel punt. Als je een onafhankelijk onderzoek wil doen naar inclusief samenleven, waarom betrek je daar dan een belangenorganisatie bij? Dan is de uitkomst toch voorspelbaar? Dan is het immers de slager die zijn eigen vlees keurt. Daarmee zijn we er echter nog niet, want waar het hier werkelijk om draait, is dat de Nederlandse Staat een halve ton subsidie verstrekt voor onderzoek naar iets waarvan het nog maar zeer de vraag is of het daadwerkelijk zo wijdverspreid voorkomt. Bovendien is daar een organisatie bij betrokken die banden heeft met een buitenlandse overheid. Daar wilden we toch juist vanaf?

Voorzitter. Dat staat nog los van de vraag: waar stopt dit? Er is altijd wel een minderheid te vinden die zichzelf gediscrimineerd voelt. Alle voorbeelden zijn hier voorbijgekomen. Volgens mij is dit de weg die we níet met elkaar op moeten gaan. De hoeveelheid geld die daarmee is gemoeid, is wat mij betreft bizar en het leidt er uiteindelijk toe dat de vrijheid van meningsuiting bevriest. Graag zou ik dan ook een overzicht willen van alle financiering die de Rijksoverheid beschikbaar stelt in het kader van discriminatie en inclusie: alle clubjes die zich daartegenaan bemoeien, alle subsidie die daarnaartoe gaat en de onderzoeken die daarover gaan. Ik snap dat ik dat overzicht niet straks in de eerste termijn van de minister krijg, maar ik wil het uiteindelijk wel heel graag hebben.

Voorzitter. Dit is niet de weg die we op moeten gaan. Ik heb net al in een interruptiedebat tegen de heer Bamenga gezegd: je hebt artikel 1 van de Grondwet — dat is nou net een van de klassieke grondrechten die ons moeten beschermen tegen de overheid — en je hebt het daadwerkelijk strafbaar zijn van discriminatie-uitingen. Die moeten ons tegen elkaar beschermen. Helaas is het een gebroken schepping, zoals ik net al zei. Dat je dat wat in de mens is ingebakken, namelijk dat hij zich vaak herkent in mensen die op hem of haar lijken, helemaal uitsluit, kun je echt vergeten. Je moet het uitsluiten als het daadwerkelijk schade toebrengt.

Dank u, voorzitter.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Dank u wel, voorzitter. "Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen." Ik citeer artikel 1 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Hier zitten twee aspecten in: de fundamentele gelijkwaardigheid van de mens — als christendemocraten geloven wij dat alle mensen uniek, relationeel en gelijkwaardig zijn — en het morele appel op mensen om zich tegenover elkaar als zusters en broeders te gedragen. Gelijkwaardigheid vereist dat de mensen in de samenleving elkaar ook gelijk behandelen. Vandaag gaat het in dit debat over de vraag hoe wij in de samenleving met elkaar omgaan, wat wij acceptabel vinden en wat niet.

Bij het voorbereiden van dit debat moest ik terugdenken aan wat onze voorvorige premier vaak zei: Nederland is een ontzettend gaaf land. Als je de denkrichtingen ten behoeve van het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme 2025-2029 leest, krijg je namelijk niet echt het gevoel dat je in een gaaf land leeft. In 2025 heeft 12% van de bevolking zich gediscrimineerd gevoeld. Dat blijkt uit de Veiligheidsmonitor van het CBS. Bij mensen die zelf of wier ouders in het buitenland zijn geboren, ligt dat percentage boven de 20%. Bijna 40% van de Joden — daar heb ik het vandaag verder niet over omdat we onlangs een apart antisemitismedebat hebben gehad — bijna 30% van de moslims en bijna 10% van de christenen ervoeren discriminatie. Bij homoseksuele mannen en vrouwen ligt dat percentage rond de 25%. Ik heb dus een ander cijfer dan het cijfer dat mevrouw Keijzer net noemde. Volgens mij is het 30% van de moslims in plaats van 16,1%.

Voorzitter. Er is niks gaafs aan deze cijfers. Discriminatie ondermijnt niet alleen de waardigheid van mensen, maar ook de samenhang in onze samenleving. Als er sprake is van discriminatie — van vrouwen, van ouderen, van mensen met een handicap, van Joden, van de queergemeenschap, van moslims — dan moet daar wat het CDA betreft streng tegen worden opgetreden. Uiteraard heeft de overheid daar een belangrijke rol in. Het CDA zoekt de echte oplossing echter niet in de eerste plaats bij de overheid. Uiteindelijk komt het erop neer hoe wij in de samenleving met elkaar omgaan. Daar ligt de sleutel. De samenleving moet kritisch zijn en zich uitspreken. Scholen, werkgevers, verenigingen, mensen, familie en vrienden moeten elkaar aanspreken op gedrag dat te ver gaat en elkaar bij de les houden. Zie je discriminatie of racisme om je heen, spreek je dan uit. Dat is ook wat ik verwacht van deze minister. Schep de kaders waarbinnen de samenleving moet acteren en spreek u alstublieft uit als u mensen over de schreef ziet gaan. Graag hoor ik van de minister hoe hij zijn rol daarin ziet.

Wij zijn optimistisch over wat de samenleving kan en doet op dit gebied. Er zijn veel mensen die zich belangeloos inzetten tegen polarisatie en voor de ander. Dat is mooi om te zien. We zijn wel bezorgd over de neiging van de overheid om verder te gaan dan alleen het bestrijden van discriminatie. Dat laatste is van groot belang; laat daar geen misverstand over bestaan. Maar het is niet aan de overheid om te bepalen wat inclusie en gelijkwaardigheid precies inhouden. Als ik de beleidsrichtingen lees, krijg ik toch wel de indruk dat de overheid denkt dat ze alles moet fiksen. Wat een plannen, wat een aansporingen en wat een onderzoeken, nu weer naar de kosten van discriminatie. 50 pagina's lang.

Het CDA zoekt de oplossing veel minder in het uitrollen van diversiteits-, gelijkwaardigheids- en inclusiebeleid, in het opstellen van lokale inclusie-agenda's en het afdwingen van inclusief leiderschap. Natuurlijk, dat kan soms best helpen. Voor alles is er een tijd en een plaats, maar het wakkert ook onvrede en verzet aan. Kijk naar wat er in Amerika gebeurt: een deel van de bevolking, en niet alleen maar de racisten, werd door dit soort programma's buitengewoon geïrriteerd, en dat helpt de emancipatie bepaald niet. Principiëler: dat is niet aan de overheid, maar aan de samenleving.

Een mooi voorbeeld hiervan is de taalgids van het ministerie van Onderwijs. Daarin werd soms tot in detail gesuggereerd hoe we onze woorden moeten kiezen. Het kwam onlangs naar buiten. Ik vrees dat het ministerie van OCW niet de enige plek is waar dit soort gidsen wordt gemaakt. Is de minister het met mij eens dat dit soort gidsen niet met overheidsgeld gemaakt zouden moeten worden? Als de samenleving daar ideeën over heeft, dan is dat prima, maar de overheid moet toch niet voorschrijven hoe wij met elkaar moeten praten?

Waar ligt voor de minister de grens tussen discriminatie en kritiek op ideeën? Kan hij garanderen dat antidiscriminatiebeleid niet wordt gebruikt om kritiek op religie, gendergelijkheid of andere ideologieën als discriminatie, desinformatie of onveiligheid te betitelen? De overheid beschermt burgers tegen discriminatie, maar niet ideeën tegen kritiek. Deelt de minister die opvatting? Een mooi voorbeeld dat net ook al werd genoemd: de termen "moslimdiscriminatie" en "islamofobie" worden soms door elkaar gebruikt. Moslimdiscriminatie is verboden, en terecht. Die moet worden bestreden. Islamofobie is een veel breder begrip. Daar valt van alles onder: afkeer van de islam, islamhaat misschien, kritiek op de islam. Dat is allemaal niet verboden en dat moet wat mijn fractie betreft ook niet verboden zijn. Kritiek op een geloof is toegestaan en dat moet wat het CDA betreft zo blijven. Dat raakt aan een fundamenteel punt: de rechtsstaat beschermt mensen tegen discriminatie, maar beschermt ideeën en religies niet tegen kritiek. Dat is misschien niet leuk, maar dat kan je ook weerbaar maken.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Ik denk dat islamofobie bestaat, maar dat is een veel breder begrip dan moslimdiscriminatie. Moslimdiscriminatie is gewoon verboden. Dat hebben we ooit zo met elkaar afgesproken en dat moet zo blijven. Islamofobie is een soort containerbegrip geworden waaronder allerlei dingen vallen, bijvoorbeeld ook kritiek op de islam. Daarvan zeg ik: het is misschien niet leuk, maar dat is wel toegestaan in ons land.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

In het coalitieakkoord ben ik de term niet tegengekomen, en daar ben ik blij mee. Ik vind dat we die termen uit elkaar moeten halen. Islamofobie is zo'n breed containerbegrip dat je daar als overheid niet zo veel mee kan, denk ik. Met moslimdiscriminatie wel: daar moet hard tegen worden opgetreden. Kritiek op de islam of hekel aan de islam is niet leuk, maar mag.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Nog één keer: moslimdiscriminatie is volgens mij een serieus probleem in ons land. Dat moet wat mijn fractie betreft streng worden bestreden. Ik noemde net de cijfers: 30% van de moslims voelt zich gediscrimineerd.

Voorzitter. Ik ben nu al lang aan het woord, maar dankzij meneer Clemminck hebben we vandaag wat meer spreektijd. Afsluitend nog een paar vragen over de onderliggende stukken en de plannen van dit kabinet. In het coalitieakkoord en de recente beleidsbrief van de minister hebben we kunnen lezen over de plannen van de regering. Hoe verhouden de plannen van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme zich tot de plannen van de regering? Het lijkt erop dat die bijna gelijk vallen. Ik ben benieuwd waar de verschillende daartussen zitten, wat het kabinet betreft.

Vorige week kregen we antwoorden van de minister op vragen van collega-Kamerleden over het organiseren van iftarbijeenkomsten door overheden. Hoewel ik begrijp dat de minister verwijst naar het subsidiariteitsbeginsel — gemeenten mogen hier zelf over besluiten — vraag ik me toch af wanneer de scheiding van kerk en Staat wat het kabinet betreft in het geding komt. Het lijkt mij logisch dat vertegenwoordigers van de overheid ingaan op uitnodigingen om iftars bij te wonen. Dat lijkt mij heel goed voor de integratie — er is niks mis met goede verhoudingen — maar het subsidiëren of zelfs organiseren is iets anders. Hoe ziet de minister dat? Zijn er voorbeelden van feestelijkheden van andere godsdiensten die ook worden gesubsidieerd door de overheid?

Voorzitter. Een heel ander thema: de ondersteuning van burgemeesters met een visuele beperking. Daar hebben wij wat vragen over gekregen. We horen verhalen dat er feitelijk geen geld is voor ondersteuning van deze burgemeesters, terwijl dat wel echt nodig is. Als we werkelijk representatief en inclusief willen zijn, dan hoort daar af en toe een investering bij. Graag een reactie van de minister daarop.

Voorzitter, afsluitend. We hebben het vandaag nog niet gehad over de echte vraag die onder dit alles ligt: waarom discrimineren we überhaupt? Waarom doen wij mensen dat? Als de minister tijd over heeft, hoor ik graag zijn visie daarop.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Als u mijn papiertje zou zien, dan zou u zien dat ik één pagina heb besteed aan hoe belangrijk het bestrijden van discriminatie is en dat discriminatie buitengewoon kwalijk is. Daarnaast heb ik een pagina besteed aan de vraag: wat is de rol van de overheid en wat is de rol van de samenleving? Ik heb geprobeerd dat zo duidelijk mogelijk uit te leggen, maar kennelijk is dat bij u niet helemaal goed geland.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Ik weet niet of er heel veel extra moet gebeuren, want volgens mij gebeurt er al heel veel. Ik zei al dat er allerlei maatregelen tegen discriminatie in de plannen van het kabinet en de coalitie staan. Daar ben ik niet tegen. Daar moeten we vooral mee doorgaan. Mijn oproep is: denk ook na over wat de rol van de samenleving is en wat de rol van de overheid is. Daartussen zou ik onderscheid willen maken.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Als u het goedvindt, geef ik hetzelfde antwoord als de heer Bamenga. Ik vond dat hij dat heel goed deed. Ik denk dat er niks mis is met samenwerken in de vorm van een motie die wordt ondersteund of dat soort dingen. Een structurele samenwerking met partijen die dit soort standpunt huldigen, is buitengewoon ingewikkeld voor het CDA. Dat weet u.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Ik ben ervan overtuigd dat woorden van politici de samenleving beïnvloeden. Ik had het net over het cijfer van door moslims ervaren discriminatie. Dat was 30%. Het cijfer waar mevrouw Keijzer het over had, was van een jaar of twee jaar eerder, denk ik. Dat was 16%. In de tussenliggende jaren is daar vast iets gebeurd, ook in de Nederlandse politiek. Ik denk dat dat verband er zeker is.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Op het eerste punt: u zegt dat er niets is gebeurd. Waar ik op doelde toen ik mevrouw Beckerman antwoord gaf, was dat het aantal moslims dat zich gediscrimineerd voelt, is gestegen van 16% naar 30% en dat ik denk dat dat komt door de manier waarop hier in de Tweede Kamer over moslims wordt gesproken. Dat is er gebeurd, zeg ik ter verheldering daarop.

Dan het tweede punt, de concrete maatregelen. Zoals ik zojuist al zei tegen ik meen de heer Ceder, staan er allerlei maatregelen in het regeerakkoord. Wij steunen die. Ik heb uw vraag aan de regering over de financiering ervan gehoord. Ik ben benieuwd naar het antwoord daarop.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Dat ga ik u niet op voorhand toezeggen, want er zijn heel veel doelen die wij sympathiek vinden en waar we geld voor zouden willen reserveren. Ik heb nu geen voorstellen klaarliggen om er extra geld voor uit te trekken.

De heer Tijs van den Brink (CDA):

Ik was klaar, voorzitter.

Mevrouw Beckerman (SP):

Voorzitter. Afgelopen week hebben we een aantal zeer hevige protesten gezien met soms zelfs een discriminerende of racistische toon. Dit weekend werden die gevolgd door negen zogenaamde nationaalprotestacties. In mijn eigen Groningen zijn na afloop van dit protest twee jongens, waarvan één een regenboogvlag droeg, aangevallen door deelnemers aan het nationaal protest. Een van de slachtoffers werd meerdere keren getrapt en tegen het hoofd geslagen. De regenboogvlag werd gestolen. Defend Groningen was hier trots op, zo trots dat ze op maandag nog een foto plaatsten van twee jongens met de gestolen regenboogvlag. Zo veel zelfvertrouwen hebben ze blijkbaar.

Zo veel zelfvertrouwen krijgen ze ook door politici die hun dit geven. Gidi Markuszower, die, in dezelfde week dat we de Tweede Wereldoorlog herdachten, bij een protest in Loosdrecht zegt — ik citeer — dat we worden omvolkt. Gidi Markuszower, die zegt dat met maximaal geweld Palestijnen moeten worden tegengehouden bij de grens. Olie op het vuur en die uitspraak vervolgens weer terugnemen: dat vind ik een soort politiek playbook. Er zijn politici die hoog en droog zitten en vervolgens in de samenleving mensen aanwijzen als schuldigen aan problemen die de politiek zelf heeft veroorzaakt of heeft laten escaleren.

Maar hoeveel ruimte geven we hieraan? Het was immers de partij van Markuszower die de coalitie aan een meerderheid hielp om door te kunnen gaan met plannen om de AOW-leeftijd weer te verhogen, iets wat volgens mijn partij de onvrede in het land terecht alleen maar zal voeden. Gaat dit weer gebeuren? Krijgt de partij van Markuszower na deze uitspraak weer de ruimte van de coalitie? Ik vroeg het net aan een coalitiepartij, maar ik vraag het ook aan de minister. Wat betekenen de woorden van Rob Jetten dat dit geen gemakkelijke start is voor samenwerking op een hele hoop andere onderwerpen nu concreet? Mogen politici zuurstof geven aan discriminatie om vervolgens toegang te krijgen tot het centrum van de macht?

Voorzitter. Een belangrijk punt voor mijn partij is dat discriminatie op basis van klasse verboden moet worden. De ongelijkheid in Nederland is groot en je afkomst bepaalt vaak je toekomst. Zelf het CPB waarschuwt inmiddels dat het risico op economische-machtsconcentraties toeneemt. Maar Nederland kent geen verbod op discriminatie op basis van klasse. Andere landen hebben dat wel. Het College voor de Rechten van de Mens wijst erop dat we in de afgelopen jaren al meermalen kritisch zijn bevraagd waarom Nederland achterblijft met het verbieden van klassediscriminatie. Mijn onvolprezen voorganger Michiel van Nispen kreeg na lang aandringen van een voorganger van deze minister de toezegging dat die onderzoek zou gaan doen naar sociaal-economische status als discriminatiegrond. Gaat dit onderzoek nu eindelijk, na een flinke vertraging, plaatsvinden, vragen wij aan deze minister. Wanneer kunnen we de uitkomst ervan verwachten? Hoe staat deze minister überhaupt in dit onderwerp?

Voorzitter. Dan discriminatie door de overheid zelf. Stop met lopende toepassingen van datagedreven profilering. Overheden gebruiken steeds vaker algoritmes en data om burgers in te delen in risicogroepen, bijvoorbeeld bij toeslagen, DUO-controles of politieonderzoeken. Dit kan verregaande consequenties hebben voor mensen die onterecht als risico of zelfs als fraudeur uit het systeem rollen. Meer dan 50 algoritmes van de Belastingdienst bleken discriminerend en dus in strijd met de wet, zo bleek uit een brief van de Autoriteit Persoonsgegevens. Bij sleepnetonderzoeken naar fraude in wijken deed de overheid te weinig om discriminatie te voorkomen, concludeerde een extern onderzoeksbureau. DUO discrimineerde studenten bij de controles op de uitwonendenbeurs; het is al vaker genoemd in dit debat. En de lijst gaat door.

Volgens de staatscommissie tegen discriminatie en racisme leidt dit regelmatig tot discriminatie, vooral van mensen met een migratieachtergrond. Historische data bevatten vaak al bestaande vooroordelen waardoor algoritmes die ongelijkheid verder versterken. De overheid presenteert profilering heel vaak als een soort technische keuze, maar die staatscommissie zegt dat het eigenlijk een politieke en normatieve keuze is, die raakt aan grondrechten en democratie. Transparantie ontbreekt vaak. Toezichthouders zoals de Autoriteit Persoonsgegevens en het College voor de Rechten van de Mens hebben meerdere keren gewaarschuwd voor discriminerende algoritmes.

Nu doet ook de staatscommissie tegen discriminatie en racisme een echt opvallend stevig voorstel: stop met de lopende toepassing van datagedreven profilering en beperk de verdere inzet ervan. Een vergaand maar wel logisch voorstel. Wij vragen om een reactie erop van de minister. Zolang de overheid niet kan garanderen dat deze systemen eerlijk zijn en geen mensenrechten schenden, moeten we er heel terughoudend mee omgaan. Bent u bereid om hieraan te voldoen, vragen we aan de minister. Als u niet bereid bent om dit te doen, hoe gaat u dan aantonen dat er geen directe of indirecte discriminerende effecten zijn?

Voorzitter, tot slot. Er zijn heel veel punten die ik vandaag aandacht had willen geven. Met de drie punten die ik vandaag heb gekozen, kies ik voor punten waarop de overheid of politici zelf discrimineren, discriminatie voeden of discriminatie laten bestaan. Als je het vertrouwen van mensen wil terugwinnen, is dit absoluut de kern. Een samenleving waarin inwoners bang moeten zijn dat de overheid hen onterecht uitkiest als fraudeur, als verkeerd, als probleem is fundamenteel beangstigend. Politici die zuurstof geven aan protest door te spreken van omvolking of van geweld tegen vluchtelingen zijn beangstigend. Tegelijkertijd zijn de mensen die de straat op gaan om een tegengeluid te laten horen met meer. Of het nou de heksennachten voor rechten van vrouwen zijn, de tegenacties tegen het nationaal protest of de vakbonden in verzet tegen de afbraak van sociale verworvenheden: zij zijn met meer en dat is de echte brandstof voor vooruitgang.

Dank u wel.

De heer Schenk (FVD):

Dank u wel, meneer de voorzitter. Wie om zich heen kijkt, ziet dat het niet goed gaat met Nederland. De gezelligheid verdwijnt, gezinnen en huishoudens hebben moeite om hun energierekening te betalen en de belastingen stijgen, net als de prijzen aan de pomp. Jongeren kunnen niet meer uit huis, blijven jarenlang bij hun ouders op zolder, kunnen zodoende niet verder met de volgende stap in hun leven en stellen gezinsvorming uit of zelfs af. En ondertussen verdwijnt ons thuisgevoel. Het Nederland waarin we opgroeiden, verwatert, verdwijnt, wordt onherkenbaar. Ondertussen staan de grenzen wagenwijd open en elke week zien we 1.000 mensen binnenkomen die onze taal niet spreken en in het overgrote deel van de gevallen onze cultuur, normen en waarden niet onderschrijven, met alle gevolgen van dien. De onveiligheid neemt toe, het leven wordt onbetaalbaar en de zorgen om de toekomst van de volgende generaties worden groter.

Kortweg: Nederlanders, de mensen voor wie en door wie wij hier zitten, voelen zich steeds ongelukkiger en snakken naar broodnodige verandering, een overheid die hun zorgen eindelijk serieus neemt en in actie komt en de fundamentele problemen van Nederland eindelijk oplost, van de totaal uit de hand gelopen massale immigratie tot het steeds lelijker worden van onze openbare ruimte en tot de niet te betalen belastingen. Dat is dus datgene wat in verkiezingstijd voortdurend door de gevestigde machtspartijen wordt beloofd, maar direct weer wordt vergeten zodra de stemmen binnen zijn.

Voorzitter. Dit zou toch moeten kunnen, zou je zeggen, want er werken inmiddels 168.000 mensen voor de Rijksoverheid. 168.000 mensen: met zoveel arbeidskracht tot zijn beschikking zou dit kabinet toch verandering moeten kunnen bewerkstelligen, zou je zeggen. Een koerswijziging is mogelijk: zet al die mensen aan het werk om de echte problemen in Nederland op te lossen en om in het belang van ons eigen land te handelen. We zijn er zo; waarom gebeurt het dan niet? Nou, het gebeurt niet omdat dit kabinet er niet voor de Nederlanders is en zijn ambtenaren niet aan het werk zet voor een betere toekomst voor Nederlanders.

Dit werd voor mij nogmaals benadrukt toen ik mij aan het voorbereiden was op dit debat. Want nee, de afgelopen jaren hebben ambtenaren zich niet beziggehouden met het oplossen van de asielproblematiek of het verlagen van de lasten op arbeid. Nee, zij hebben zich onder het bewind van de minister onder andere beziggehouden met het onderzoek Racisme binnen de Rijksoverheid. In december 2022 zou namelijk zijn gebleken dat er sprake is van institutioneel racisme op ministeries. "Institutioneel racisme": een onzinterm die uitsluiten tot doel heeft om de bevolking van dit land nog verder te vernederen en te knechten. In datzelfde zogenaamde onderzoek wordt vervolgens opgeroepen tot racisme richting blanke Nederlanders. Er wordt gepleit voor biculturele vertrouwenspersonen en een kleurenquotum op de werkvloer. Voorbeelden van het vermeende institutionele racisme waarvoor deze maatregelen nodig zouden zijn, zijn trouwens weerstand bij het organiseren van een iftarmaaltijd op het ministerie, iemand die te horen kreeg niet meer in het team te passen en het ontbreken van een gebedsruimte op de werklocatie; het staat er letterlijk.

Schijnbaar is dat institutioneel racisme en daarmee aanleiding voor actie, want de minister nam deze gekte van ambtenaren nog over ook. In de maatregelen die het Rijk neemt om diversiteit en inclusie te bevorderen, lezen we hoe er gewerkt wordt aan het nastreven van een diverse samenstelling van teams, hoe er met een exitmonitor zicht wordt gehouden op de uitstroom van ondervertegenwoordigde groepen en hoe er via dialoog, inspiratiesessies en Diversity Day gewerkt wordt aan het belang van diversiteit en inclusie op de werkvloer binnen de Rijksoverheid. Dus ja, we zijn op het punt gekomen — je zou het niet voor mogelijk houden — waarbij een Nederlander met perfecte kwalificaties niet aangenomen wordt door de Rijksoverheid omdat er al genoeg Nederlanders op de werkvloer rondlopen. "Sorry meneer, uw cv en motivatie zijn fantastisch, maar wij hebben hier al genoeg witte, bevoorrechte mannen werken en daarom kiezen wij voor Abdullah uit Eritrea": het klinkt deze minister en zijn rijksambtenaren schijnbaar als muziek in de oren als we die stukken lezen; ongelofelijk.

Daarmee zijn we nog niet klaar, want er vindt wat dit kabinet betreft niet alleen binnen de overheid racisme plaats, ook de samenleving zelf zou ervan zijn volgelopen. Om die reden wordt er gewerkt aan een Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme. We lezen letterlijk dat dankzij de inzet van bewegingen als Kick Out Zwarte Piet en Black Lives Matter de bewustwording rond dit thema zou zijn toegenomen in Nederland. Ja, dit zijn letterlijke teksten uit een overheidsdocument: Kick Out Zwarte Piet en Black Lives Matter, u weet wel, die organisaties van "ik trap Zwarte Piet hoogstpersoonlijk op zijn gezicht" en demonstraties die uitmonden in het massaal leegplunderen van winkels van hardwerkende ondernemers. Goed om te weten dat deze minister die inzet waardeert en er dankbaar voor is. Dan weten we ook waar de prioriteiten en het moreel kompas van dit kabinet liggen: in ieder geval niet bij de Nederlander.

Voorzitter. Die Nederlander ziet zijn land steeds onherkenbaarder worden, zijn rekeningen hoger worden, de onveiligheid toenemen, zijn thuisgevoel verdwijnen. Die ziet dit land — zijn land, dit prachtige land, ons land, het land dat we zelf op het water hebben veroverd — overgeleverd worden aan pure symboolpolitiek, waardoor de problemen die Nederlanders ervaren alleen maar groter worden, en aan beleid dat volledig is losgezongen van wat er daadwerkelijk speelt bij de mensen thuis. Terwijl die Nederlanders zich zorgen maken over de toekomst, is ons kabinet bezig met zo veel mogelijk diversiteit op de werkvloer, met zo min mogelijk Nederlanders op de werkvloer. Dit kabinet reduceert dit prachtige land tot een plek waar niet hard werken, succes en excellentie beloond worden, maar welke kleur je hebt en waar je vandaan komt. En je komt er bekaaid van af wanneer je toevallig een blanke Hollander blijkt te zijn.

Voorzitter. Dit beleid moet stoppen. Forum voor Democratie wil de Nederlander weer centraal stellen en de echte problemen in dit land aanpakken. Dat betekent de immigratie een halt toeroepen, de doorgeslagen klimaatplannen van tafel, onze soevereiniteit herstellen, het leven weer betaalbaar maken. Wij willen Nederland weer gezellig maken. Maar zolang dit kabinet daar niks aan doet en zich vooral druk maakt over de vraag of er wel of niet halal kan worden gegeten op het ministerie, blijft dat ideaalbeeld, het ideaalbeeld van het prachtige land dat Nederland kán zijn, een illusie.

Voorzitter. Wij zullen ons in ieder geval keihard voor dit prachtige land blijven inzetten. En wat is dat hard nodig! Verandering is mogelijk, maar dan zal een heel snelle koerswijziging noodzakelijk zijn. Ik zeg dus tegen de minister: ga eens aan het werk, stop met dit belachelijke anti-Nederlandse beleid en los eens echt de problemen op.

Dank u wel.

De heer Schenk (FVD):

Dank voor de vraag. Ik denk dat het in algemene zin zo is dat de samenleving behoorlijk aan het verharden is. Dat heeft ook tot gevolg dat er dan inderdaad een toename is van antisemitisme. Ik denk dat dit ook zeker, of misschien wel bij uitstek, te maken heeft met de situatie in het Midden-Oosten. Ik ben het eens met de heer Clemminck wat betreft het punt waarop hij de heer Van Baarle, geloof ik, interrumpeerde, namelijk dat het ook wel in grote mate vanuit islamitische hoek komt. Dus wat willen wij daaraan doen? Ja, het probleem bij de kern aanpakken. Dat betekent grenzen dicht en remigratie.

De heer Verkuijlen (VVD):

Dank u wel, voorzitter. Met uw welnemen permitteer ik mij een autobiografische opening. In de vorige eeuw, in 1991, werkte ik als politieman in het wijkteam Koninginneweg in Amsterdam. Daar werden in het Harmoniehof discriminerende, antisemitische pamfletten door de brievenbus gegooid. Discriminatie was geen delict waarmee we als politie dagelijks te maken kregen. Bovendien waren in 1991 het Wetboek van Strafrecht en diverse andere wetten grondig aangepast om discriminatie strafrechtelijk effectiever aan te kunnen pakken. Er bestond onder collega's enige handelingsverlegenheid om deze zaak op te pakken. Ik volgde in die tijd wat modules rechten. Mij viel dus de eer ten deel om een aangifte van verspreiding van materiaal met een discriminerende inhoud op papier te zetten. Voor fijnproevers: dat gaat om artikel 137e van het Wetboek van Strafrecht. Op dat moment kon ik niet vermoeden dat ik 35 jaar later, vandaag hier in de Kamer, een debat over discriminatie zou voeren. Want wat ziet Nederland er in 2026 met betrekking tot dit onderwerp anders uit, mede door de in 1994 ingevoerde Wet gelijke behandeling, de aanstelling van een nationaal coördinator en de verscheidenheid aan meldpunten. Daartegen blijft de aanleiding, het grote aantal meldingen, zorgwekkend.

Voorzitter. Iedereen moet in Nederland vrij en veilig zichzelf kunnen zijn. Discriminatie, racisme, antisemitisme, moslimhaat, lhbti-haat en andere vormen van uitsluiting horen niet thuis in onze samenleving. Toch zien we nog iedere dag dat mensen worden buitengesloten van de arbeidsmarkt, online, op school en zelfs binnen de overheid. Dat vraagt niet alleen om mooie woorden, maar vooral om concrete maatregelen en zichtbare resultaten.

Voorzitter. Ik wil beginnen met discriminatie binnen de overheid. Juist de overheid moet het goede voorbeeld geven; noblesse oblige, tenslotte. Het recente personeelsonderzoek laat echter een zorgelijk beeld zien van racisme en discriminatie op de werkvloer binnen de Rijksoverheid. Medewerkers geven aan dat zij onvoldoende vertrouwen hebben in de bestaande meldstructuren en dat zij eraan twijfelen of meldingen bij vertrouwenspersonen daadwerkelijk vertrouwelijk blijven. Dat is ernstig, want wanneer medewerkers zich niet veilig voelen om discriminatie te melden, ontstaat er een stilzwijgen in plaats van verbetering. Daarom wil ik van de minister weten of het gebrek aan vertrouwen volgens hem alleen samenhangt met vertrouwelijkheid of dat ook de onafhankelijkheid van de vertrouwenspersonen een rol speelt. Is de minister bereid om te onderzoeken of externe onafhankelijke vertrouwenspersonen binnen de Rijksoverheid noodzakelijk zijn? Hoe gaat de minister concreet meten of het vertrouwen in vertrouwenspersonen binnen de Rijksoverheid verbetert? Daarnaast heeft de staatscommissie in 2025 een discriminatietoets ontwikkeld — die is al door meerdere collega's aangehaald — voor de dienstverlening in de publieke sector. Dat lijkt mijn fractie een belangrijk instrument om discriminatie vroegtijdig mee te signaleren, maar een instrument heeft alleen waarde als het ook daadwerkelijk wordt toegepast. Daarom vraag ik de minister of deze discriminatietoets inmiddels verplicht is binnen de Rijksoverheid. Kan die verplichting er komen? Zo nee, waarom niet?

Met betrekking tot divers en inclusief bestuur is het fenomeen geconstateerd dat ondervertegenwoordigde groepen, zoals vrouwen, vaker slachtoffer zijn van bedreiging en intimidaties. Het is goed dat er bij afzonderlijke regelingen rekening wordt gehouden met het karakter van hun politieke ambt. Dat is een onderwerp waar mevrouw Rajkowski, mijn fractiegenote, zich hard voor heeft gemaakt. Zo wordt voor vrouwelijke volksvertegenwoordigers onder meer de wettelijke belemmering weggenomen om zich bij aanvang van hun ambtsperiode wegens zwangerschap direct te laten vervangen. Ook kan de vervanging met een maand verlengd worden in plaats van met vier maanden. In plaats van te spreken van "tijdelijk ontslag" wordt "tijdelijke ontheffing" aangehouden. Mijn fractie wil graag van de minister weten wat de status is van die regeling. Wanneer wordt deze volledig ingevoerd? Hoe wordt ervoor gezorgd dat gemeenten en andere bestuurslagen deze regeling ook goed uitvoeren?

Met betrekking tot bedreigingen en intimidaties lees ik goede ontwikkelingen, zo ook dat de minister persoonlijk bedreigde lokale politici belt. De veiligheidsprotocollen in gemeenten missen nog in de actieve stimulans. Verschillende gemeenten beschikken nog niet over duidelijke veiligheidsprotocollen of adequate ondersteuning voor raadsleden, wethouders en burgemeesters die met agressie en geweld te maken krijgen. Daarom vraag ik de minister of hij bereid is om de regie te nemen en ervoor te zorgen dat er in alle gemeenten dergelijke veiligheidsprotocollen worden ingevoerd. Ook vraag ik hem om gemeenten daarbij zo nodig te ondersteunen. Daarnaast vraag ik de minister of hij van mening is dat alle politieke ambtsdragers, met specifieke aandacht voor de kwetsbare positie van vrouwen, beter beschermd moeten worden tegen agressie, intimidatie en geweld. Zo wil ik graag van de minister weten of er specifieke aandacht is voor de online-intimidatie van vrouwelijke politici en van politici in het algemeen.

Voorzitter. Tot slot kom ik bij de discriminatiecijfers. Meten is weten. We hebben het al over verschillende aspecten hiervan gehad. Goede cijfers zijn essentieel om effectief beleid te maken. De discriminatiecijfers geven een belangrijk beeld van meldingen en ervaringen, maar zonder de gegevens van het Openbaar Ministerie blijft een deel van de werkelijkheid buiten beeld. Het OM constateert bijvoorbeeld een stijging van strafbare discriminatie tegen ambtenaren en buitengewoon opsporingsambtenaren tijdens hun werkzaamheden. Daarbij gaat het onder andere om discriminatie op grond van ras, huidskleur en seksuele geaardheid. Dat zijn belangrijke signalen die niet genegeerd mogen worden. Ik vraag de minister daarom of hij bereid is om de gegevens en analyses van het Openbaar Ministerie structureel mee te nemen in het landelijk beeld van de discriminatiecijfers over 2026. Kan de minister toezeggen dat deze cijfers voortaan integraal worden gepresenteerd, zodat beleid gebaseerd wordt op een volledig overzicht van meldingen, aangifte en strafrechtelijke vervolging?

Voorzitter. Discriminatie ondermijnt vertrouwen, gelijkwaardigheid en sociale cohesie. Daarom moeten we niet alleen reageren op incidenten, maar vooral structureel werken aan een overheid en samenleving waarin iedereen daadwerkelijk gelijk wordt behandeld.

Dat brengt mij bij het einde van mijn bijdrage, voorzitter.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Wij komen nu toe aan de eerste termijn van de minister. Gezien de tijd wil ik graag vier interrupties vanuit de Kamer toelaten. Ik ga echt kijken hoelang de interrupties zijn en na 30 seconden ga ik echt wel ingrijpen. Probeer het dus kort en bondig te houden. Ik vraag de minister om de blokjes in ieder geval door te geven. Het verzoek is om vragen aan het einde van het blokje te stellen. Het woord is aan de minister.

Minister Heerma:

Voorzitter. Ik ga vanwege het grote aantal vragen een vrij korte inleiding houden. Aan het einde van die inleiding zal ik de blokjes benoemen. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het met de hoeveelheid vragen en onderwerpen die er waren heel veel blokjes zouden worden. Ik heb er dus voor gekozen om dat juist niet te doen. Het zijn dus een beperkt aantal blokjes, maar daarmee zijn het wel heel grote blokken. Dat is de realiteit. Het is aan u, voorzitter, of u tussendoor vragen toestaat of aan het einde van een blok. Ik vind het wel eerlijk om te zeggen dat het echt grote blokken zijn.

Voorzitter. Discriminatie en racisme zijn in onze samenleving een hardnekkige, pijnlijke realiteit en moeten krachtig worden bestreden. Artikel 1 van de Grondwet is heel duidelijk: iedereen dient in gelijke gevallen gelijk behandeld te worden. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme verwoordde het heel mooi bij de opening van de Week tegen Racisme en Discriminatie bij het ministerie van BZK. Het mooie van artikel 1 van de Grondwet is dat het gelijkheid én verschil beschermt. Iedereen is gelijk en verschillen mogen er zijn. Daar kunnen we trots op zijn en dat moeten we waarborgen.

Niemand zou geconfronteerd moeten worden met haat, intimidatie, uitsluiting en geweld om welke reden dan ook. Mensen moeten vrij en veilig zijn om zich te kunnen uiten. Ik ben mij ervan bewust dat het veranderende politieke klimaat van de afgelopen periode niet altijd heeft bijgedragen aan een daadkrachtige en consistente aanpak van discriminatie. Ik ben voornemens om met dit kabinet betekenisvolle stappen te zetten op terreinen waar uw Kamer zich al langere tijd hard voor maakt. Ik voel dit als mijn verantwoordelijkheid als minister van Binnenlandse Zaken en als hoeder van de Grondwet.

Voorzitter. Afgelopen april heb ik de discriminatiecijfers over 2025 in ontvangst genomen. Daaruit blijkt dat er wederom een stijging is van het aantal meldingen. Tegelijkertijd zijn de cijfers niet voldoende representatief om het daadwerkelijke aantal mensen dat discriminatie ervaart te kunnen vaststellen. Volgens mij heeft de voorzitter daar in zijn termijn ook aan gerefereerd. Zelfs ogenschijnlijk kleine voorvallen kunnen een grote impact hebben op mensen en raken daarmee uiteindelijk ook hun vertrouwen in de samenhang in onze samenleving. In mijn voormalige rol als Kamerlid, aan die kant van de debatten, ging dit onderwerp mij ook al aan het hart. In 2020 heb ik daarom samen met oud-collega Asscher een motie ingediend met het verzoek om een divers samengestelde staatscommissie tegen discriminatie en racisme in te stellen. De staatscommissie is er gekomen en heeft sindsdien al diverse waardevolle adviezen uitgebracht, waar ik nog verder op in zal gaan. Ik kijk uit naar het eindrapport, dat binnenkort verschijnt.

Ik zie het als een grote verantwoordelijkheid om nu in de rol van coördinerend minister richting te mogen geven aan de aanpak van discriminatie. Ik heb als minister het voorrecht gehad om in mijn eerste maanden al een aantal dossiers met een lange voorgeschiedenis een stapje verder te brengen. Hierbij ging het bijvoorbeeld om de herziening van het stelsel van antidiscriminatievoorzieningen, ADV's, en om het opnemen van eenzijdig overheidshandelen in de Algemene wet gelijke behandeling. Over beide onderwerpen zijn vragen gesteld, waar ik zo op zal komen. Er is nog meer werk aan de winkel op het vlak van discriminatiebestrijding. Daar wil ik mij samen met het kabinet voor inzetten. Dat is een verantwoordelijkheid die we, en ik, ook voelen.

Tegelijkertijd is het ook een beroep op ons allemaal als politici, dus ook de Kamer, om samen de norm uit te dragen dat discriminatie niet oké is. Ik heb al herhaaldelijk gezegd — er is in dit debat al aan het bedreigen van lokale politici gerefereerd — dat wij allemaal de verantwoordelijkheid hebben om met de toon en de woorden die wij kiezen olie op de golven in plaats van olie op het vuur te gooien. Ik ben mij daar zeer bewust van. Ik heb mij daar bij herhaling, wanneer ik dat zie gebeuren, ook over uitgesproken.

Afsluitend van mijn inleiding. Dit kabinet neemt discriminatie in alle vormen uiterst serieus en blijft zich inzetten voor een samenleving waarin iedereen zich veilig en gelijkwaardig voelt. Het kabinet werkt daarom breed aan de aanpak van alle vormen van discriminatie en blijft in gesprek met de NCDR, de staatscommissie, maatschappelijke organisaties en betrokken gemeenschappen om tot een effectieve en samenhangende aanpak te komen. Het gezamenlijke doel blijft helder: een Nederland waarin discriminatie geen ruimte krijgt.

Voorzitter. Ik zal de vele vragen die in eerste termijn gesteld zijn zo goed mogelijk proberen te behandelen. Dat ga ik in drie blokken doen: eerst algemeen, dan specifieke gronden en groepen, en afsluitend discriminatie bij de overheid.

Ik wil starten bij de bijna filosofische vraag die Kamerlid Van den Brink van het CDA stelde: waarom discrimineren we überhaupt? Waar komt het vandaan? Discriminatie is het achterstellen of uitsluiten van mensen op basis van wettelijk beschermde persoonskenmerken, zoals geslacht, seksuele gerichtheid, afkomst of handicap. Discriminatie ontstaat door stereotype denkbeelden over mensen die ons zijn aangeleerd. Er is heel veel onderzoek gedaan naar hoe stereotypen werken. Stereotypen helpen mensen om orde aan te brengen in de stroom van indrukken die zij te verwerken krijgen. Het is daarmee een soort efficiencymaatregel in de hersenen. Die stereotypen zijn vervolgens behulpzaam in het indelen van mensen in groepen. Dat sluit aan bij de behoefte van mensen om bij een groep te horen en de eigen groep als positief te zien. De positieve identiteit kan worden verkregen door opwaardering van de eigen groep of de afwaardering van andere groepen.

Dit proces van groepscategorisering heeft onbedoeld grote effecten, omdat het negatieve beelden van anderen vergroot. Het kan ertoe leiden dat de leden van die groep als allemaal hetzelfde worden gezien, zonder dat er werkelijk naar iemands capaciteiten, naar het individu en de eigenschappen wordt gekeken. Zo kunnen mensen denken dat een mannelijke sollicitant geen aansluiting zal vinden in een team dat enkel uit vrouwen bestaat, dat een oudere werknemer niet flexibel genoeg zou zijn om voor promotie in aanmerking te komen of dat een leerling met een beperking een opleiding niet met succes zou kunnen afronden. Dit is niet alleen een gemiste kans voor individuele gevallen, maar ook voor de samenleving als geheel. Dit is een poging om een antwoord te geven op de vraag van de heer Van den Brink, maar daarin zit dus ook verweven waarom we alert moeten zijn op de risico's en de gevolgen hiervan en waarom we met elkaar racisme en discriminatie moeten bestrijden.

Diverse leden, waaronder de heer Bamenga en de heer Van den Brink, vroegen: is de minister bereid om stevige normen te stellen en te normeren bij discriminatie en racisme? Ik heb hier in mijn inleiding ook al iets over gezegd. Als coördinerend minister zal ik richting geven aan de aanpak van discriminatie en ben ik verantwoordelijk voor de kaders die zijn vastgesteld in artikel 1 van de Grondwet en de Algemene wet gelijke behandeling. Samen met het kabinet wil ik betekenisvolle stappen zetten om die kaders en de infrastructuur voor gelijke behandeling te versterken. Waar nodig zal ik mij uitspreken en de norm uitdragen dat discriminatie niet oké is. Het vellen van een oordeel of er in specifieke gevallen sprake is van discriminatie is voorbehouden aan de rechter en het College voor de Rechten van de Mens. Het uitdragen van de norm moeten we met z'n allen doen; dat gaf ik in mijn inleiding ook aan. Dat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. We hebben als politici ook een voorbeeldfunctie. Dat is in de eerste termijn van de Kamer ook langsgekomen. Onze uitspraken kunnen een grote invloed hebben en doorwerken in de samenleving en de manier waarop mensen daar tegenover elkaar staan, zo heeft de staatscommissie in haar rapportages ook laten zien.

Dan nog een vraag van de heer Bamenga. Dit is een vraag die een bewindspersoon aan de start van zijn termijn eigenlijk in elk debat krijgt. Hij vroeg: wanneer vindt u uw termijn succesvol? Welke stappen wilt u gezet hebben? Wanneer is er voldoende vooruitgang geboekt? Ik zie als minister voor de komende jaren drie prioritaire thema's als het gaat om de aanpak van discriminatie. Eén: het aanpakken van discriminatie door de overheid zelf. Twee: het melden van discriminatie en het versterken van de antidiscriminatievoorzieningen. Drie, last but not least: het tot stand brengen van een nieuwe rijksbrede aanpak van discriminatie. Naar de motie daarover is veel verwezen in dit debat. Ik doe dit door te werken aan de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling met eenzijdig overheidshandelen en door aan de slag te gaan met de adviezen van de staatscommissie tegen discriminatie en racisme. Ook zal het nieuwe rijksbrede Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme onder de coördinatie van mijn ministerie worden opgesteld. Daarin wordt ook de voortgang van de aanpak van discriminatie bewaakt. Ik zie het ten slotte als mijn rol om heldere kaders te stellen om discriminatie aan te pakken en ervoor te zorgen dat de staatscommissie en de NCDR goed kunnen functioneren en dat hun adviezen worden opgevolgd.

De heer Van den Brink vroeg naar de grens tussen discriminatie en het hebben van kritiek op ideeën. Dat ging dus deels ook over de vrijheid van meningsuiting. Al mijn apparaten beginnen … De minister herpakt zich even. De vrijheid van meningsuiting brengt met zich mee dat je in Nederland van mening mag verschillen, ook over gevoelige onderwerpen als genderbeleid of ideologieën, en dat je je mening mag uiten. Het is wat mij betreft terecht dat de grens voor stafbare meningsuiting in Nederland heel hoog ligt. Het is echt niet zo dat je in Nederland niks meer kunt zeggen. Er kan in Nederland binnen de grenzen van het strafrecht heel veel gezegd worden. Iets anders is dat op basis van bepaalde opvattingen bijvoorbeeld mensen ten onrechte worden geweigerd in horecagelegenheden, geweigerd worden bij een baan of financiële dienstverlening wordt geweigerd. Dan komen we binnen het discriminatiedomein en eenieder heeft zich aan de gelijkebehandelingswetten te houden.

De heer Bamenga vroeg wat we gaan doen na het beëindigen van het werk van de staatscommissie om scherp te blijven op mogelijke institutionele discriminatie. Mijn antwoord daarop is dat niet alleen de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme mij als minister en ons ministerie van BZK scherp houdt op mogelijk institutioneel racisme. De Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme is juist ingesteld om ons scherp te houden en heeft ook een waakhondfunctie. Ook het College voor de Rechten van de Mens doet dat. Daarnaast zorgt het vervolgtraject van bijvoorbeeld de Discriminatietoets, waar we straks verder op terugkomen, voor blijvende aandacht voor de aanpak van institutionele discriminatie, net als het uitbreiden van de Algemene wet gelijke behandeling met eenzijdig overheidshandelen en dus al het overheidshandelen. De staatscommissie komt op 8 juni met haar eindrapport en daar kijk ik naar uit.

Mevrouw Tseggai had het in het haar termijn over dossiers die te lang zijn blijven liggen. Ze refereerde aan stilstand, maar ze gaf ook een oordeel over mijn voorgangers. Ik hoop dat u begrijpt dat ik geen oordeel uit ga spreken over mijn voorgangers, maar ook dat ik niet in dit deel van premisse van de vraag wil stappen. Dat dossiers lang zijn blijven liggen, hoeft niet per definitie verband te houden met de opstelling van bewindspersonen. Tegelijkertijd, zeg ik in antwoord op de vraag, kunt u mijn inzet op discriminatiebestrijding afleiden uit de stukken die ik in mijn eerste maanden als minister naar de Kamer heb gestuurd. Bij mijn aantreden heb ik een aantal dossiers aangetroffen die vertraging hadden opgelopen, soms al enige tijd. Daarom begrijp ik de vraag van mevrouw Tseggai heel goed. Dat gold bijvoorbeeld voor eenzijdig overheidshandelen en de versterking van antidiscriminatievoorzieningen. Ik heb in mijn eerste maanden dus stappen gezet op deze dossiers, die soms volgden op bij meerderheid en soms bij herhaling met meerderheid aangenomen moties in de Kamer. Ik heb uw Kamer daar via brieven daarover geïnformeerd. Zoals ik in mijn inleiding heb geschetst, zal ik een aantal prioriteiten stellen en die zo goed mogelijk verder proberen te brengen.

Mevrouw Tseggai had het ook over de versnippering van discriminatiebeleid. Het is inderdaad zo dat veel ministeries zich bezighouden met onderdelen van discriminatie. Discriminatie is als fenomeen zeer divers en dat vraagt ook om bestudering, actie, klachtbehandeling en bijstand van slachtoffers. Er zijn diverse organisaties en ministeries die zich daarmee bezighouden en dat is, als ik heel eerlijk ben, ook goed. Het ministerie van OCW zet bijvoorbeeld specialisten in op het terrein van onderwijs met een netwerk in het veld, het minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op het terrein van de arbeidsmarkt en zo verder. Die specialistische kennis en contacten zijn nodig om beleid te kunnen maken dat daadwerkelijk impact heeft.

Mevrouw Tseggai vroeg naar de voortzetting van het nationaal programma. In december 2025 zijn de denkrichtingen voor een nationaal programma met een meerjarenagenda door mijn voorganger naar uw Kamer gestuurd. De komende periode inventariseer ik deze denkrichtingen en ga ik na of die aansluiten bij de ambities van het huidige kabinet. Daarnaast ben ik samen met andere departementen begonnen aan de overkoepelende aanpak van discriminatie waar uw Kamer om heeft gevraagd, door te inventariseren hoe die eruit zal komen te zien en welk proces we gaan volgen om daar te komen. Mijn ministerie coördineert dit proces in overleg met alle betrokken ministeries en de NCDR. Zo voorkomen we een versnippering van de rijksbrede aanpak van discriminatie. Het eindrapport van de staatscommissie waar ik het al een aantal keren over heb gehad en dat op 8 juni komt, wil ik graag in dit programma mee kunnen nemen. Na de zomer zal ik u informeren over het tijdpad van het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme.

De heer Van Baarle vroeg naar de aangenomen motie over streefcijfers. Een aanpak met betrekking tot streefcijfers is opgenomen in de denkrichtingen die in december 2025 naar de Kamer zijn gestuurd ten behoeve van het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme 2025-2029. De denkrichtingen zijn formeel gezien geen beleidsstuk van het kabinet. Het zijn, zoals de naam al zegt, denkrichtingen ten behoeve van een programma. De komende periode bekijk ik of de denkrichtingen aansluiten bij de ambities van dit kabinet. Vervolgens zal ik nagaan hoe wij deze denkrichtingen kunnen verwerken in het door uw Kamer gevraagde nationaal programma. Dat geldt dus ook voor de aanpak op streefcijfers naar aanleiding van de ingediende motie.

Mevrouw Tseggai vroeg om een onderzoek naar de maatschappelijke kosten van discriminatie en racisme. Het eerlijke antwoord is dat het heel ingewikkeld is om in kaart te brengen wat de kosten zijn in voorbeelden van racisme en discriminatie. Naar aanleiding van gevallen van discriminatie en racisme is de aanpak van discriminatie binnen de hele Rijksoverheid versterkt en zijn verschillende hersteloperaties in gang gezet als het daarbij ging om discriminatie door de overheid. Deze versterkingen en hersteloperaties zijn verweven met allerlei beleidsterreinen op een groot aantal verschillende departementen. Het is niet mogelijk om de precieze financiële kosten van discriminatie en racisme bij de overheid in kaart te brengen. Ik kan u dat dus niet toezeggen.

Een aantal woordvoerders begon over de mooie ambities in het coalitieakkoord. Ook werd verwezen naar de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling met eenzijdig overheidshandelen en gevraagd of de financiële middelen er wel zijn om deze mooie maatregel ook uit te voeren. Voor de maatregelen voor de aanpak van discriminatie uit het regeerakkoord en de beleidsbrief van het ministerie zijn op de begroting middelen gereserveerd. Dit geldt ook voor de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling met eenzijdig overheidshandelen. Zowel de ADV's als het CRM zullen meer meldingen en oordelen moeten gaan verwerken. Daarvoor zal een passende financiering beschikbaar worden gesteld. Voor dit traject is op de begroting van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een bedrag van 3,5 miljoen euro per jaar gereserveerd, zoals ook toegelicht in de Kamerbrief waarin het wetstraject is aangekondigd. Ook voor de versterking van antidiscriminatievoorzieningen zijn financiële middelen gereserveerd, zoals toegelicht in het conceptwetsvoorstel.

In het verlengde hiervan stelde de heer Van Baarle een vraag die een bewindspersoon bijna in elk debat in een bepaalde vorm tegenkomt, namelijk: kan er meer geld komen? In dit geval was de vraag zelfs: kan de minister garanderen dat de aanpak van discriminatie in het nationaal programma uitgezonderd kan worden van een bezuiniging op de rijksbrede begroting? U zult begrijpen dat ik dit niet kan toezeggen. Die vraag zou je dan namelijk in elk debat krijgen en dan zou je dat in elk debat moeten toezeggen. Dit kan ik dus niet doen.

Het lid Keijzer vroeg om een volledig overzicht van alle financiering binnen de Rijksoverheid in het kader van discriminatie en inclusie. Zij gaf ook aan dat dat niet in de eerste termijn gegeven hoefde te worden, maar dat zij overzicht wel graag wilde ontvangen. Voor de budgetten voor diversiteit, gelijkwaardigheid en inclusie verwijs ik naar het overzicht dat al eerder naar de Kamer is gestuurd, namelijk op 14 januari 2025. Ik zie de heer Clemminck knikken. Het is niet gek dat hij degene is die knikt, want dat overzicht van de uitgaven voor de komende jaren is naar aanleiding van vragen die JA21 heeft gesteld, naar de Kamer gestuurd.

De heer Verkuijlen van de VVD vroeg of de gegevens en analyses van het OM structureel meegenomen kunnen worden in landelijke cijfers. Hij vroeg of de minister kan toezeggen dat deze cijfers voortaan integraal worden gepresenteerd, zodat beleid gebaseerd kan worden op meldingen en strafrechtelijke vervolgingen. Het eerlijke antwoord is dat ik geen meerwaarde zie in één rapportage. Het rapport Discriminatiecijfers in 2025, de MAR-rapportage, en het rapport Strafbare discriminatie in beeld 2025 van het OM hebben elk een ander doel, een andere opdracht en een andere opdrachtgever. In zekere zin vermengen we hier appels met peren. Het MAR gaat immers over de registratie van ervaren discriminatie, terwijl het OM inzicht biedt in de hoeveelheid discriminatiefeiten dat in één jaar door het OM in behandeling wordt genomen en aangeeft om wat voor feiten het daarbij gaat. De registraties in het MAR zijn dan ook niet een-op-een te koppelen aan de feiten die het OM in behandeling heeft genomen.

De heer Van den Brink vroeg in zijn termijn naar de taalgids. Hij zei dat de overheid toch geen taal moet voorschrijven. De gids waar hij in zijn vraag op doelt, heeft nooit tot doel gehad om taal te verbieden of op te leggen. Het was een intern hulpmiddel van het ministerie van OCW om medewerkers te ondersteunen. Medewerkers behouden alle ruimte bij hun professionele oordeelsvorming en het schrijven van stukken. Er is geen sprake van een overheid die bepaalt hoe mensen met elkaar praten. Uw Kamer heeft met de motie van het lid Van Houwelingen verzocht deze taalgids in te trekken en het gebruik daarvan binnen het ministerie van OCW per direct te beëindigen. Deze motie wordt op het ministerie van Onderwijs op dit moment uitgevoerd. De staatssecretaris zal u daar binnenkort over informeren.

Dit is het einde van het blok algemeen.

Minister Heerma:

Ik vind het prima om in tweede termijn nog terug te komen op dat wat mevrouw Tseggai zojuist een Babylonische spraakverwarring noemde. Dat antwoord gaat niet heel anders zijn dan het antwoord dat ik net gaf. Misschien toch een aanvulling op wat ik zojuist heb gezegd. Je kunt er een hele analyse van maken: waarom zijn bepaalde onderdelen bij bepaalde departementen ondergebracht? Daar is vaak ook een beleidsmatige reden voor. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is de beste plek voor arbeidsmarktdiscriminatie omdat het daar de beste kennis over heeft. Ik gaf het voorbeeld van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zojuist ook al. Daarnaast heeft deze verdeling ook een historische reden. Dat is de plek waar de expertise is opgebouwd, waar mensen zich daarmee al jaren bezighouden en waar overigens vaak al veel debatten zijn gevoerd. Dat weet ik door mijn ervaring uit de debatten waarin ik aan de andere kant zat. Het aanpassen van deze verdeling zou een enorme reorganisatie vergen. Ik zou dat ook niet bevorderlijk vinden voor de voortgang van de aanpak. Ik begrijp wel dat mevrouw Tseggai zegt dat we moeten voorkomen dat het versnipperd raakt. Daarom heb ik zojuist ook naar aanleiding van de motie-Van Baarle aangegeven wat wij op dit moment doen qua coördinatie om te komen tot die aanpak waarvan ik heb aangeven dat ik na de zomer met de uitwerking en een tijdpad zal komen. Dat gebeurt dus onder de coördinatie van BZK, maar in samenwerking met alle betrokken departementen.

Minister Heerma:

Wellicht kom ik hier in tweede termijn nog even op terug, maar volgens mij is er al aan gewerkt om dit soort cijfers ongeveer gelijktijdig naar buiten te laten komen, zodat je ze in samenhang kunt bezien. De vraag was echter of het niet samengevoegd moest worden in één stuk, maar daar ben ik geen voorstander van.

Minister Heerma:

Zoals ik in het begin heb aangegeven, was de keuze tussen heel veel kleine blokjes en een paar grote blokken. Ik heb net een algemeen blok gehad, ik heb een vrij groot blok, het grootste blok, over specifieke gronden, context en groepen discriminatie. Het was een stukje zelfevaluatie, wellicht wat retorisch, maar volgens mij zit in dit blok de beantwoording van de vraag van de heer Flach.

Minister Heerma:

Over de taalgids is uitgebreid gesproken. Daarover is ook een motie aangenomen. Onderdeel van mijn antwoord is dat de overheid niet voorschrijft welke woorden je wel of niet mag gebruiken.

Minister Heerma:

Laat ik beginnen met de heer Flach. Zijn vraag, al dan niet wat retorisch gesteld, is: voelt inmiddels niet iedereen zich gediscrimineerd in ons land? Artikel 1 van de Grondwet is een belangrijk fundament van onze democratische rechtsstaat, voor iedereen in onze samenleving. De overheid maakt een strikt onderscheid tussen enerzijds zich gekwetst voelen, wat een persoonlijke opvatting is en erbij kan horen in een samenleving waar ruimte is voor verschillen en verschillende perspectieven, en anderzijds feitelijke discriminatie of haat zaaien, wat strafbaar is volgens de wet. Het is niet aan de overheid om te bepalen of iemand zich terecht of te snel gediscrimineerd voelt. Ik wil ervoor waken om reële discriminatie die mensen kansen ontneemt te bagatelliseren als overgevoeligheid. Daarom investeren we ook in gelijke behandeling, in het meldpunt en het college. Zij hebben de expertise om het onderscheid te maken.

Mevrouw Tseggai zou graag willen weten hoe er aandacht wordt besteed aan discriminatie van specifieke groepen. Zij benoemde daarbij onder andere anti-Aziatisch racisme. Vanuit het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is er specifieke inzet op het voorkomen van discriminatie op basis van afkomst, religie en herkomst. Hier vallen anti-Aziatisch racisme, antizwart racisme en moslimdiscriminatie ook onder. De inzet is om beter te begrijpen welke mechanismen hierachter zitten door hier nader onderzoek naar te doen alsook door in samenspraak met de betreffende gemeenschappen na te gaan waar verbetermogelijkheden zitten. Zo wordt er bijvoorbeeld nader onderzoek gedaan naar de doorwerking van het slavernij- en koloniaal verleden in hedendaags racisme en werken we aan het versterken van de lokale aanpak van antizwart racisme via de inzet van intermediairs. Op het gebied van moslimdiscriminatie heeft het vorige kabinet de Kamer eind 2025 per brief geïnformeerd.

De heer Ceder sloot zijn termijn af met, zoals hij zei, actualiteit. Hij ging onder andere in op het feit dat een Joodse school vandaag dicht blijft. Hij gaf aan dat dat onacceptabel is. Ik ben het met de heer Ceder eens dat het onverteerbaar is dat een school dicht moet blijven vanwege externe dreiging. Ik kan hier in dit debat weinig zeggen over de aard en de motivatie van de dreiging. De heer Ceder sloot af met de vraag of ik met hen in gesprek wil gaan. In antwoord daarop moet ik toch aangeven dat de minister van Justitie en Veiligheid hier verantwoordelijk voor is. Ik weet dat hij heel nadrukkelijk over deze onderwerpen in gesprek is met de instellingen die met dit soort dreigingen te maken hebben. Ik vind niet dat ik dat als minister van Binnenlandse Zaken dan ook moet gaan doen. De minister van JenV heeft hier heel nadrukkelijk tijd en aandacht voor.

De heer Clemminck vroeg naar een onderzoek naar de intolerantie richting Joden en de Joodse gemeenschap. De samenleving is niet gebaat bij een onderzoek dat erop gericht is om groepen de maat te nemen en tegen elkaar op te zetten. Er zijn voldoende onderzoeken voorhanden die de beleving van sociale cohesie en spanningen tussen bevolkingsgroepen in beeld brengen. Ik verwijs daarvoor onder meer naar de uitgebreide studie Samenleven in de toekomst uit 2024, de vijfjaarlijkse survey Samenleven in Nederland en de studie De toekomst in meervoud van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de studie Buitengesloten voelen in de samenleving van dit jaar van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

De heer Flach vroeg of er niet sprake is van inflatie van het discriminatiebegrip. Ik wil daarop zeggen dat ik elke vorm van geweld en antisemitisme veroordeel, maar ik moet de heer Flach ook expliciet tegenspreken op het punt dat antisemitisme gerelativeerd zou worden. Met enige regelmaat vinden hierover debatten plaats in uw Kamer, het meest recente, afgelopen maand nog, over het rapport Gevangen in Vrijheden van de Taskforce Antisemitismebestrijding. Er zijn, terecht overigens, aanzienlijke budgetten vrijgemaakt voor de bestrijding van antisemitisme en we beschikken, naar mijn mening ook weer terecht, over een Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding.

De heer Van Baarle van DENK vroeg naar de inzet met betrekking tot moslimhaat. Iedere vorm van discriminatie en racisme in Nederland is onacceptabel. Het coalitieakkoord is daar heel duidelijk over. Verschillende groepen in onze samenleving ervaren verschillende vormen van discriminatie. Het is goed om altijd in ogenschouw te nemen waar op dit gebied extra stappen nodig zijn. In de kabinetsreactie op het Nationaal onderzoek moslimdiscriminatie is uiteengezet hoe de aanpak van moslimdiscriminatie als onderdeel van de kabinetsbrede integrale aanpak vormgegeven wordt. Met betrekking tot een aparte coördinator vindt het kabinet dit niet opportuun. Er is een coördinator tegen discriminatie, waaronder moslimdiscriminatie. Dat is de NCDR. Onder zijn leiding wordt een aparte programmaleider aangesteld om een nationaal plan voor de aanpak van moslimdiscriminatie op te stellen.

De heer Van Baarle stelde de vraag waarom synagogen — hij gaf ook aan terecht — wel budget krijgen voor beveiliging en moskeeën niet. Ik vind het van groot belang dat moskeeën, net als andere religieuze instellingen, gespaard blijven van zorgen over hun veiligheid en concrete bedreigingen. De beveiliging van religieuze instellingen valt onder de verantwoordelijkheid van het lokaal bevoegd gezag. De beslissing om een instelling te beveiligen vanuit de overheid wordt altijd gemaakt op basis van actuele dreigingsinformatie. Indien dreigingsinformatie daartoe aanleiding geeft, zullen er bij islamitische instellingen beveiligingsmaatregelen worden getroffen door het lokaal bevoegd gezag.

De heer Flach had het in zijn betoog over moslimdiscriminatie, moslimhaat en islamofobie. Hij vroeg of het een recht is om kritiek te hebben op een religie. Volgens mij vroeg hij ook om afstand te bewaren van de term "islamofobie". Ook dit was weer een betoog waarin een aantal vragen verwerkt zaten. Kritiek op religie valt onder de vrijheid van meningsuiting. Die kritiek mag er zijn, ook op de islam, maar geweld, haatzaaien en discriminatie mogen niet. Het kabinet hanteert in de binnenlandse context de term "moslimdiscriminatie". In de EU en de internationale context wordt aangesloten bij termen als "antimoslimhaat" en "antimoslimdiscriminatie". De term "islamofobie" wordt daarbij doorgaans niet gehanteerd. Het uitgangspunt blijft: ruimte voor religiekritiek en bescherming van mensen tegen discriminatie.

De heer Flach zei ook dat de NCDR een scheef beeld zou creëren door alleen aandacht te hebben voor moslimdiscriminatie. De NCDR zet zich in voor de bestrijding van discriminatie voor álle groepen. Een van de taken van de NCDR is signaleren wanneer een overheid te weinig doet om bepaalde vormen van discriminatie aan te pakken. In dit geval is de NCDR van mening dat het beleid van het kabinet op het onderwerp moslimdiscriminatie ontoereikend is. Deze signalering past bij zijn rol. Hij heeft aangekondigd hierover een plan van aanpak uit te brengen. Het is aan de NCDR om keuzes te maken over zijn vorm van advisering. Overigens heeft de NCDR ook het voornemen om een programmaleider aan te stellen voor de aanpak van antizwart racisme.

De heer Flach had het ook over een stemming in het Europees Parlement die ging over haat en geweld tegen christenen. Ik vind haat en geweld tegen christenen onacceptabel, maar ik ga als minister van Binnenlandse Zaken niet over het stemgedrag van Europarlementariërs.

De heer Flach had het ook nog over de internationale dag tegen islamofobie en het proces van totstandkoming daarvan bij de VN. Hij eindigde met de vraag of wij daar als Nederland bezwaar tegen maken. De VN vraagt op verschillende manieren aandacht voor discriminatie van verschillende groepen. Nederland en de EU zijn in algemene zin terughoudend over het instellen van nieuwe internationale dagen binnen VN-verband, mede vanwege de toenemende werklast en de versnippering van de VN-agenda. Dat algemene standpunt brengt Nederland consequent naar voren. We dienen echter geen afzonderlijke bezwaren in tegen specifieke individuele VN-dagen. Nederland blijft zich internationaal actief en zichtbaar inzetten om de vervolging van minderheidsgroepen, zowel van moslims als christenen, tegen te gaan. Wat betreft de genoemde beslisnota is de internationale dag enkel ter referentie benoemd. De NCDR heeft zelf — dat mag hij ook, want dat past bij zijn rol — de keuze gemaakt om deze dag te gebruiken voor zijn aankondiging.

De heer Van Baarle had een vraag met betrekking tot de Wet gedeeltelijk verbod gezichtsbedekkende kleding. Het kabinet hecht waarde aan het normstellende effect dat uitgaat van de Wet gedeeltelijk verbod gezichtsbedekkende kleding. Het huidige verbod blijft daarom bestaan. Er komt geen uitbreiding van het verbod, maar het kabinet wil wel inzetten op betere handhaving. Daarover worden gesprekken gevoerd met handhavingsinstanties. Dit laat onverlet dat er in onze samenleving geen ruimte hoort te zijn voor discriminatie van mensen op grond van hun religieuze uitingen, waarvoor meldkanalen en aangiftemogelijkheden bestaan.

De heer Clemminck hield een pleidooi voor een Catshuisoverleg over discriminatie door moslims in plaats van over moslimdiscriminatie. Is de minister bereid om dit te gaan doen? De Catshuissessie met moslimjongeren is door het vorige kabinet belegd naar aanleiding van een door uw Kamer aangenomen motie van de heer Van Baarle van DENK. Het was dus een Kamermeerderheid die hierom vroeg. Ik zie geen aanleiding om een Catshuissessie te gaan houden over discriminatie door moslims.

Mevrouw Tseggai vroeg naar de uitvoering van een motie met betrekking tot Roma en Sinti in het kaderverdrag: hoe staat het met de uitvoering van deze motie? De discriminatie ten aanzien van minderheidsgroepen, zoals Roma en Sinti, is onacceptabel. Ik ben bekend met de motie die strekt tot het aanmerken van Roma en Sinti als erkende minderheidsgroepen in Nederland. Dit vergt een zorgvuldige afweging en kent veel verschillende aspecten. Het duurt daarom wat langer om de Kamer hierover te informeren. Ik ben hierover in gesprek en ik informeer uw Kamer in het najaar over de follow-up.

In het verlengde hiervan verwees mevrouw Tseggai in haar inbreng naar het bericht van de NCDR over discriminatie van woonwagenbewoners, een term die overigens breder is dan alleen Roma en Sinti. Ik zie mevrouw Tseggai ook knikken. Ik heb het rapport van de NCDR ook gelezen. Vooropgesteld: discriminatie is verboden. Ook gemeenten moeten zich aan het verbod op discriminatie houden. Dat betekent dat een gemeente woonwagenbewoners niet anders mag behandelen dan andere inwoners. Ik vind het van belang dat gemeenten en woningcorporaties zich inzetten voor woonwagenbewoners en standplaatsen. In het wetsvoorstel Versterking regie volkshuisvesting van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening staat daarom een verplichting opgenomen voor medeoverheden om de behoeften van alle aandachtsgroepen in beeld te brengen en aan te geven hoe hierin te voorzien. Dat geldt ook voor de realisatie van voldoende woonwagenstandplaatsen.

De heer Van Baarle vroeg om meer aandacht voor anti-Aziatisch racisme en vroeg wat het kabinet hier concreet tegen gaat doen. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft hier aandacht voor en er zijn verschillende stappen gezet om evidencebased te werken aan een aanpak van deze specifieke vorm van racisme. Zo is er in 2024 onderzoek gedaan naar ervaren discriminatie en racisme bij mensen met een Zuidoost-Aziatische herkomst. Het onderzoek toont aan dat de discriminatie die Aziatische Nederlanders ervaren, structureel is en op diverse levensterreinen plaatsvindt. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zet daarom in op een lokale aanpak via dialoogbijeenkomsten in twee gemeenten met lokale Aziatisch-Nederlandse gemeenschappen. Daarnaast doet het onderzoek naar hoe het koloniale verleden doorwerkt in diverse domeinen van het dagelijks leven van Nederlanders van Aziatische afkomst en naar de vergroting van de bewustwording hieromtrent.

De heer Van Baarle verwees ernaar dat het binnenkort 1 juli is. Hij vroeg of het kabinet kan kijken of Ketikoti tot een nationale feestdag gemaakt kan worden. Tijdens het commissiedebat Slavernijverleden op 11 juni vorig jaar heeft mijn ambtsvoorganger toegezegd het Herdenkingscomité Slavernijverleden opdracht te geven hier onderzoek naar te doen. Zij leveren hun resultaten en aanbevelingen aan het ministerie van BZK op in het derde kwartaal van dit jaar.

De heer Van Baarle vroeg ook naar de voortgang van het museum over het slavernijverleden. Hij vroeg naar de bouw en de ontwikkeling en vroeg ook of er structurele financiering komt. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft uw Kamer op 15 april geïnformeerd over de voortgang van het Nationaal Slavernijmuseum, waarbij uw vragen aan bod kwamen. In de brief is opgenomen dat het kabinet voornemens is om de Kamer uiterlijk in 2027 te informeren over hoe het ministerie van OCW zich zal verhouden tot museum. Het museum heeft tot 2029 voldoende financiële slagkracht om de juiste ontwikkelstappen te zetten. De minister van OCW verzekerde uw Kamer in de brief dat zij zich in nauwe afstemming met de gemeente Amsterdam zal inzetten voor structurele borging van het museum.

De heer Ceder refereerde aan de VN-resolutie en de afwezigheid van afstemming met Caribisch Nederland daarover. Ieder jaar vindt afstemming met de landen binnen het Koninkrijk plaats over de algemene inzet in de Verenigde Naties voor het aankomend jaar. Het beleid op het slavernijverleden is in overeenstemming met de Caribische delen van het Koninkrijk tot stand gekomen en we hebben daarover nauw en regelmatig contact. Omdat deze steminstructie binnen de kaders van het staand beleid valt, is die destijds niet apart besproken. Het kabinet en de minister van Buitenlandse Zaken hebben erkend dat de communicatie daarover met de betrokken uit heel het Koninkrijk beter had gekund en het kabinet zal daar in de toekomst beter oog voor houden. Het kabinet hecht grote waarde aan het blijven agenderen en bespreken van de hedendaagse impact van het slavernijverleden, inclusief discriminatie en racisme. Vanwege principiële en juridische redenen kon Nederland echter niet voor deze resolutie stemmen.

De heer Flach had het erover dat het pesten van kinderen nu een discriminatiegrond zou zijn dankzij de Kinderombudsman. Het pesten van en door kinderen gebeurt om tal van redenen, zoals of je een bril draagt of de kleur van je haar. We weten ook dat kinderen gepest worden vanwege persoonskenmerken die simpelweg worden beschermd door onze gelijkebehandelingswetgeving. Eerder onderzoek van de Kinderombudsman laat zien dat een derde van de kinderen wordt gepest om redenen die eigenlijk discriminatie zijn. In de brief die de Kinderombudsman gisteren naar uw Kamer stuurde, geeft zij zelf terecht aan dat het belangrijk is dat er een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen pesten en discriminatie. Discriminatie vraagt immers op een aantal punten om een andere aanpak dan pesten. Het is dus niet zo dat pesten een specifieke discriminatiegrond an sich is.

De heer Flach verwees met een tweede actueel voorbeeld naar een apotheker die geen middelen mag verkopen die een einde maken aan het leven. De minister van VWS heeft hier eerder deze week op gereageerd. De patiënten hebben recht op goede zorg en zorgverleners moeten die leveren. Een apotheker mag op basis van zijn levensovertuiging medicijnen voor abortus en euthanasie weigeren te verstrekken. Dat ontslaat een apotheker echter niet van de plicht om goede zorg te leveren. Hij moet daarom artsen met wie hij samenwerkt hiervan op de hoogte stellen, hij moet afspraken maken met collega-apothekers en een patiënt actief naar hen doorverwijzen. De Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie pakt deze casus verder op.

De heer Ceder besteedde een groot deel van de start van zijn termijn aan excuses aan en erkenning voor Molukkers. Hij stelde een aantal vragen over 75 jaar Molukkers in Nederland, die ik graag in samenhang wil beantwoorden. Ik realiseer me dat het gebrek aan begrip voor de ondergane oorlogsverschrikkingen in Azië, de kille ontvangst, de behandeling in Nederland en het daaropvolgende formalisme in het rechtsherstel bij de Molukse gemeenschap veel verdriet teweeg heeft gebracht. Deze slechte behandeling is door eerdere regeringen erkend. Hiervoor is oprechte spijt uitgesproken, maar dat kan het verdriet natuurlijk nooit helemaal wegnemen. Het jubileumjaar 75 jaar Molukkers in Nederland markeert een belangrijk moment in dit belangrijke deel van onze geschiedenis, temeer vanwege de hoge leeftijd van de eerste generatie Molukkers. Het kabinet bekijkt momenteel hoe hier op een waardige manier bij stilgestaan kan worden en is hierover met de gemeenschap in gesprek. Tot slot wordt het beleid van collectieve erkenning van de Indische, Molukse, Papoease en Chinees-Indonesische gemeenschappen in Nederland uitgevoerd door het ministerie van VWS. Dit is structureel beleid waarmee geprobeerd wordt erkenning te geven aan hetgeen de gemeenschappen hebben meegemaakt.

Mevrouw Keijzer sprak over het "KIS-schandaal". Dat waren haar woorden. De minister van Werk en Participatie heeft uw Kamer hierover in maart jongstleden uitgebreid geïnformeerd tijdens de beantwoording van Kamervragen, in het WGO Integratie en maatschappelijke samenhang en per Kamerbrief. Ik verwijs graag naar de op al deze wijzen reeds gegeven beantwoording.

De heer Van den Brink vroeg naar de ondersteuning van burgermeesters met een visuele beperking. Het is wel degelijk mogelijk dat de gemeente, in samenspraak met de burgemeester met een beperking, een voorziening verstrekt die specifiek is afgestemd op de beperking. Dat is juist om de door u genoemde redenen. Het doel is om ze met die voorzieningen in eenzelfde uitgangspositie te brengen als burgemeesters zonder beperking. De juridische basis voor die voorzieningen is opgenomen in het Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers. Die bestaat voor alle functionarissen en dus niet alleen voor burgemeesters. Conform de systematiek van de rechtspositie komen deze voorzieningen net als andere rechtspositionele voorzieningen ten laste van de gemeente, de provincie of het waterschap.

Mevrouw Beckerman vroeg naar sociaal-economische status als nieuwe grond in de Algemene wet gelijke behandeling. Mijn ambtsvoorganger heeft toegezegd bereid te zijn om daar onderzoek naar te doen en om daar spoedig mee te starten. Tot nu toe is voorrang gegeven aan het belangrijke traject ter versterking van antidiscriminatiewetgeving zoals betreffende de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling en het handelen van de overheid, het zogenaamde eenzijdig overheidshandelen, en hoe dat vorm zou kunnen krijgen. Dat wetgevingstraject is omvangrijker en ingewikkelder gebleken dan gedacht en daarvoor is tijd en capaciteit nodig. Ik hecht eraan om eerst dat substantieel verder te brengen alvorens nieuwe verkenningen te doen naar de uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling.

De heer Ceder had een vraag naar aanleiding van de discussie over het slavernijverleden. Dat geeft maar weer aan hoeveel onderwerpen hier langskomen. Hij wil weten of het gratis wijzigen van de achternaam ook mogelijk zou moeten zijn voor andere groepen, bijvoorbeeld voor Armeniërs. Ik moet deze vraag over naamswijziging doorgeleiden naar de minister van Justitie en Veiligheid.

Dit was het, zoals ik al aankondigde niet kleine, tweede blok.

Minister Heerma:

Ik weet niet of ik de vergelijking helemaal op vind gaan. Tja, het is lastig. Als je het vraagstuk rondom discriminatie- en racismebestrijding bekijkt, kun je ook zeggen dat er in de afgelopen jaren juist bewustwording is ontstaan over het belang ervan. Dat zou niet verward moeten worden met inflatie. Ik denk dat er heel lang te weinig besef van en aandacht voor is geweest, ook vanuit de overheid zelf. Ik vind het juist goed dat dat besef en die aandacht zijn toegenomen. Dat uit zich ook in het coalitieakkoord en in de ambities die dit kabinet heeft, waar ik in mijn inleiding al iets over heb gezegd.

Minister Heerma:

Ik kom in mijn laatste blok ook nog terug op een aantal vragen die op dit punt gesteld zijn. Een nationaal coördinator valt enerzijds onder de ministeriële verantwoordelijkheid, maar heeft anderzijds juist ook een onafhankelijke positie op iets meer afstand, omdat er vrijheid is om onderwerpen te agenderen en om een spiegel voor te houden. Dat heeft de Nationaal Coördinator gedaan rondom moslimdiscriminatie. Ik gaf aan dat de Nationaal Coördinator ook een programmanager gaat instellen op het punt van antizwartracisme. Ik vind dit wel degelijk behoren tot de taak en de opdracht die de Nationaal Coördinator heeft.

Minister Heerma:

Ik zie geen aanleiding voor een specifieke aanpak daarvan. Volgens mij hebben wij überhaupt geen plan van aanpak voor plegers van discriminatie.

Minister Heerma:

Er wordt naar heel veel dingen onderzoek gedaan. In de eerste termijn van de Kamer is er onderling gediscussieerd over allerlei onderzoeken en zijn allerlei onderzoeken ook onderling ter discussie gesteld. Onderzoeken die er zijn, die zijn er. Tegelijkertijd vraagt de heer Clemminck naar het aanbrengen van rangordes in de mate waarin discriminatie bij welke groepen vandaan komt. Dat ga ik niet doen.

Minister Heerma:

Discriminatie moet bestreden worden en dat doen we ook. Ik ben het gewoon niet eens met de heer Clemminck dat we de analyse die hij maakt nodig hebben om dat effectief te kunnen doen.

Minister Heerma:

Ik gaf aan dat dit een zorgvuldige afweging vereist en dat het daarom langer duurt om uw Kamer te informeren. Ik ben hierover in gesprek en kan over de uitkomsten daarvan nog niet iets zeggen. In mijn eerste beantwoording heb ik toegezegd dat ik de Kamer hier in het najaar over zal informeren.

Minister Heerma:

Er ligt een aangenomen motie. Wij zijn daar op dit moment mee bezig. Ik geef aan dat een en ander een zorgvuldige afweging vereist. Ik ga de Kamer daarover informeren in het najaar. Het is dan weer aan de Kamer om te beoordelen of zij vindt dat waar het kabinet mee komt, voldoet aan de motie. Maar laten we dat gesprek voeren zodra ik in het najaar uw Kamer heb geïnformeerd.

Minister Heerma:

Ik refereerde er al aan dat ik vorige maand de discriminatiecijfers in ontvangst heb genomen. Daarin zie je een toename van het aantal meldingen van discriminatie. Moslimdiscriminatie betreft daarin niet het kleinste aantal meldingen. Er is dus sprake van moslimdiscriminatie. Er moet ook aandacht zijn voor de bestrijding ervan. Blijkens de cijfers komen meldingen van moslimdiscriminatie veelvuldig voor.

Minister Heerma:

Ik heb in eerdere antwoorden al aangegeven dat de NCDR werkt aan een plan van aanpak en een coördinator aanstelt. Ik zei ook al dat ik dat betrek bij de uitwerking van de motie die de heer Van Baarle heeft ingediend. Wij komen er dus zeker over te spreken.

Minister Heerma:

Ik heb al aangegeven dat wij naar aanleiding van de bij het debat over de regeringsverklaring aangenomen motie van de heer Van Baarle met die rijksbrede aanpak komen en dat ik daarbij onder andere het werk en ook de aanbevelingen van de NCDR meeneem. Wellicht kan de heer Van Baarle dan daarna beoordelen wat hij vindt van deze rijksbrede aanpak. Maar ik heb al aangegeven dat dit erbij wordt betrokken.

Minister Heerma:

Ik sta voor een dilemma. In algemene zin begrijp ik dat de Kamer het bij gecoördineerde onderwerpen ingewikkeld vindt als een bewindspersoon steeds verwijst naar andere bewindspersonen, die er eigenlijk over gaan. Ik probeer dat zo veel mogelijk te voorkomen. Ik ga dus zo meteen proberen om een iets specifieker antwoord te geven. Ik zal echter uiteindelijk toch moeten verwijzen naar de bewindspersoon die erover gaat. Dat betekent dat een eventueel vervolg daar ook het beste plaats kan vinden, maar ik begrijp de vraag.

De vraag van de heer Ceder raakt aan de Wet afbouw interlandelijke adoptie en vereenvoudiging identiteitsherstel. De consultatie daarvan is recent afgerond. In de reacties op het wetsvoorstel is kosteloze naamswijziging ook aan bod gekomen. De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid neemt deze reacties serieus en zal hier ook op terugkomen in de richting van de Kamer.

Minister Heerma:

Met permissie, voorzitter, ga ik toch nog iets zeggen over de coördinatie en de geconstateerde versnippering. Ik kan oprecht aangeven dat er over het onderwerp racisme en discriminatie enorm veel contact is, ook in die 40 minuten schorsing, tussen het team dat deze minister ondersteunt en alle andere departementen om de vragen af te stemmen die niet direct onder de verantwoordelijkheid van deze minister vallen en om te proberen alle vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Daar zit serieus werk in, ook vanuit mijn intentie om te voorkomen dat ik een heel groot aantal vragen direct verwijs naar andere bewindspersonen. Ik geef ook toe dat ik dat in eerste instantie bij deze vraag wel deed, en daarom heb ik daar in tweede instantie een nader antwoord op gegeven. Maar dat antwoord verwijst dus ook naar de consultatie van een wetsvoorstel die gaande is en waarin deze vragen heel expliciet aan de orde zijn geweest. Dat wetsvoorstel valt onder de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. Zij zal hier dus actief op terugkomen.

Minister Heerma:

Ik kom hier in tweede termijn op terug, omdat ik nu niet een termijn wil noemen die dan net niet klopt.

Minister Heerma:

En toch is de precedentwerking wel het geldende argument. Je zou namelijk voor vele andere onderwerpen een soortgelijke redenatie kunnen hanteren. Dit is gewoon de manier waarop het recht op voorzieningen geregeld is. De precedentwerking is er dus wel degelijk. In de vraag die de heer Van den Brink in eerste instantie had, zei hij: hier wordt niks voor geregeld. Nee, dat kan wel, maar dat is onder de verantwoordelijkheid van de bestuurslaag waar dit speelt. Dat geldt in algemene zin ook voor allerlei soortgelijke vragen en vraagstukken.

Minister Heerma:

Dit is de manier waarop het in algemene zin georganiseerd is. Je zou een heel lange discussie kunnen voeren over wat er allemaal wel en niet onder valt, maar ik schetste zojuist het omgekeerde: als je begint dat op een andere manier te organiseren, kunnen er steeds ook andere redenen zijn om dat te gaan doen. Ik zou dus voorstellen om vast te houden aan de manier waarop we dit in algemene zin georganiseerd hebben. Dit hoort bij de bestuurslaag waar het speelt.

Minister Heerma:

Ik ben niet bekend met rapportages over de Moslimbroeders. Ik ben niet bekend met de precieze aard van de vraag van de heer Clemminck. Maar het debat dat hij in eerste termijn had, ging over ervaren discriminatie. Er werd gezegd dat onderzoek daarmee geen waarde zou hebben. Dat leidde ook tot een interruptiedebat over ervaren discriminatie bij antisemitisme. In alle eerlijkheid, toen nuanceerde de heer Clemminck zijn eigen stellingname in dat interruptiedebat ook. We moeten een onderscheid maken tussen ervaren discriminatie en daadwerkelijk bestrafbare discriminatie, die ook tot een veroordeling leidt, maar ook ervaren discriminatie heeft beleidsmatig wel degelijk waarde. Die onderzoeken moet je niet dus bagatelliseren. Een parallel hiermee is veiligheid. Ervaren veiligheid is bijvoorbeeld ook iets wat voor beleidsdoelen gebruikt wordt. Daarom moeten we ervaren discriminatie, door welke groep dan ook, niet helemaal wegbagatelliseren. Dat zou ik onverstandig vinden.

Minister Heerma:

Nadat hij even een slokje water heeft genomen. We komen bij het laatste blok: discriminatie en de overheid. Hierin zitten ook veel van de vragen die betrekking hebben op de in mijn inleiding aangehaalde besluiten die ik in mijn eerste weken als minister al heb genomen.

Diverse Kamerleden vroegen naar het verplichten van de discriminatietoets en wat daarvoor nodig is. Ik heb een drietal redenen gegeven om de discriminatietoets niet te verplichten. Voor nu blijf ik daarbij. Allereerst: de toets is er net en ik vind het belangrijk om eerst ervaring op te doen met het instrument. Ik vind het daarom echt te vroeg om nu over te gaan tot de verplichting ervan. Daarnaast is de discriminatietoets het meest effectief en ook het meest betekenisvol wanneer organisaties bewust tijd vrijmaken om de kritische zelfreflectie te doen die wordt gevraagd en het niet een verplichte afvinklijst is. Dan zou het lerende effect mogelijk verloren gaan. Daarbij zien we dat er op dit moment heel veel animo is om de toets te doorlopen. Ook de staatscommissie noemt draagvlak als belangrijke randvoorwaarde voor het doorlopen van de discriminatietoets binnen de organisatie. Ik meen dat daarvan sneller sprake is als een organisatie zelf besluit om de toets te doorlopen. Tot slot zijn er ook organisaties die eigen instrumenten ontwikkeld of geadopteerd hebben om bepaalde werkprocessen of praktijken door te lichten. Organisaties moeten de flexibiliteit blijven houden om daarin een keuze te maken voor het meest passende instrument. De motie van het lid Van Nispen, waarnaar onder andere door de SP verwezen werd en waar ook mevrouw Tseggai naar verwees, vraagt om de regie te pakken bij de implementatie van het advies van de staatscommissie. In de Kamerbrief die ik afgelopen week heb gestuurd, heb ik toegelicht op welke wijze ik dit doe.

De heer Bamenga vroeg in het verlengde of ik de Kamer jaarlijks kan informeren hoeveel instanties de toets niet gebruiken. Ik wil in ieder geval nu nog geen toezegging doen over namen en rugnummers, dit om drie redenen. Allereerst is het niet wenselijk en bovendien is het ondoenlijk. Het doorlopen van de discriminatietoets is juist het meest effectief als kleine teams binnen een organisatie de toets doorlopen. De discriminatietoets richt zich op alle overheidsorganisaties en binnen organisaties op een groot aantal teams die potentieel de toets zouden kunnen doorlopen. Ten tweede gaat het voorbij aan het vrijwillige karakter van de toets om de Kamer te informeren over organisaties die de toets niet gebruiken. Tot slot zijn er andere instrumenten en interventies van organisaties zelf die ook een geschikt middel kunnen zijn om de risico's van discriminatie binnen de processen en praktijken te onderzoeken. Wel zal ik uw Kamer vanaf de start eenmaal per jaar informeren over de voortgang van de discriminatietoets.

Er zijn door diverse woordvoerders vragen gesteld over het rapport van de staatscommissie over risicoprofilering. Een van die vragen was of de minister bereid is om te stoppen met datagedreven profilering voor fraude- en criminaliteitsopsporing, zoals de staatscommissie tegen discriminatie en racisme aanbeveelt. Het kabinet hecht groot belang aan het rapport van de staatscommissie en zal in de komende kabinetsreactie uitgebreid ingaan op de bevindingen van de staatscommissie. Ik ben er geen voorstander van om nu direct te stoppen met alle datagedreven profilering voor fraude- en criminaliteitsbestrijding. Profilering helpt overheden namelijk om hun beperkte capaciteit gericht in te zetten en medewerkers te ondersteunen bij het prioriteren van dossiers. We ondernemen wél actie om de waarborgen te versterken, zoals door de ontwikkeling van nieuwe instrumenten voor discriminatietoetsing en het vergroten van transparantie en rechtsbescherming van burgers.

Zowel de heer Ceder als de heer Bamenga vroegen in hun eerste termijn al door op dit vraagstuk. Zij stelden de vraag: indien het volledig stoppen met datagedreven profilering geen optie is, wil de minister dan een kaderwet voor risicoprofilering opstellen, zoals is geopperd door het College voor de Rechten van de Mens, of de regels aanscherpen? De wettelijke vereisten zoals die in de Algemene verordening gegevensbescherming, de Algemene wet bestuursrecht, de Grondwet, antidiscriminatiewetgeving en de AI-verordening wanneer er AI gebruikt wordt, zijn samengebracht in het Algoritmekader. Het Algoritmekader wordt momenteel doorontwikkeld tot een auditeerbaar kader, waaraan getoetst kan worden of organisaties voldoen aan de regelgeving. Omdat we nu inzetten op de doorontwikkeling van het Algoritmekader ben ik niet voor het opstellen van een aparte kaderwet. Daarnaast is met de oprichting van de directie Coördinatie Algoritmes bij de Autoriteit Persoonsgegevens ook het toezicht op algoritmes versterkt.

Mevrouw Beckerman vroeg: als de datagedreven profilering niet wordt stopgezet, hoe gaat u er dan voor zorgen dat er geen directe of indirecte discriminerende gevolgen zijn? Het kabinet zet in op de versterking van de waarborgen rondom het gebruik van algoritmische profilering. Uw Kamer ontvangt daarover binnenkort een brief. In aanvulling op de al bestaande instrumenten, zoals een mensenrechtentoets en de handreiking non-discriminatie, werkt mijn ministerie aan nieuwe instrumenten om profileringsalgoritmen te toetsen op directe en vooral indirecte discriminatie. We betrekken daarbij de ontwikkeling van een Nederlandse technische afspraak voor methoden van bias- en discriminatietoetsing van profileringsalgoritmen. De definitieve versie wordt deze zomer verwacht. Het Centraal Planbureau heeft een tool voor discriminatietoetsing ontwikkeld: de Selectiviteitsscan. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties onderzoekt hoe deze tool breder beschikbaar kan worden gemaakt.

De heer Bamenga verwees naar een eerdere motie van zijn hand met betrekking tot het toetsingskader: het Toetsingskader risicoprofilering. Hij vroeg hoe het met de uitvoering staat en hoe vaak het toetsingskader nu wordt gebruikt. Wij proberen samen met het college te bewerkstelligen dat het toetsingskader door zo veel mogelijk uitvoeringsorganisaties wordt gebruikt. Het college en het ministerie van BZK brengen het toetsingskader voortdurend actief onder de aandacht en gaan in gesprek met uitvoeringsorganisaties, gemeenten en departementen. In deze gesprekken moedigen we organisaties aan om het toetsingskader te implementeren en actief te gebruiken. Zo organiseert BZK samen met het College voor de Rechten van de Mens een reeks kennissessies voor overheden over het Toetsingskader risicoprofilering.

De heer Bamenga vroeg ook nog naar het bekijken van alternatieven, zoals aselect controleren. Om tunnelvisie te voorkomen, is het goed om niet alleen op basis van profilering te controleren, maar ook willekeurige dossiers of personen te selecteren. Dit is ook een aanbeveling van de Autoriteit Persoonsgegevens, die is overgenomen in het Algoritmekader. Er is ook ervaring met aselect controleren, bijvoorbeeld bij politie en uitvoeringsorganisaties, die naast risicogericht controleren ook aselect controleren. We nemen deze ervaringen mee in de kabinetsreactie op het rapport van de staatscommissie over datagedreven risicoprofilering.

De heer Bamenga vroeg ook naar de uitvoering van de motie over een algoritme-apk. Deze motie ging over het selectiealgoritme van DUO bij de uitwonende beurs. De controles op de uitwonende beurs vinden op dit moment plaats aan de hand van een aselecte steekproef zonder selectiealgoritme. Er wordt door DUO en OCW gewerkt aan een nieuw controleproces voor de uitwonende beurs. Dit nieuwe controleproces zal voor implementatie extern worden getoetst, zoals door uw Kamer is verzocht. Daarin zal een selectiealgoritme alleen plek hebben als het voldoet aan alle bijbehorende eisen en waarborgen.

De heer Flach — ik maak nu een bruggetje richting het eenzijdig overheidshandelen — was hier zeer kritisch op. Hij vroeg of we eenzijdig overheidshandelen echt moeten opnemen in de Algemene wet gelijke behandeling. Er is uitgebreid onderzocht of een uitbreiding van de Algemene wet gelijke behandeling naar eenzijdig overheidshandelen nodig en zinvol is. Uit dat onderzoek blijkt dat uitbreiding een duidelijke meerwaarde heeft, omdat burgers dan straks terecht kunnen bij het College voor de Rechten van de Mens en bij de antidiscriminatievoorzieningen. Dat is belangrijk, want deze voorzieningen zijn gratis, laagdrempelig en gespecialiseerd in het gelijkebehandelingsrecht. De uitbreiding wordt bovendien aanbevolen door de staatscommissie tegen discriminatie en racisme en door de NCDR. Ook in de academische wereld is hier steun voor. Dat laat zien dat nieuwe wetgeving niet lichtvaardig wordt voorgesteld. Aan deze uitbreiding ligt een zorgvuldige en kritische afweging ten grondslag. Ook moet gezegd worden dat er brede steun voor is in de Tweede Kamer, die in december van 2024 de oproep tot uitbreiding heeft aangenomen.

De heer Van Baarle stelde een vraag die betrekking heeft op het initiatiefwetsvoorstel van zijn partij. De vraag ging over de wettelijke verankering van de NCDR. Hij gaf aan dat het gebruikelijk is dat een initiatief vanuit de Tweede Kamer altijd voorrang krijgt. Het kabinet verwelkomt het feit dat er door de heer Van Baarle vanuit de Kamer aan een initiatiefwetsvoorstel wordt gewerkt. Tegelijkertijd is het niet zo dat een dergelijk voorstel altijd voorgaat op voorstellen van het kabinet. De wettelijke verankering van de NCDR is ook opgenomen in het regeerakkoord. Het kabinet zal hier daarom op inzetten. Ik kan de heer Van Baarle melden dat het kabinet in dat proces ook zeer uitkijkt naar zijn initiatiefwetsvoorstel. Als ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties werken wij ook samen met het ministerie van JenV, die weer de wettelijke verankering van de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding ter hand neemt. Ik vind het van groot belang dat we bij beide wettelijke verankeringen goed kijken naar de manier waarop we dat gezamenlijk doen.

De heer Clemminck vroeg of ik de stekker uit de NCDR zou willen trekken en deze op zou willen heffen. Uit de evaluatie van de NCDR, die uw Kamer op 25 oktober 2025 heeft ontvangen, volgt dat de NCDR een waardevolle aanvulling is op het stelsel voor de aanpak van discriminatie. Ik zie daarom geen reden om het instituut op te heffen. De NCDR heeft als regeringscommissaris een semionafhankelijke positie. Hij valt onder mijn verantwoordelijkheid, maar is met opzet op afstand van de politiek geplaatst. Dat is gedaan om zijn taak mogelijk te maken. Die taak is het op de agenda zetten en houden van het onderwerp discriminatie, het aanjagen van het kabinet tot grotere ambities en het bewaken van de voortgang. Hij kan dat alleen als hij een grote mate van vrijheid heeft om te zeggen wat hij denkt, op basis van de signalen die hij ophaalt. Keuzes die hij maakt over zijn interne organisatie en over welke onderwerpen hij zich uitspreekt, passen binnen deze rol en zijn geen reden voor het opheffen van het instituut.

De heer Van den Brink vroeg naar de verhouding tussen de plannen van de nationaal coördinator en de plannen van de regering. Ik heb daar in eerdere beantwoording ook al iets over gezegd. De denkrichtingen voor het Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme zijn door middel van samenwerking tussen de NCDR en het vorige kabinet opgesteld. Een deel van de aanpak liep daarom al via de betrokken ministeries en was niet afhankelijk van het programma zelf. Het is aan de NCDR om het kabinet aanvullend te adviseren en aan te sporen op de aanpak van discriminatie. Het kabinet kijkt naar aanleiding van die adviezen of aanscherping nodig is. De komende periode bekijk ik of denkrichtingen aansluiten bij de ambities van dit kabinet. De betrokken ministeries werken ondertussen door aan de aanpak van discriminatie en de uitvoering van eerdere programma's.

Mevrouw Keijzer vroeg naar een individuele casus van voorkeursbeleid van de gemeente Amsterdam. Het uitgangspunt van de gelijkebehandelingswetgeving is dat sollicitanten gelijk worden behandeld. Ik kan niet op de specifieke casus ingaan, maar voorkeursbeleid is wettelijk alleen in bijzondere gevallen toegestaan. Uit oordelen van het College voor de Rechten van de Mens blijkt dat de voorwaarden waaraan voorkeursbeleid dient te voldoen, strikt worden toegepast. Als een werkgever aanleiding ziet om voorkeursbeleid te voeren, dan raad ik in algemene zin altijd aan om dit voornemen bij het college te laten toetsen.

De heer Van Baarle — dit heeft betrekking op de antidiscriminatievoorzieningen — vroeg of ik nut zie in een wettelijke taak voor lokaal antidiscriminatiebeleid. Ik begrijp dat dit een belangrijk punt is voor DENK en de heer Van Baarle. Ik zie dit ook terug in de reactie op de internetconsultatie en de bestuurlijke reactie van de VNG. Ik snap de wens met betrekking tot een wettelijke taak en ik zie het nut daarvan ook in. Er zijn op dit moment echter onvoldoende financiële middelen beschikbaar om die nieuwe taak effectief te kunnen uitvoeren. Wanneer alle adviezen binnen zijn, zal ik de balans opmaken en dit punt meenemen in mijn overweging. Ik wil benadrukken dat gemeenten in het licht van artikel 1 van de Grondwet een eigen verantwoordelijkheid hebben in het voorkomen en aanpakken van discriminatie en racisme in hun gemeente. Dat is in de huidige situatie ook zo en dat staat los van een expliciete wettelijke taak. Veel gemeenten nemen die verantwoordelijkheid en hebben lokaal antidiscriminatiebeleid of werken daaraan. Dit blijkt ook uit de Monitor lokaal antidiscriminatiebeleid die Movisie in 2025 heeft uitgebracht.

De heer Verkuijlen vroeg naar veiligheidsprotocollen voor politieke ambtsdragers. Er zijn gemeenten die een agressieprotocol hebben, maar lang niet allemaal. Het is de eigen verantwoordelijkheid van een gemeente om een agressieprotocol te hebben. Vanuit het Netwerk Weerbaar Bestuur worden gemeenten gewezen op het belang van een agressieprotocol en het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur — die vallen beide onder het ministerie van Binnenlandse Zaken — vraagt hier ook nadrukkelijk aandacht voor bij de bijeenkomsten die daarvoor binnen gemeenten worden georganiseerd. Inmiddels zijn er zo'n 180 geweest. Hiervoor is een modelagressieprotocol beschikbaar gesteld vanuit het Netwerk Weerbaar Bestuur.

De heer Verkuijlen vroeg ook naar de verlof- en vervangingsregeling voor zwangere politieke ambtsdragers. Wat is de status van die regeling? In hoofdzaak regelt het wetsvoorstel een aantal zaken. De termijn waarop volksvertegenwoordigers en dagelijks bestuurders zich kunnen laten vervangen, wordt geflexibiliseerd. De wettelijke belemmering voor volksvertegenwoordigers om zich bij aanvang van hun ambtsperiode te laten vervangen in verband met zwangerschap en bevalling wordt weggenomen. De verlofnormen voor dagelijks bestuurders op decentraal niveau worden uitgebreid. Concreet betekent dit: geboorteverlof, adoptieverlof, pleegouderverlof en zorgverlof. De term "tijdelijk ontslag" wordt vervangen door de term "tijdelijke ontheffing van het ambt". Het wetsvoorstel is inmiddels in consultatie geweest. Op dit moment worden alle reacties verwerkt die hierop zijn binnengekomen. Zodra dit is afgerond, zal het wetsvoorstel via de ministerraad aan de Raad van State worden voorgelegd ter advisering. Nadat de opmerkingen van de Afdeling zijn verwerkt, wordt het wetsvoorstel bij uw Kamer ingediend.

De heer Van Baarle vroeg naar een tweejaarlijks vervolgonderzoek naar discriminatie binnen de overheid. Hij vroeg: wanneer kunnen we dit onderzoek verwachten? Mijn voorganger heeft u toegezegd dat dit onderzoek elke twee jaar wordt herhaald. Het onderzoek is eind 2025 uitgevoerd. Ik zal de rapportage uiterlijk voor de zomer met een kabinetsreactie naar de Kamer sturen.

De heer Verkuijlen vroeg of er gekeken moet worden naar de onafhankelijkheid van vertrouwenspersonen bij de Rijksoverheid. Laat ik vooropstellen dat de meeste medewerkers bij de Rijksoverheid die vanwege ervaren discriminatie en racisme naar een vertrouwenspersoon stappen tevreden zijn over de vertrouwenspersonen. Inmiddels is het rijksbrede Kader Uniforme Basiseisen Vertrouwenspersonen Rijksoverheid van kracht geworden. Hierin staan de kwaliteitscriteria en competenties voor vertrouwenspersonen beschreven. Alle departementen werken met dit kader. Daarin zijn ten eerste voldoende diversiteit van de groep vertrouwenspersonen, ten tweede de geheimhoudingsplicht en ten derde de onafhankelijkheid belangrijke vereisten. Er is ook een hernieuwde basisopleiding voor vertrouwenspersonen, die verplicht is en die dit rijksbrede kader als basis heeft. Mocht het zo zijn dat medewerkers toch onvoldoende vertrouwen hebben in de vertrouwenspersoon in hun eigen organisatie, dan kunnen zij ook altijd nog terecht bij externe vertrouwenspersonen. Die mogelijkheid bestaat reeds. In het vervolgonderzoek naar discriminatie en racisme is de tevredenheid over vertrouwenspersonen ook gemeten. U ontvangt dit onderzoek voor de zomer.

De heer Van den Brink vroeg naar de scheiding van kerk en staat en het organiseren van iftars. Dit onderwerp is vorig jaar ook aan bod gekomen in schriftelijke vragen, onder andere van JA21 en de SGP. Het beginsel van scheiding van kerk en staat sluit niet uit dat de overheid ruimte biedt aan geloofsuitingen. In het kader van gelijke behandeling, artikel 1 van de Grondwet, dient de overheid bij het bieden van ruimte voor uitingen van religie en levensovertuiging wel neutraal te zijn. Dat betekent dat de overheid geen godsdienst voorschrijft of voortrekt. Aandacht voor pluriformiteit past daarnaast binnen een democratische rechtsstaat als Nederland, waar een grote diversiteit bestaat aan levensbeschouwingen, opvattingen, leefstijlen en waardepatronen. Deelname aan gemeenschappelijke activiteiten door bijvoorbeeld bestuurders en politici is belangrijk voor sociale cohesie en begrip in de samenleving. Op deze manier laten zij zien in verbinding te staan met verschillende bevolkingsgroepen in de maatschappij. Dergelijke bijeenkomsten worden binnen het Rijk georganiseerd vanuit de werkgeversrol van het Rijk. Dit gaat niet alleen om iftars, maar om een mix van dagen met een culturele, maatschappelijke, historische of religieuze betekenis.

Ik kan dankzij het schakelen met het ministerie van JenV de vraag van de heer Ceder over de termijn waar het gaat om de naamswijziging nu aan het einde van de eerste termijn beantwoorden. De brief over de naamswijziging komt inderdaad dit najaar en voor de begrotingsbehandeling JenV, zoals gevraagd door de heer Ceder.

Minister Heerma:

Dit waren de ongeveer 100 vragen.

Minister Heerma:

Ik heb hier inderdaad op geantwoord. Ik begrijp ook dat Kamerleden heel veel te doen hebben en dat de heer Ceder op dat moment even niet aanwezig was. Ik heb aangegeven dat het ministerie van Justitie en Veiligheid en ook de minister zeer nadrukkelijk in contact staan met de Joodse gemeenschap en ook veelvuldig overleg hebben in deze situaties. Ik heb ook mijn afschuw uitgesproken over het feit dat de school opnieuw dichtmoet. Ik heb ook aangegeven dat het gesprek echt valt onder de verantwoordelijkheid van de minister van Justitie en Veiligheid en dat die dat ook aangaat.

Minister Heerma:

Vanuit de verantwoordelijkheid die ik heb als minister van Binnenlandse Zaken en ook de verantwoordelijkheid die het ministerie voelt voor de veiligheid van lokale bestuurders, is zowel het Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur als het Netwerk Weerbaar Bestuur opgericht. Daar is veel tijd en aandacht voor. Dat is niet minder geworden met de toename van agressie, intimidatie en geweld tegen lokale bestuurders. Tegelijkertijd geldt toch dat de minister van Binnenlandse Zaken niet de werkgever is. Wij besteden hier nadrukkelijk tijd en aandacht aan. Ik heb ook bij verschillende gelegenheden gewezen op de vele bijeenkomsten die worden georganiseerd waarbij het belang hiervan wordt benadrukt. Het modelagressieprotocol dat is opgesteld, wordt daar ook onder de aandacht gebracht. Ik kan op dit moment niet toezeggen dat ik een overzicht kan geven van hoeveel en welke gemeentes dat doen. Daar zou ik in tweede termijn even op terug moeten komen.

Minister Heerma:

Ik zal toch het antwoord dat ik zojuist gegeven heb, herhalen. Aandacht voor pluriformiteit past binnen de democratische rechtsstaat van Nederland en de grote diversiteit aan levensbeschouwing, opvattingen en leefstijlen. Deelname aan gemeenschappelijke activiteiten door bijvoorbeeld bestuurders en politici is daarbij belangrijk voor de sociale cohesie. Als het Rijk bijeenkomsten organiseert, gebeurt dat in de rol van het Rijk als werkgever en daarbij gaat het echt niet alleen om iftars en is er aandacht voor een mix van dagen met culturele, maatschappelijke, historische en religieuze betekenis.

Minister Heerma:

Binnen de Rijksoverheid bepalen departementen en rijksonderdelen zelf aan welke betekenisvolle dagen zij aandacht besteden. Dat gebeurt veelal in samenwerking met medewerkersnetwerken. Als ik binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken kijk, is er vandaag een Pinksterenlezing en is er ook bij Chanoeka en Divali een bijeenkomst georganiseerd. Er zijn dus diverse religieuze bijeenkomsten van allerlei geloven. Ook bij mijn eigen ministerie wordt daar op deze manier aandacht aan besteed. Zo was er vandaag nog een Pinksterenlezing op het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Minister Heerma:

Waarom rijmt dat niet? De ervaren weerstand als voorbeeld uit dat onderzoek heeft toch heel weinig te maken met het antwoord dat ik zojuist gaf op de vraag van de heer Flach?

Minister Heerma:

Het is heel lastig om op basis van wat mensen aangeven over wat ze als problematisch ervaren, te reageren op wat de bron of de aanleiding is van wat zij als discriminerend hebben ervaren. Dat kan ook te maken hebben met de manier waarop met een verzoek is omgegaan. Nog steeds geldt dat de heer Flach en de heer Van den Brink mij vroegen naar de scheiding tussen kerk en staat. Daar heb ik antwoord op gegeven. Daar heb ik ook het antwoord op gegeven dat de Rijksoverheid dat binnen de departementen verschillend doet. Dat gaat over verschillende religieuze uitingen, van verschillende geloven. De link die de heer Schenk nu legt met de n=1-ervaring zie ik gewoon niet.

Minister Heerma:

Wat de heer Schenk aanhaalt uit deze denkrichtingen, die eind vorig jaar door het vorige kabinet naar de Kamer zijn toegestuurd, betreft volgens mij een analyse van de NCDR. Dat is waaraan de heer Schenk refereert. Nu ga ik terug naar mijn inleiding, naar de verantwoordelijkheid die wij in algemene zin allemaal hebben wat betreft onze woordkeuze en de manier waarop wij ons uiten in het publieke debat. Er werd iets gezegd over de verantwoordelijkheid die ik voel. Ik heb ook iets gezegd over de verantwoordelijkheid die wij allemaal hebben om olie op de golven in plaats van olie op het vuur te gooien bij onderwerpen die tot polarisatie kunnen leiden. Dat is een verantwoordelijkheid die wij allemaal hebben.

Het is wel degelijk zo dat woorden niet zonder impact zijn. Ook de woorden die wij hier uitspreken, kunnen effect hebben. Daar is veelvuldig onderzoek naar gedaan. Er is onderzoek gedaan aan de Universiteit van Utrecht waaruit bijvoorbeeld bleek dat de manier waarop het debat in de Tweede Kamer gevoerd wordt, een relatie heeft met het oplaaien van onlinehaat, -discriminatie en -bedreiging. De heer Schenk haalt dit aan met een nogal negatieve context. Ik vind het heel goed dat wij ons er allemaal van bewust zijn dat de woorden die wij hier gebruiken en de wijze waarop wij ons uiten, effect hebben op het debat in de samenleving. Volgens het onderzoek dat ik aanhaalde, kan dat ook leiden tot intimidatie, bedreiging en racistische uitingen online. Ik heb al aangegeven dat wij met een uitwerking van de nationale aanpak komen, waar de heer Van Baarle naar vroeg. Ik vind het niet raar dat ook wij ons ervan bewust moeten zijn dat onze woorden impact hebben.

Minister Heerma:

Er is geen plek in Nederland waar de vrijheid van meningsuiting zo ver strekt als in de Tweede Kamer. Volgens mij is de partij van de heer Schenk zich daar terdege bewust van. Maar bij dat hoogste orgaan, waar de heer Schenk zelf aan refereert, past ook de hoogste verantwoordelijkheid. Wij moeten ons allemaal, individueel, bewust zijn van onze verantwoordelijkheid op het gebied van de manier waarop we ons uiten, niet omdat die ruimte ingeperkt is, maar juist omdat die zo groot is. We moeten ons bewust zijn van wat de impact van woorden kan zijn en of wij bijdragen, individueel, aan polarisatie in de samenleving en aan het gooien van olie op de golven bij gevoelige maatschappelijke vraagstukken, of dat wij bijdragen aan rust en stabiliteit en geen olie op de golven gooien. Ik ben me dagdagelijks, in al deze debatten, van mijn verantwoordelijkheid bewust om dat laatste te doen. Ik roep ook alle Kamerleden individueel op om dat laatste te doen. Dat hoop ik. Want er is voldoende spanning in de samenleving. We hebben met elkaar de verantwoordelijkheid om dat niet aan te jagen, maar juist te proberen om dat binnen de democratie op vreedzame wijze te beslechten, want dat is de kern van de democratie.

Minister Heerma:

De woorden kwamen me bekend voor.

Minister Heerma:

Misschien even over de vorm: ik ben niet voornemens om tussen nu en een tweeminutendebat nog met een brief te komen met antwoorden op vragen die mogelijk zijn blijven liggen. Ik ga dus mijn best doen om de vragen waarvan ik gezegd heb dat ik erop terug zou komen, nu te beantwoorden. Het kan zo zijn dat Kamerleden daar dan nog niet tevreden mee zijn, maar ik zou zeggen dat het tweeminutendebat de plek is om daar een vervolg aan te geven.

Mevrouw Tseggai zei in haar tweede termijn dat ik had aangegeven dat ik nog op haar vraag naar een breed onderzoek naar maatschappelijke kosten in zou gaan. Het is ingewikkeld om in kaart te brengen welke maatschappelijke kosten gemoeid zijn met discriminatie. Daarnaast kan ik het onderzoek ook niet toezeggen, omdat wij hier geen capaciteit en geen middelen voor hebben. Capaciteit en middelen zijn helaas niet altijd toereikend. Een daadkrachtige aanpak vraagt in deze context ook om een duidelijke prioritering. Die prioritering heb ik aan het begin van mijn eerste termijn toegelicht. Een onderzoek naar alle maatschappelijke kosten van discriminatie past hier niet in.

De heer Verkuijlen wilde graag nog een aanvulling op mijn beantwoording van de vraag waarom we het MAR-rapport en het OM-rapport niet in één rapport onderbrengen. Laat ik beginnen met een formeel argument. De MAR-rapportage kent een wettelijke verplichting. Die kent de rapportage van het OM niet. De positie van het Openbaar Ministerie als opsteller van de rapportage is daarmee wezenlijk anders. Maar belangrijker is dat ik gewoon niet inzie wat de toegevoegde waarde is van het integreren van deze twee rapportages, zeker afgezet tegen de inspanningen die geleverd moeten worden om dat te realiseren. Ik wil daar geen middelen en capaciteit voor inzetten. Ik heb liever dat de instanties die voor rapportages verantwoordelijk zijn, hun schaarse tijd gebruiken voor hun primaire proces, zoals het vervolgen van verdachten. Ook op de inhoud zie ik de toegevoegde waarde niet. Cijfers van het OM zien op strafbare feiten die in behandeling zijn genomen. De MAR gaat over meldingen bij bijvoorbeeld ADV's, maar die zijn niet met elkaar vergelijkbaar. Zo kan één melding meerdere strafbare feiten omvatten of kunnen er meerdere meldingen worden gedaan van één strafbaar feit. Ook is het zo dat de twee genoemde rapportages niet de enige rapportages zijn die inzicht geven in discriminatieproblematiek. Ik wijs onder andere op de onderzoeken van het SCP en het CBS, maar ook op die van tal van maatschappelijke organisaties en onderzoeksinstituten. Voor de beleidsvorming of voor het duiden van problematiek, neem ik daar kennis van. Tot slot merk ik op dat er altijd gestreefd wordt naar gelijktijdige publicatie. Dat was dit jaar op 15 april.

Minister Heerma:

Mijn microfoon stond niet aan; dank u, meneer Flach. Er moet er altijd een de scherpste zijn. Dat is overigens een bekend gevoel dat iedereen wel eens heeft bij digitale vergaderingen, dat je microfoon nog op stil staat.

Mevrouw Tseggai gaf in de eerste termijn in het interruptiedebat aan dat het raar is dat ik nog niks kan zeggen over de erkenning van Roma en Sinti onder het kaderverdrag, terwijl er een aangenomen motie ligt. Ik begrijp het ongeduld van mevrouw Tseggai; ik vraag toch nog om enig geduld van de kant van de Kamer. Ik onderken dat de tekst van de motie helder is. Ik vind het echter wel de taak van het kabinet om de consequenties in termen van uitvoering klip-en-klaar helder te hebben. Er moet zicht zijn op de inhoudelijke gevolgen voor beleid; pas dan kan een inhoudelijke reactie op de motie volgen. Daar zit ik middenin. Ik kan de Kamer niet eerder dan dit najaar hierover informeren en een standpunt toezeggen.

De heer Clemminck vroeg door over de Moslimbroederschap. Ik heb — dat gaf ik in de eerste termijn al aan — zo snel niet kunnen achterhalen aan welke onderzoeken hij refereert. Het is in algemene zin goed mogelijk dat bepaalde organisaties misbruik willen maken van het gevoel van discriminatie, maar dat neemt niet weg dat discriminatie een vraagstuk is in de Nederlandse samenleving. De heer Clemminck vroeg of ik hem gerust kon stellen dat ik niet van plan was in een val te trappen. Ik ben niet van plan om in een val te trappen.

O ja, de heer Flach las een citaat voor waarbij ik na de eerste woorden al dacht: dat komt me enigszins bekend voor. Ik waardeer deze creatieve insteek vanuit de Kamer altijd zeer en ik weet dat de SGP bij uitstek een partij is die dat ondanks een beperkte omvang toch altijd lukt. Ik heb hier een tweeledig antwoord op. De woorden die de heer Flach citeert, spreken mij nog steeds zeer aan. Ik kan daar persoonlijk "ja" op zeggen, maar in algemene zin moet ik ook benadrukken dat ik als Kamerlid namens een partij een andere verantwoordelijkheid had dan ik nu als minister heb. Ik wil daarbij ook aangeven dat ik niet in elk toekomstig debat waarin de heer Flach met deze creativiteit uit de hoek komt, zijn vraag zal kunnen bevestigen. Ik heb in deze huidige functie namelijk een andere en bredere verantwoordelijkheid.

Minister Heerma:

Misschien kan de heer Verkuijlen dan ook ...

Minister Heerma:

De heer Van den Brink heeft gewoon gelijk: ik heb zijn vraag niet meegenomen. Dat kan ik nu alsnog doen.

De vraag van de heer Verkuijlen raakt ook aan een kwestie van agendering. Deze cijfers zijn er gewoon en kunnen ook geagendeerd worden voor een volgend debat. Dat is echter geen verantwoordelijkheid die bij het kabinet ligt; die verantwoordelijkheid ligt bij de vaste Kamercommissie en dat zou een volgende keer in een procedurevergadering kunnen gebeuren.

De heer Van den Brink had het over de overheid en over de samenleving. De aanpak binnen het Rijk die hierop is gericht, gaat over het functioneren van de overheid als werkgever. De zaken die hij aanhaalt, gaan over de overheid, die diversiteit en inclusiviteit in haar rol als werkgever invult. Ik neem aan dat de heer Van den Brink daar geen bezwaar tegen heeft, want ook in heel veel bedrijven en organisaties is er toegenomen aandacht voor het belang van diversiteit binnen teams en ook aan de top van organisaties. Ik vind het niet raar dat het Rijk daar, ook in zijn rol als werkgever, specifiek aandacht voor heeft.

Minister Heerma:

Specifiek bij de naamswijziging heb ik verwezen naar een brief die door de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid wordt gestuurd. Daarmee is het niet een toezegging van deze minister aan deze commissie. Dat zeg ik even in aanvulling op de volgens mij verder correcte weergave van de toezeggingen.