45e vergadering, donderdag 26 februari 2026

De voorzitter:

Ik open de vergadering van donderdag 26 februari 2026.

De voorzitter:

De felicitaties voor de heer Paternotte kunnen ook nog in de schorsing worden gegeven. Nee, niet nu, meneer Mohandis. Als we op tijd zijn, zal er voor u worden gezongen, meneer Paternotte.

Aan de orde is het debat over de regeringsverklaring. We zijn toe aan het antwoord in de eerste termijn van de minister-president. Voordat ik hem daartoe het woord geef, wil ik vooraf toch weer even de spelregels met u bespreken. We hebben geen maximumaantal interrupties, maar we doen de interrupties net als gisteren wel in reeksjes van drie. Ik wijs u er andermaal op dat interrupties dienen te bestaan uit een korte vraag of een bondige opmerking. Zoals ik gisteren al zei: ik hoor liever u spreken dan mijzelf, maar als interrupties te lang duren, zal u mij toch op uw pad vinden.

Het woord is aan de minister-president.

Minister Jetten:

Dank u wel, voorzitter. Ik wil vandaag via vier thema's ingaan op alle vragen die gister zijn gesteld. Allereerst sociaal-economisch; ik denk dat daar gister ook vanuit uw Kamer de meeste aandacht aan is besteed. Het tweede blok is fysieke leefomgeving: stikstof, klimaat, woningbouw. Het derde blok is veiligheid, defensie en internationaal. Tot slot zijn er in het vierde blok nog een aantal overige thema's.

Minister Jetten:

Ja, voorzitter, ik heb een hele korte, meer algemene inleiding over samenwerking. Binnen het sociaal-economische blok zal ik dan meteen beginnen met de AOW.

Minister Jetten:

Voorzitter. Ik wil u allen allereerst bedanken voor de waardevolle inbreng gister. Zoals ik ook al zei bij de regeringsverklaring: dit kabinet realiseert zich dat we op 66 zetels van coalitiepartijen kunnen rekenen en dat samenwerking de komende tijd daarom cruciaal zal zijn. Velen van u hebben gevraagd hoe we die prioriteiten precies gaan stellen, hoe we die plannen de komende maanden concreet gaan uitwerken en hoe we steeds per thema en per onderwerp ook naar steun gaan zoeken in de Kamer en in de samenleving. Het lijkt mij goed om daar kort een aantal dingen over te zeggen.

Wij hebben gister goed gehoord welke zorgen er zijn over de uitwerking en de effecten van een aantal van onze plannen. Ik hoor tegelijkertijd ook en ik proef ook bij een deel van de Kamer de oprechte bereidheid om samen te kijken hoe we die uitdagingen te lijf kunnen gaan. Mevrouw Bikker en de heren Stoffer, Struijs, Klaver, Eerdmans, Markuszower en Dassen gaven daar ook hele concrete hints over, en gaven aan bij welke thema's die bereidheid er is. De rode draad daardoorheen is: grote keuzes maken is nu nodig om een aantal thema's echt los te trekken, maar ook om ervoor te zorgen dat ook onze kinderen en kleinkinderen nog kunnen rekenen op een goede toekomst, maar de vraag is dan hoe je dat doet op een rechtvaardige manier, waarin iedereen kan meekomen. Ik zou richting de heer Struijs net als de vorige keer willen zeggen: mijn vader liet weten dat de heer Struijs weer helemaal gelijk had. In de regeringsverklaring had ik ook nog wat explicieter stil kunnen staan bij de enorme rol die vitale ouderen spelen in onze samenleving. De suggestie om dat ook in een generatiepact samen te vatten vinden we een hele mooie. Dat pakken we graag met u op.

Hoe gaan deze ministers en staatssecretarissen de komende tijd te werk? Dat is wat mij betreft eigenlijk heel erg simpel. Als we deze twee dagen van debat over de regeringsverklaring hebben gehad, dan gaan deze 28 bewindslieden snel aan het werk om de afspraken uit het coalitieakkoord zo concreet mogelijk uit te werken. Dat betekent dat zij per onderwerp gesprekken zullen gaan voeren met bedrijven, maatschappelijke organisaties en medeoverheden om te kijken welke ideeën en plannen daar op het betreffende thema leven en dat ze vervolgens kijken hoe ze het gesprek met de oppositie aangaan. Als oppositiepartijen bereid zijn om plannen van het kabinet te steunen, en als die wellicht op een aantal punten moeten worden bijgesteld, dan is het aan de minister of staatssecretaris om dat met de coalitiefracties af te stemmen en vervolgens aan de ministerraad een voorstel voor te leggen dat kan rekenen op voldoende steun in de Kamer.

Dat doen we eigenlijk nu al. Zo zijn de bewindslieden op LVVN, de heren Van Essen en Erkens, al volop bezig met gesprekken met landbouworganisaties, natuurorganisaties en medeoverheden om op heel korte termijn te komen tot concrete maatregelen voor perspectief voor boeren, voor natuurherstel en voor een gebiedsgerichte aanpak. Ik kom daar straks uitgebreider op terug. De ministers op het ministerie van Volksgezondheid, mevrouw Hermans en mevrouw Sterk, gaan op korte termijn in gesprek over hoe we van zorg naar gezondheid kunnen gaan, en welke maatregelen daarbij horen. De ministers Vijlbrief, Aartsen en Herbert, die verantwoordelijk zijn voor Sociale Zaken en Economische Zaken, plannen de komende weken — ik kom daar zo uitgebreider op terug — veel kennismakingsgesprekken met werkgevers en werknemers in om al die belangrijke thema's beet te pakken waarbij u gisteren zo uitgebreid stil hebt gestaan. Zo kent elke opgave een eigen aanpak en een eigen planning. In de zomer, bij de begroting, komt dat natuurlijk allemaal samen, omdat we dan ook met elkaar de vraag moeten beantwoorden hoe we de rekening dan gaan betalen, met degelijke overheidsfinanciën. We zullen daarbij steeds in de volle breedte, van rechts tot links, op zoek gaan naar steun om de begroting aan een meerderheid in de Tweede Kamer en de Eerste Kamer te helpen.

Minister Jetten:

Het vertrouwen in de politiek is er de afgelopen jaren alleen maar slechter op geworden. Ik geef al die mensen groot gelijk, want wat hebben we hier nou gedaan met z'n allen behalve ruziemaken, bekvechten en dingen voor ons uit schuiven? Wat is er nou echt opgelost de afgelopen paar jaar? Bijna niks. We staan nu aan de start van een nieuw kabinet. Heel eerlijk: waar het mij om gaat is wat de vertrouwenscijfers over een paar jaar zijn, welke problemen we dan wél met elkaar hebben beetgepakt en welke concrete resultaten we voor mensen hebben geboekt. Dat is de opdracht die ik voel en die iedereen hier in vak K voelt. Daarvoor gaan we aan het werk.

Minister Jetten:

Vorige zomer stond het vertrouwen in de Nederlandse politiek op een absoluut dieptepunt, omdat mensen kort daarvoor naar de stembus waren gegaan, er een totaal andere uitslag was geweest, de hoop er was dat alles anders en beter zou worden, maar daarop geen geslaagd kabinet volgde. We hebben daar in deze coalitieonderhandelingen ook met elkaar over gesproken. Wat leren we daar dan van? Gaan deze drie partijen elkaar opnieuw de hersens inslaan op asiel en migratie of gaan ze ook een keer over hun eigen gelijk heen stappen om een akkoord te sluiten waarin we alles beet durven te pakken? Dan zijn woorden op papier mooi en komt het nu aan op de uitvoering. Krijgen we dan grip op migratie? Krijgen we een beter werkend asielsysteem? Zorgen we dat mensen de taal leren, aan het werk gaan en meedoen in onze samenleving?

Dus dat vertrouwen heb je niet van de ene op de andere dag terugverdiend. Dat vraagt gewoon hard werken, bloed, zweet en tranen en laten zien dat het beter wordt. Ik denk dat heel veel mensen in Nederland heel goed begrijpen dat je niet van vandaag op morgen met een toverstafje alles hebt opgelost, maar ze willen wel zien dat we hier in de Kamer en in het kabinet oprecht ons best doen om er wat van te maken in plaats van eindeloos onze eigen politieke piketpaaltjes te blijven slaan en te blijven hangen in het verhaaltje dat we al zo veel jaren hebben afgedraaid zonder iets te verbeteren.

Minister Jetten:

We zijn net begonnen en we kunnen niet wachten om aan de slag te gaan. We hebben gister de inbreng van de Kamer gehoord, met kritiek op plannen en voorstellen om plannen aan te passen. Daar ga ik vandaag de hele dag op reageren. Vervolgens is het aan ons om dat verder uit te werken. Dan zien we over een tijd wel of we dat vertrouwen van mensen hebben kunnen terugwinnen.

Minister Jetten:

Dat zal per onderwerp denk ik verschillen, maar er zijn een aantal onderwerpen die heel urgent om actie vragen. Zoals ik net al aangaf, wil het kabinet ten aanzien van de stikstofaanpak echt voor de zomer een aantal grote besluiten nemen, nadat we daar met landbouw-, natuurorganisaties en de provincies over hebben gesproken. Maar dan is het ook wel aan het kabinet om op een gegeven moment de knoop door te hakken en dat te doen in afstemming ook met partijen hier in de Tweede Kamer.

Op de terreinen waarover ik het de komende uren vooral zal hebben, dus het sociale domein en de volksgezondheid, gaat er nu een heel intensief traject starten, waarbij de ministers voor de uitwerking van de plannen uitgebreid langs zullen gaan bij uw fractie en de andere fracties, en ook gesprekken zullen voeren met belangenorganisaties, patiëntenorganisaties en professionals in het zorgveld. Die barsten ook allemaal van de ideeën over hoe het beter kan, hoe we onnodige regels kunnen schrappen, hoe we geld beter kunnen inzetten en hoe we zorgfraude kunnen aanpakken. Op basis van die uitwerkingen zullen de ministers en staatssecretarissen steeds met hele concrete plannen en voorstellen bij u terugkomen. In de zomer zullen we dan integraal met elkaar de afweging moeten maken of dit aanpassingen zal vragen aan het financiële kader dat er nu ligt vanuit het coalitieakkoord, en hoe we dat op een manier kunnen doen waardoor het in allebei de Kamers op een meerderheid kan rekenen. Het lijkt me verstandig als we daarbij in een heel vroegtijdig stadium die gesprekken met de partijen in de Kamer gaan voeren. Dat moet dus niet pas op het allerlaatste moment gebeuren, heel kort op Prinsjesdag. De komende weken en maanden moeten de concrete uitwerkingen komen en voor de zomer moeten de gesprekken starten over de begroting.

Minister Jetten:

Neenee.

Minister Jetten:

Dat is een heel goed punt van mevrouw Bikker, want het zou echt zonde zijn om daar zo lang op te wachten. U kunt van elk ministerie op korte termijn een beleidsbrief verwachten, met een concrete planning van welke thema's wanneer worden opgepakt, wat dat betekent voor de wetgevingsagenda, en wanneer er dus ook voorstellen vanuit het kabinet naar de Kamer komen. Wat mij betreft vinden de gesprekken met de oppositiefracties dan vaak ook plaats voordat zo'n wetsvoorstel naar de Kamer moet, want hoe eerder u kunt meepraten en kunt bijsturen in de plannen, hoe beter dat is, ook voor het brede draagvlak. Er zijn een aantal onderwerpen. Gisteravond ging het in een aantal actualiteitenprogramma's uitgebreid over het schrappen van overbodige regels die woningdelen in de weg zitten. Dat is de snelste manier om heel veel mensen aan een passende woning te krijgen. Ik zou niet weten waarom we daarmee moeten wachten tot de zomer. Dus u kunt ervan op aan dat we op een aantal onderwerpen veel tempo gaan maken.

Minister Jetten:

Op dat punt ga ik zo meteen uitgebreider in. Dan het meer algemene punt van mevrouw Bikker over de koopkracht: hoe zorgen we ervoor dat werkenden en middengroepen erop vooruitgaan? Hoe voorkomen we dat mensen aan de onderkant, die al te maken hebben met armoede, daar nog meer mee geconfronteerd worden? Dat was gisteren unisono, van links tot rechts, een heel duidelijke oproep aan het kabinet, ook van de drie coalitiefracties. We zien ook mogelijkheden om de plannen bij te stellen. De eerste doorrekening van het CPB laat zien wat de effecten zijn van de plannen die in het coalitieakkoord zijn afgesproken. Straks bij de begroting in augustus kunnen we echt één keer goed een totale afweging met elkaar maken, waarin we ook de zorgen van de oppositie kunnen meenemen, evenals de zorgen van de coalitiefracties.

Minister Jetten:

Ja, ik ben ambtsopvolger, maar ik ga hier niet reflecteren op twittergedrag uit vak K in het vorige kabinet. Volgens mij heeft u de afgelopen 24 uur gezien dat deze 28 mensen zich fatsoenlijk gedragen. Dat gaan we de komende vier jaar ook zo blijven doen. In het coalitieakkoord leest u ook — dat heb ik gisteren ook in de regeringsverklaring uitgesproken — heel heldere teksten over dat dit land sterker wordt als iedereen meedoet en als we mensen in dit land beoordelen op hun daden, en niet op huidskleur, geloof, op wie je verliefd bent of op waar je woont. Dat is onacceptabel. Hier zitten drie partijen die zich echt verenigd voelen in het geloof dat iedereen meetelt. Daar staan wij ook voor. Als mensen zich buitengesloten voelen, mag er ook af en toe een overheid zijn die normeert en optreedt, die discriminatie tegengaat en die zorgt dat mensen met onderwijs en goede kansen alles van het leven kunnen maken. Dat is de inzet van dit kabinet. Dat is denk ik de grootste breuk in stijl en in daden die we kunnen laten zien ten opzichte van voorgaande jaren.

Minister Jetten:

Dat doe ik als minister-president door me de komende tijd in te zetten voor alle Nederlanders. Ik denk dat dit geldt voor vele anderen in dit kabinet. Als kabinet zullen wij, en als minister-president zal ik, op bezoek gaan bij Nederlanders van alle kleuren en geloven. Op belangrijke momenten zoals feestdagen en vieringen zullen we er als kabinet zijn. Als minister-president zal ik me samen met de minister van Binnenlandse Zaken inzetten om discriminatie in dit land keihard aan te pakken, met een versterkte positie voor de nationaal coördinator en alle plannen die daarbij horen. We zullen daarbij niet met een dubbele maat te werk gaan, maar zullen artikel 1 van de Grondwet voor iedereen gelijk toepassen. Dat is de manier waarop ik dat doe. Ik ga hier nu niet, met alle respect, in deze rol excuses maken. Dat zou echt een heel rare figuur zijn, want ik stond een halfjaar geleden aan die kant samen met de heer Van Baarle op precies dezelfde punten het debat te voeren met het vorige kabinet. Het gaat erom met welke daden wij met dit kabinet laten zien hoe we er voor alle Nederlanders zijn.

Minister Jetten:

Die afstand is al genomen, want er ligt een nieuw coalitieakkoord, met een hele duidelijke inzet van drie coalitiepartijen en dit kabinet om discriminatie in dit land keihard aan te pakken, niet te accepteren en ervoor te zorgen dat iedereen in dit land kan meedoen. Dat is waar ik me voor inzet. Dat is volgens mij kraakhelder voor iedereen die meekijkt.

Minister Jetten:

Ik denk dat er de afgelopen jaren breed in de samenleving gewoon sprake is van een enorme verharding en verdere uitsluiting. Het gevoel bestaat dat je daar helemaal geen gesprek meer over kan voeren met elkaar en dat je elkaar de hele dag zit te beoordelen. Heb je wel de juiste woorden gebruikt? Heb je iets wel voldoende veroordeeld? In plaats daarvan kan je ook even naar iemand luisteren en goed begrijpen wat die persoon bedoelde en waarom hij er zo tegen aankijkt. Dat hebben we ook gedaan in de coalitieonderhandelingen. Over de passage over het bestrijden van discriminatie, racisme en antisemitisme hebben we, heel eerlijk gezegd, helemaal niet lang hoeven onderhandelen of discussiëren, omdat we het daar heel snel over eens waren. Wat artikel 1 van de Grondwet ons voorschrijft, is namelijk heel simpel: iedereen die zich in Nederland bevindt, wordt gelijk behandeld. Het is een taak voor de overheid om dat te bevorderen. Daarom staan er ook een aantal heel concrete afspraken in om dat de komende tijd te gaan doen.

Wat helpt, denk ik, is als er in debatten in de Kamer — daar gaat u zelf over — ook onderling wordt gedebatteerd en genormeerd, en als iemand wordt aangesproken als u vindt dat iets niet door de beugel kan. Daarnaast helpt het als de leden van het kabinet ook de verantwoordelijkheid voelen om zich uit te spreken als er dingen gebeuren of worden gezegd die niet door de beugel kunnen. Dat is ook wat we met elkaar hebben afgesproken. Ik wil daarmee niet bagatelliseren dat er heel veel Nederlanders zijn die toch wel heel sceptisch zijn. Dat kan gaan om een Joodse student op een universiteit die het gevoel heeft dat hij zich daar niet meer veilig kan uiten of kan studeren. Of het kan gaan om iemand die er voor de zoveelste keer achter komt dat hij vanwege een Arabisch klinkende achternaam wordt afgewezen bij een sollicitatie voor een stage of een baan. Of het kan gaan om iemand die vanwege zijn huidskleur, bijvoorbeeld bij het uitgaan of op een vliegveld, elke keer uit de rij wordt gepikt. Er zijn heel veel mensen in Nederland die daar elke dag mee worden geconfronteerd. Zij hebben niks aan een coalitieakkoord en een leuk debat; zij hebben iets aan heel concrete resultaten.

Minister Jetten:

Met alle respect, maar dit debat heeft mevrouw Ouwehand gehad met de partijleider van de VVD na de verkiezingen. Toen heeft u met elkaar hierover gewisseld en is er verantwoording afgelegd. Die is overigens ook aan de kiezers afgelegd op de datum waarop zij een nieuwe Tweede Kamer kozen. Daar heeft u als Kamer gisteren ook onderling over kunnen wisselen. Ik sta hier nu als de minister-president van een kabinet dat stoelt op D66, CDA en VVD. Ik herhaal nogmaals dat wij er in de coalitieonderhandelingen met drieën heel snel uit waren: artikel 1 van de Grondwet geldt voor iedereen, meedoen is voor iedereen belangrijk en je moet normeren op het moment dat het niet goed gaat. Dat betekent ook dat je soms moet normeren als er sprake is van extremere of geradicaliseerde ideologieën die de Nederlandse normen en waarden bedreigen. Daar zijn ook afspraken over gemaakt. Als het nodig is, gaan we daar hard tegen optreden. Dat is de andere kant van het normeren: het is voor heel veel minderheidsgroepen belangrijk dat zij in hun eigen gemeenschap zichzelf kunnen zijn en niet worden beïnvloed door invloeden van buitenaf. Ik denk dat er daarmee een heel gebalanceerd coalitieakkoord ligt. Daar kunt u deze drie partijen en dit kabinet aan houden, want dat is waar we onze handtekening onder hebben gezet.

Minister Jetten:

Het eindigt natuurlijk in een hele vriendelijke vraag, maar er gaan wel een hele hoop insinuaties aan vooraf. Dat is wel slim gevonden. De afspraken die we hebben gemaakt, staan in het coalitieakkoord. Er zijn geen side letters, over niks. Het mooie van een minderheidskabinet met 66 zetels en een nieuwe politieke cultuur is dat die drie fractievoorzitters en die drie fracties die daar zitten, ook gewoon heel herkenbare eigen politiek zullen bedrijven, omdat dat ook leidt tot een meer open debat. De coalitiefracties mogen ook weleens onderling met elkaar van mening verschillen. Daarmee ontstaat er ook veel meer ruimte voor de inbreng van oppositiepartijen.

Minister Jetten:

Dan kom ik nu allereerst, zoals ik de heer Klaver beloofde, bij het sociaal-economische blok. Ik begin dan bij de AOW.

Minister Jetten:

Die komt in het blokje …

Minister Jetten:

Ja.

Minister Jetten:

Kijk, het coalitieakkoord stoelt op 66 zetels. Het is gisteren wel duidelijk geworden dat de Kamer over een aantal van die plannen denkt: dat moet anders of dat moet beter. Er zullen dan aanpassingen moeten worden gemaakt in de afspraken tussen de coalitiefracties.

Minister Jetten:

Zeker, een maand van tevoren is dan vaak wat kort dag. Maar de heer Eerdmans heeft zelf — wat is het? — een jaar geleden laten zien hoe het kan, door bij de Onderwijsbegroting aan te geven: die vinden we niet goed genoeg; die willen we vanuit JA21 op een aantal punten aanpassen. Daar heeft u toen ook over onderhandeld met de toenmalige coalitiefracties en een aantal andere oppositiepartijen. Wat ik toen zelf wel opvallend vond, is dat de toenmalige minister van Onderwijs wel een hele passieve rol aannam in die gesprekken. Ik verwacht toch van de bewindslieden hier in vak K dat ze dan ook wat actiever meedoen en meedenken over hoe het kan.

Minister Jetten:

Zeker. Dat is ook de reden waarom ik vind dat ook de leden van het kabinet een actieve rol te vervullen hebben in die gesprekken. Zij moeten namelijk gewoon aan u verschillende scenario's voorleggen op basis van de ideeën of de kritiek die u heeft. Dan kunt u ook wat makkelijker kiezen waar u ja en nee tegen zegt.

Minister Jetten:

Voorzitter. Er is gister, heel terecht, door veel fracties uitgebreid stilgestaan bij de voorgenomen plannen van de coalitie om de AOW-leeftijd een-op-een te koppelen. De AOW, de Algemene Ouderdomswet, is een belangrijke verworvenheid en het kabinet hecht daar ook grote waarde aan. Die is ook door velen van u onderstreept. We worden in dit land gelukkig steeds ouder en steeds gezonder ouder. De vraag is hoe we ook op termijn die oudedagsvoorzieningen voor iedereen goed toegankelijk en betaalbaar kunnen houden, zodat ook onze toekomstige generaties van die AOW kunnen blijven genieten. In het coalitieakkoord is het voorstel opgenomen om over zeven jaar, vanaf 2033, de AOW-leeftijd te verhogen en een-op-een te koppelen aan de stijging van de levensverwachting, die dan ruim 86 jaar is. We begrijpen de gevoeligheid van dit voorstel natuurlijk heel goed, omdat de AOW elke Nederlander aangaat en er ook in het verleden hele belangrijke afspraken over zijn gemaakt in het pensioenakkoord.

Wij vinden als kabinet echter dat dat ons niet ontslaat van de plicht om na te blijven denken over de toekomst en over de vraag hoe dat dan eventueel beter kan. Daarbij hechten we grote waarde aan overleg met iedereen die het aangaat. Dat zijn de sociale partners, de werkgevers en de werknemers, die mede-eigenaar zijn van die oudedagsvoorzieningen en die ook hun handtekening onder dat pensioenakkoord hebben staan. We hebben u gister erg goed gehoord. De heer Klaver, de heer Stoffer, de heer Markuszower en vele anderen gaven aan dat er een opening vanuit dat coalitieakkoord nodig zal zijn om hier met elkaar uit te komen, want anders zal dat niet op voldoende steun kunnen rekenen. Ik wil ook benadrukken dat we ons heel goed realiseren dat verschillende sociale partners en politieke partijen in het verleden hun nek hebben uitgestoken om die afspraken van dat pensioenakkoord aan een meerderheid te helpen en die uit te werken in wetgeving; dat heeft hier in de Kamer regelmatig tot veel debat geleid.

Wij hebben nu dit voorstel, het een-op-een koppelen van de AOW-leeftijd aan de stijging van de levensverwachting, maar we zullen daar de komende tijd het gesprek met werkgevers en werknemers en met veel partijen in deze Kamer over moeten aangaan. Dan heel specifiek de vraag die de heer Klaver net al stelde. Wij gaan graag op hele korte termijn kennismaken met de sociale partners en vanuit daar kijken hoe we het vervolg met hen kunnen vormgeven.

Minister Jetten:

Ik ben voornemens om samen met de ministers van Sociale Zaken en van Economische Zaken de komende tijd die uitgebreide kennismaking met alle sociale partners te doen. Dat is niet onderhandelen en dat zijn geen formele gesprekken. Ik begrijp heel goed dat de partijen daar nog niet aan toe zijn. Het begint met een formele kennismaking. We hebben ook de afgelopen weken en maanden tijdens de kabinetsformatie al regelmatig met elkaar gewisseld over de grote opgaven die wij op het sociale domein zien. We hebben ook al gehoord dat vakbonden en werkgevers daar ook een aantal andere thema's heel belangrijk bij vinden. Daar liggen voor hen ook een aantal rode lijnen als het gaat om voorstellen van de coalitie, dingen die de coalitie voornemens is te doen. Maar het begint toch eerst bij een kennismaking om van daaruit te kijken hoe we verder kunnen gaan.

Minister Jetten:

Er hebben gister denk ik vijf, zes partijen aangegeven dat deze plannen voor hen als oppositie gewoon simpelweg niet goed genoeg zijn. Dat sluit voor een heel groot deel aan bij de inhoudelijke kritiek die ook de vakbonden hebben bij het voorstel om die een-op-eenkoppeling vanaf 2033 te gaan toepassen. Ik hoor verschillende invalshoeken. Er zijn een aantal partijen die zeggen dat het gewoon überhaupt onacceptabel is om die een-op-eenkoppeling op tafel te hebben liggen. Er zijn andere partijen die aangeven dat ze vooral willen kijken hoe die plannen kunnen worden verzacht of aangepast, bijvoorbeeld door veel meer aandacht te hebben voor zware beroepen, of bijvoorbeeld door te kijken naar een ander soort koppeling dan de een-op-eenkoppeling. Zo zou ervoor gezorgd kunnen worden dat we ons werkzame leven überhaupt veel gezonder kunnen doorlopen richting het pensioen. Er is dus een heel breed scala aan allerlei verschillende opties en alternatieven om met elkaar te werken aan een houdbare oudedagsvoorziening, zonder te landen op de uitkomst zoals die in het coalitieakkoord is verwoord. Ik heb gisteren de hele dag de zorgen van de Kamer aangehoord. Het lijkt mij ook gewoon heel netjes en fatsoenlijk als ik met de betrokken ministers die van de werkgevers en de werknemers ook even ga aanhoren, zodat we op basis daarvan als kabinet kunnen besluiten hoe we hier mee verder willen.

Minister Jetten:

Dat doe ik niet, want ik heb net gezegd: ik hoor heel goed dat er echt een opening vanuit het kabinet nodig is. Die is nodig, niet alleen vanwege de kritiek vanuit de bonden maar ook vanwege de kritiek vanuit een aantal fracties in deze Kamer. Ik realiseer me heel goed wat voor leiderschap het heeft gekost van een aantal personen hier of van uw voorgangers om destijds een handtekening onder het pensioenakkoord te zetten. Elke keer als de uitwerking in wetgeving ingewikkeld was of als partijen dat hier echt volledig overhoop wilden halen, vergde het veel gesprekken, overleg en moed om te zeggen: toch gaan we door met de uitwerking, omdat het gewoon nodig is om voor iedereen een goed pensioen te kunnen garanderen. Daar ga ik niet lichtzinnig mee om. Het is ook duidelijk dat die regel in het coalitieakkoord niet verder gaat tellen dan 66 zetels. We zullen ons huiswerk hier dus beter moeten doen. Dan vind ik ook dat ik met de betrokken ministers in ieder geval een kennismakingsgesprek met die sociale partners moet inplannen en die zorgen van hen direct moet aanhoren, zodat we op basis daarvan kunnen kijken hoe verder. Daar hoort bij — dat is ook de reden dat we dit voorstel hebben gedaan — dat ik ook gewoon graag van anderen wil horen: hoe gaan we dit vanaf 2033 en verder met elkaar houdbaar houden? Toen de AOW werd ingevoerd, hadden we zeven werkenden op één AOW-gerechtigde. In 2040 is dat één AOW-gerechtigde voor twee werkenden. Dat gaat op die manier niet meer. Dat wisten we, dat weten we en het wordt alleen maar urgenter met de dubbele vergrijzing. Het ontslaat ons dus ook niet van de plicht om te blijven nadenken over hoe de oudedagsvoorziening goed kan. De probleemanalyse, heb ik de afgelopen weken gemerkt, wordt door velen gedeeld, evenals het probleem dat zwaar werk echt wat anders is dan hetgeen wij hier elke dag staan te doen. Vanuit die volle breedte gaan we die kennismakingsgesprekken voeren. Van daaruit zullen wij u ook laten weten hoe we hiermee verdergaan.

Minister Jetten:

Ik weet dat er een aangepaste motie gaat komen. Die aangepaste motie is alleen nog niet ingediend. Daarom antwoordde ik net een beetje met de rem erop, want ik vind het een rare figuur dat ik nu ga verwijzen naar een motie die er eigenlijk nog niet is. Maar dat doe ik toch, omdat u mij nu uitdaagt. De SGP en de Groep Markuszower vragen het kabinet om heel nadrukkelijk te kijken naar een verzachting van de voorstellen rondom de AOW. Er worden een aantal suggesties gedaan voor hoe je op andere manieren die oudedagsvoorziening goed overeind en betaalbaar kan houden. Dat lijkt me een hele duidelijke opdracht aan het kabinet om dit mee te nemen in de gesprekken met de bonden. Daarmee kunnen we de bonden voor een heel groot deel geruststellen: we gaan dus niet als een kip zonder kop door met het voornemen zoals dat in het coalitieakkoord staat, maar we zullen met een gewijzigd voorstel moeten komen op basis van de gesprekken die we met de Kamer en met de sociale partners gaan voeren.

Minister Jetten:

Volgens mij is dit wel de crux. De heer Heutink noemt nu namelijk allerlei opties om de AOW op een andere manier ook op lange termijn houdbaar en betaalbaar te houden. Dat zijn allemaal opties die we daarin heel serieus gaan meewegen. Ik kan me zomaar voorstellen dat werkgevers en werknemers daar nog een aantal andere ideeën bij hebben. Laten we dat nou eerst inventariseren met elkaar en op basis daarvan de drie betrokken ministers vragen om met een verbeterd voorstel te komen. Dat is volgens mij de route die recht doet aan alle emoties en gevoelens die er nu hierover zijn. Ik denk dat we niet in dit debat met elkaar de bonden gerust gaan stellen. We kunnen hier wel met elkaar uitspreken dat we de zorgen van die bonden heel serieus nemen en dat we daarom juist met hen om tafel willen, zodat we hun input daarbij kunnen betrekken.

Minister Jetten:

Ik kan daar meteen op reageren, voorzitter.

Minister Jetten:

In die zin werkt het vrij simpel. Er zijn namelijk heel veel fracties met voorgenomen moties, dus er wordt hier af en toe aan een minister gevraagd: wat voor oordeel zou deze motie kunnen krijgen? Die afstemming is er dus geweest. Er is feedback gegeven vanuit het kabinet over een voorgenomen motie rondom de AOW-plannen. Ik heb ook gisteren vernomen dat de coalitiefracties voornemens zijn om die motie-Stoffer aan een meerderheid te helpen door 'm te steunen. Dat is wat ik nu weet. Maar het helpt inderdaad als de conceptmotie met iedereen kan worden gedeeld, want dat is niet mijn taak; dat is echt de taak van Kamerleden onderling. Dan weet u ook waar de heer Stoffer op aanstuurt.

Minister Jetten:

Het is heel simpel. Er is contact geweest met leden van het kabinet in de zin van: als de motie zo wordt gewijzigd, kan die dan op "oordeel Kamer" rekenen? Nou, daar is positief op gereageerd. Vervolgens zijn het de coalitiefracties geweest die in afstemming met andere oppositiefracties hebben gezegd: nou, dan kunnen wij die motie waarschijnlijk ook steunen. Verder ga ik niet over de woorden die fracties gebruiken bij het twitteren over hun motie.

Minister Jetten:

Nee, niet zo specifiek.

Minister Jetten:

Mevrouw Bikker wijst wel terecht op twee verantwoordelijkheden die hier spelen. Je hebt de politieke kant. Wat schrijven partijen in hun verkiezingsprogramma's? Wat brengen partijen in coalitieonderhandelingen in? Wat voor afspraken maak je in het coalitieakkoord? Wat voor opdrachten krijg je dan vervolgens weer met Kamermoties mee? Maar wij moeten hier niet vandaag denken dat we met 150 Kamerleden en 28 kabinetsleden alleen over deze pensioenafspraken gaan. Dat zijn afspraken tussen politiek én polder. Daarom hecht ik ook zo veel waarde aan het kennismakingsgesprek en aan het ophalen van de ideeën, de input en de kritiek die bij werkgevers en werknemers leven, want die zijn minstens zo belangrijk als hetgeen wat wij hier vandaag met elkaar aan het wisselen zijn. Voor een uiteindelijk voorstel dat het kabinet zal doen, niet alleen over de AOW, maar ook over een aantal van die andere onderwerpen in het sociaal domein, waar ik zo meteen op terugkom, geldt ook dat we met de polder daar dan afspraken over zullen moeten maken. Het zijn dus twee gesprekken, die eigenlijk gelijk opgaan en op een gegeven moment bij elkaar moeten komen.

Minister Jetten:

Dit gaat me te ver. Wij hebben in de coalitieonderhandelingen, in eerste instantie tijdens de fase waarin D66 en CDA de gezamenlijke agenda maakten, en ook in de tweede fase, waarin we met drie partijen aan het onderhandelen waren, op meerdere momenten allerlei partijen uitgenodigd: medeoverheden, jongerenorganisaties, werkgevers, werknemers, landbouworganisaties en natuurorganisaties. In al die gesprekken werd met enige opluchting uitgesproken: wat fijn dat we weer met elkaar om tafel zitten. Hoe belangrijk is het om dit weer normaal te laten zijn? Want polderen is niet een vies woord; polderen is iets prachtigs, wat we weer in ere moeten herstellen, omdat dat dé manier is om allerlei gevoelens en stromingen in de samenleving bij elkaar te brengen en om tot breed maatschappelijk draagvlak te komen voor een aantal héle grote opgaven waar we voor staan. Maar op veel onderwerpen begint het ook wel bij politici die weer eens een keer het lef tonen om een keuze te maken en een richting aan te geven. Dat je vervolgens weer discussie met elkaar krijgt over het aanpassen van die politieke keuzes, hoort bij het proces dat nu moet volgen. Wij hebben er heel bewust voor gekozen om op sociaal-economisch vlak, op het gebied van landbouw en bouwen en op een paar andere onderwerpen een coalitieakkoord op te leveren dat niet kleurloos is, maar richting geeft, in de wetenschap dat dat ook reacties zou oproepen en dat het weer inspanningen van ons vraagt om daar steun voor te krijgen bij andere partijen. Dat is precies waar we nu in zitten. Dat is ook de reden waarom niet alleen ik, maar meerdere kabinetsleden nu al zelf het initiatief hebben genomen voor de formele kennismakingsgesprekken. De bal ligt bij ons en niet bij de polder. Ik hoop dat we dat de komende weken verder vorm kunnen geven.

Minister Jetten:

Nee, dat is een keuze die we met elkaar hebben gemaakt. We hadden er wellicht iets meer tekst en uitleg bij kunnen geven over waarom we dat doen. Dat is omdat we ons zorgen maken dat er op termijn zo weinig werkenden zijn, namelijk twee werkenden op één AOW-gerechtigde. Die context is wellicht een beetje naar de achtergrond verdwenen.

Minister Jetten:

Nee. Iedereen gaat er zelf over waar hij aan meewerkt en waaraan niet. Ik heb in alle gesprekken wel gemerkt dat er hele brede zorgen zijn over het feit dat er zo veel mensen langs de kant staan op de arbeidsmarkt. Zij worden niet goed van werk naar werk begeleid. Ze krijgen geen goede omscholing, omdat het leven-lang-leren-systeem nog onvoldoende functioneert. Ze moeten maanden wachten voordat ze een keer een gesprek bij het UWV hebben voor een keuring. Vervolgens worden ze helemaal gek gedraaid met allerlei bureaucratische systemen waarin ze elke keer opnieuw door de molen moeten, omdat de overheid ze wantrouwt en er niet op vertrouwt dat ze de juiste indicatie hebben gekregen. Het is een schande dat we de systemen zo ingewikkeld hebben gemaakt dat zo veel mensen die dat wel willen, niet mee kunnen doen. Die probleemanalyse wordt volgens mij heel breed gedeeld. We zullen nog heel veel discussie gaan krijgen over de maatregelen die we willen nemen om dat op te lossen. Dan zal niet iedereen het altijd eens zijn met de keuzes die we daarin maken, maar of het nou ging over de arbeidsmarkt of over de zorg, ik heb de afgelopen anderhalf jaar vooral mensen gesproken die willen dat er wat verandert.

Minister Jetten:

Er worden hier wel heel veel dingen aan elkaar verbonden. Mensen in Nederland begrijpen volgens mij heel goed dat wij de komende jaren fors gaan investeren in onze eigen veiligheid, omdat Nederland en Europa … Het is echt een schande dat we ons eigen continent nu niet kunnen verdedigen. Daar gaan we in investeren. Het is tegelijkertijd ook onacceptabel dat onze arbeidsmarkt in een snel veranderende economie dat helemaal niet kan bijbenen en dat er dus miljoenen Nederlanders zijn die nu niet de competenties hebben om straks ook nog goed aan het werk te kunnen. Daar moeten we ze bij gaan helpen. In de zorg … Ik kom daar straks ook nog op terug, maar wat is er precies sociaal aan dat mensen die het voor een heel groot deel zelf kunnen betalen of zelf kunnen organiseren, nu vooraan in de rij staan, terwijl mensen die het hardst zorg nodig hebben, nu vaak aan het kortste end trekken? Daar kiezen we dus heel nadrukkelijk voor een veel gerichtere inzet voor hulp in de wijk, zodat juist de mensen die het niet kunnen organiseren, die niet kunnen terugvallen op een sociaal vangnet en die wel elke dag een wijkverpleegkundige nodig hebben, daar ook over een paar jaar nog op kunnen rekenen. Dat vraagt een aantal harde keuzes en wij zijn bereid om die te maken. Daar sta ik ook echt pal achter.

Minister Jetten:

Dank voor deze indringende oproep, ook van de heer Struijs, die destijds namens heel veel werknemers inderdaad betrokken was bij de onderhandelingen. Zo zie ik dus ook de opdracht die in deze motie aan dit kabinet wordt gegeven: maak even een pas op de plaats en bied een opening om met elkaar tot een ander soort gesprek te komen. Dat gesprek gaat wat mij betreft dus ook helemaal niet om "wij willen van acht maanden koppeling van de stijging van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting naar een een-op-eenkoppeling van twaalf maanden". Dat is niet het gesprek. Het gesprek is: hoe kijken we met elkaar naar een houdbare oudedagsvoorziening, welke problemen zien we daarbij op ons afkomen, wat zijn de eventuele oplossingen die we daarvoor zien en hoe kunnen we met elkaar tot een ordentelijk gesprek of misschien zelfs onderhandelingen komen om daar met elkaar ook langetermijnafspraken over te maken?

Minister Jetten:

Er zijn heel veel politieke partijen die de afgelopen jaren vaker voorstellen hebben gedaan tot aanpassingen van het pensioen- en AOW-beleid in dit land. Het is ook de taak van politieke partijen om met voorstellen te komen. Alleen, die voorstellen staan nu in een coalitieakkoord. Er is nog geen sprake van een concreet wetsvoorstel dat is uitgewerkt en al deze kant op komt. We zijn echt in een heel vroeg stadium. In de voorstellen van de heer Stoffer zitten allerlei varianten over hoe je tot andere afspraken kunt komen. Dat is wat mij betreft ook helemaal geen limitatieve lijst. We staan echt open voor allerlei andere alternatieven. Dat gaan we hopelijk op hele korte termijn in het kennismakingsgesprek horen van de sociale partners.

Minister Jetten:

Ik sta hier helemaal niet te verharden. Ik probeer gewoon heel rustig antwoord te geven op uw vragen zonder twintig keer hetzelfde te zeggen, want dat is ook irritant, zo weet ik nog van toen ik op uw plek stond. Wij bieden die opening. Wij maken die pas op de plaats nu. Dat is wat we nu kunnen doen. Maar ik sta hier in een debat met de Tweede Kamer en vind dat we als kabinet ook gewoon even rustig moeten afwachten wat aan het eind van de dag een meerderheid van de Tweede Kamer vindt, als er wordt gestemd over moties. Daarnaast heeft het kabinet gesprekken met werkgevers en werknemers. En ja, natuurlijk, dat moet uiteindelijk bij elkaar komen. Maar het zou toch wat zijn als ik niet hier ook eerst even afwacht wat een meerderheid van de Tweede Kamer aan het eind van de dag vindt.

Minister Jetten:

Het is geen trucje.

Minister Jetten:

Ik ga mezelf dan toch herhalen. We horen en begrijpen die zorgen heel goed, niet alleen vanuit de oppositiepartijen, maar ook vanuit die bonden. Die hebben dat ook aan verschillende ministers kenbaar gemaakt. Dat is ook precies de reden waarom we zelf al het initiatief hadden genomen om op zo kort mogelijke termijn kennis te gaan maken. Ik vind het echt een hele bijzondere week, met de beëdiging, de bordesscène en hier twee dagen debat, maar ik sta eerlijk gezegd ook gewoon te trappelen om afspraken in te kunnen plannen in het land, die gesprekken ook daadwerkelijk te kunnen voeren, die mensen in de ogen te kunnen kijken en rustig te kunnen luisteren naar de zorgen die ze hebben bij de voorgenomen plannen van het kabinet. Dan kom ik daarna weer bij u terug om te zeggen wat ik van hen heb gehoord en welke conclusies ik daaraan verbind. Dat vind ik eerlijk gezegd toch echt de volgorde om het te doen.

Minister Jetten:

Ik waardeer zeer dat de heer Klaver even iets meer uitzoomt. Dat is namelijk ook wat ik probeer te doen, want het gaat niet alleen maar over de voorgenomen AOW-koppeling. Er zijn ook nog een hele hoop andere onderwerpen die de sociale partners raken. Ik denk aan afspraken die in het coalitieakkoord zijn gemaakt over bijvoorbeeld de WIA en de WW. Maar ik weet ook dat werkgevers en werknemers nog een aantal onderwerpen hebben die niet in het coalitieakkoord zitten, maar waarvan zij wel vinden dat we daarmee aan de slag moeten, zoals loondoorbetaling bij ziekte vanuit werkgevers of werknemers die aangeven: zou er rondom koopkracht en loonontwikkeling ook niet het een en ander met elkaar moeten worden afgesproken? In dat totaalpakket zal je de komende tijd met elkaar de gesprekken moeten gaan voeren. U waarschuwt mij en zegt dat dit hele specifieke punt dat gesprek gaat blokkeren. Ik vind echt dat het ook netjes is als wij in dat kennismakingsgesprek dit totale verhaal nog even uit de doeken doen en aangeven hoe wij dat voor ons zien. De motie zoals die straks bij u wordt ingediend of inmiddels bij u is ingediend, biedt heel veel ruimte. Die biedt heel veel opening om helemaal niet te gaan landen op de uitkomst zoals die in het coalitieakkoord is verwoord. Die biedt de mogelijkheid om met elkaar tot andere en betere afspraken te komen.

Minister Jetten:

Het klopt dat we niet uitvoerig de totale lijst van voorgenomen maatregelen hebben gewisseld. Dat geldt niet alleen voor dit onderwerp, maar bijvoorbeeld ook voor stikstof en landbouw. Dat vonden we ook niet netjes. We waren nog in onderhandeling, er was nog geen definitief coalitieakkoord en we wilden ook eerst de Kamer informeren over de inhoudelijke afspraken. Zo is dat gelopen. De SER-voorzitter heeft er in die gesprekken, en ook per brief, vooral op gehamerd dat we in ieder geval moeten uitvoeren wat we al met elkaar hebben afgesproken. Het "Gezond naar het pensioen"-akkoord is daar een belangrijk onderdeel van. Daarvan krijgt de Kamer nog voor de zomer de stand van zaken van het kabinet. Ook het doorgaan met alle andere afspraken waar u naar verwijst, is daar onderdeel van. Dat ontslaat ons niet van de plicht om erover na te denken hoe we, in dit geval vanaf 2033, misschien tot aanpassing van die afspraken kunnen komen, maar daar gaan wij niet eenzijdig over. Dat was ook niet het geval geweest als dit een meerderheidskabinet was geweest, maar dat is met een minderheidskabinet al helemaal niet het geval. Als we tot een aanpassing daarvan willen komen, vraagt dat dus om een gesprek met de partijen van het pensioenakkoord en met de partijen in deze Kamer.

Minister Jetten:

Dat is een heldere oproep van mevrouw Bikker, maar er wijzigt niets aan het antwoord dat ik haar zonet al gaf.

Minister Jetten:

Wij realiseren ons heel goed dat het, met de grote ambities die wij hebben in dit coalitieakkoord, per onderwerp zal verschillen hoe snel we de handen ervoor op elkaar krijgen en op wiens steun we kunnen rekenen. We hebben het nu heel lang gehad over de AOW. Ik ga zo meteen verder met alle andere onderwerpen, waar dat ook voor zal gelden. Ik denk dat dit ook gewoon onze klus is, namelijk ambities uit het coalitieakkoord uitwerken in concreet beleid, wetgeving en begrotingen, en dan stuk voor stuk op zoek gaan naar meerderheden daarvoor.

Minister Jetten:

Daarom gaan we ook niet als kip zonder kop door, maar bieden we ook de opening om over deze plannen te praten.

Minister Jetten:

Ik hoor heel duidelijk dat er weinig enthousiasme is voor de specifieke maatregel die wordt voorgesteld, namelijk een koppeling van twaalf maanden aan de levensverwachting in plaats van acht maanden, ten aanzien van de AOW-leeftijd. Ik hoor tegelijkertijd ook wel heel grote zorgen over hoe we de AOW met elkaar gezond houden als er straks nog zo weinig werkenden zijn ten opzichte van zo veel vitale ouderen, die we ook allemaal die oudedagsvoorziening gunnen. De probleemanalyse wordt volgens mij heel breed gedragen. Het gaat veel meer om de vraag: hoe kunnen we dat dan op een fatsoenlijke manier met elkaar oplossen, die recht doet aan de inspanningen en afspraken uit het verleden?

Minister Jetten:

Omdat de rol van het kabinet bij dat gesprek ook gewoon is: luisteren; luisteren naar wat de werkgevers en werknemers aan ons meegeven. Dat is wat ik nu ook doe bij de Kamer. Een grote meerderheid van de Kamer vraagt straks aan het kabinet: verzacht die afspraken uit het coalitieakkoord, pas die afspraken aan en bied ruimte voor een andere oplossing. Ik sta nu al twee uur aan te geven dat het kabinet die ruimte biedt. Dat is nogal een beweging, voor een coalitieakkoord dat een paar weken oud is. Het kabinet zegt nu al over een van die grote hervormingen: vanaf 2033 bieden wij die ruimte en gaan wij niet halsstarrig vasthouden aan een zinnetje uit het coalitieakkoord. Maandag, volgende week, de week daarna of wanneer dat kennismakingsgesprek dan ook plaatsvindt, ga ik ook luisteren naar wat de sociale partners daarvan vinden.

Minister Jetten:

Ik ben toch ergens wel gerustgesteld dat ook de heer Wilders hoopt dat dit kabinet de komende tijd met veel mensen om tafel komt te zitten ...

Minister Jetten:

Het is vooral ons probleem, en niet van de heer Wilders, of er mensen op dat gesprek af gaan komen. Dit is de werkwijze die wij voor ons zien. Wij nemen steeds zelf het initiatief om mensen naar ons toe te halen. Dan zullen we ook rustig aanhoren welke zorgen er zijn. Als de polder dan zegt, als de vakbonden dan zeggen, dat de motie-Stoffer/Markuszower leuk is maar nog niet genoeg is, dan gaan we horen wat er nog meer nodig is. Dan is het vervolgens aan de ministers van Sociale Zaken om daarmee aan het werk te gaan.

Minister Jetten:

Excuses.

Minister Jetten:

Nogmaals, we maken een pas op de plaats en bieden die opening.

Minister Jetten:

Dat vertrouwen gaat op dit thema, of we de koppeling nou wel of niet aanpassen, ook om de vraag of het systeem dat we nu kennen al rechtvaardig genoeg is voor mensen met een zwaar beroep. Het vertrouwen gaat over de vraag of u en ik en de generatie na ons — wij hebben sowieso nog een paar decennia te gaan — tegen de tijd dat we 65 of ouder zijn überhaupt nog gebruik kunnen maken van het AOW-systeem dat we nu kennen, of dat het dan onhoudbaar is geworden omdat we met zo weinig werkenden voor zo veel AOW'ers moeten zorgen. Het vertrouwen gaat niet alleen over het hier en nu. Het gaat ook over intergenerationeel vertrouwen. Het gaat ook over het vertrouwen tussen mensen die vanaf hun 15de al aan het werk zijn en mensen die tot hun 28ste kunnen doorstuderen. Het gaat om het vertrouwen tussen mensen met zware, fysieke beroepen met onregelmatige diensten en mensen die de hele dag kunnen zitten en praten om hun boterham te verdienen. Dit gaat dus over veel meer dan alleen het vertrouwen dat u hier aanhaalt.

Minister Jetten:

Omdat in het coalitieakkoord een voorstel is afgesproken om op langere termijn, vanaf 2033, iets te doen aan de AOW-leeftijd. Dat is nog geen concreet wetsvoorstel. Er is nog alle ruimte om dat de komende tijd verder uit te werken met elkaar. Nogmaals, ik heb de Kamer goed gehoord. Ik hoor de sociale partners, die allemaal aangeven: dat zinnetje uit het coalitieakkoord gaat het niet worden; u zult met iets beters moeten komen. Daarmee gaan we aan de slag.

Minister Jetten:

Dat is niet wat de motie van ons vraagt.

Minister Jetten:

Ik ga even terug naar het begin van de interruptie van de heer Klaver. Dit gaat om de vraag of het redelijk zou zijn om vanaf 2033 mensen te vragen om vier maanden langer door te werken tot hun AOW-gerechtigde leeftijd, omdat we tegen die tijd twee werkenden hebben voor één AOW'er. Dat maakt dat het systeem verder onder druk kan komen te staan en dat je op termijn met elkaar tot de conclusie kan komen dat het op deze manier niet houdbaar is voor zowel de werkenden als de AOW'ers. Dat is de gedachte die erachter zit. Daarom hebben we dit voornemen in het coalitieakkoord afgesproken. Nu is duidelijk dat zowel in de Kamer als in de polder wordt gezegd: we zien de problematiek rondom de oudedagsvoorziening, maar dit is niet de oplossing die ons verstandig lijkt. Dat doet geen recht aan de afspraken die eerder zijn gemaakt bij het pensioenakkoord, en er zijn een aantal andere mogelijke maatregelen die misschien wel beter zijn. Daarover open het gesprek aangaan is volgens mij heel erg redelijk.

Minister Jetten:

Het klopt: die ambities reiken veel verder en gaan over veel meer onderwerpen dan alleen deze. Op al die onderwerpen hebben we de Kamer en onze maatschappelijke partners nodig. Dat realiseren we ons zeer goed.

Minister Jetten:

Dat is precies wat we aan het doen zijn. Als ik hier nu twee uur lang stoïcijns had herhaald wat er in het coalitieakkoord was afgesproken, dan had de heer Klaver in zijn laatste interruptie volledig gelijk gehad. Maar dat heb ik volgens mij al vanaf de tweede minuut niet gedaan. Ik heb namelijk gezegd: "We zien heel goed dat er veel weerstand is, in de Kamer en in de polder. Daarom maken wij als kabinet een pas op de plaats en bieden we die opening."

Minister Jetten:

Precies omdat die stelseldiscussie dus relevanter is dan de exacte maatregel die er uiteindelijk uit volgt. Het grote verschil is dat deze kabinetsleden hier in principe maar kunnen rekenen op 66 zetels in de Kamer. Er is dus helemaal geen sprake van dingen doordrukken of doorduwen of wat dan ook, want dat is een volstrekt kansloze route. We zullen altijd met anderen samen moeten werken om daar meer steun voor te krijgen, niet alleen in deze Kamer, maar ook in de Eerste Kamer. Laten we dus vooral de twee ministers van Sociale Zaken die stelseldiscussie laten voeren. Hoe houden we voor iedereen die oudedagvoorziening goed? Hoe zorgen we ervoor dat meer mensen kunnen meedoen op de arbeidsmarkt? Als daar dan andere maatregelen uit volgen dan in het coalitieakkoord zijn afgesproken, dan geldt echt: be my guest.

Minister Jetten:

Ik denk toch dat als we een coalitieakkoord hadden afgesloten waarin geen maatregelen maar alleen maar analyses over problemen stonden, u dan allemaal had gezegd: wat moeten we hier nou mee, beken eens kleur als kabinet, geef eens aan waar u naartoe wilt met het land. Dat het coalitieakkoord dan ook reactie en emoties oproept, wisten wij en daar zullen we ons nu toe moeten verhouden.

Minister Jetten:

Dat heb ik net richting de heer Klaver en mevrouw Bikker gezegd: ik heb het luid en duidelijk gehoord en daarom is het nu aan ons om aan het werk te gaan om die onrust de komende tijd te gaan wegnemen.

Minister Jetten:

Er is geen wetsvoorstel ingetrokken.

Minister Jetten:

Dit is eigenlijk wel een hele mooie interruptie van de heer Dijk, want op allebei de onderwerpen doen we precies hetzelfde. De box 3-wetgeving is na een heel moeizaam debat in de Tweede Kamer aangenomen. Er is volgens mij niemand in deze Tweede Kamer die daar enthousiast over is. Iedereen die daarvoor heeft gestemd, heeft dat gedaan in de wetenschap dat het een ontzettend ingewikkeld en complex probleem is, dat er meerdere keren is geprobeerd om tot een oplossing voor box 3 te komen en dat de wet die hier nu is gepasseerd de minst slechte weg vooruit was. Nu zijn de minister en de staatssecretaris van Financiën hun werk aan het doen. Die wet ligt namelijk in de Eerste Kamer. Het is duidelijk dat er in de Eerste Kamer ook heel veel kritiek op is en dat er of bij het wetsvoorstel of bij het Belastingplan andere maatregelen zullen moeten volgen om voldoende steun voor die box 3-aanpassing te krijgen. Net zo verwacht ik van de ministers van SZW en EZ dat zij nu aan het werk gaan met de signalen die nu uit de Kamer of uit de polder komen over de voorgenomen plannen voor de AOW-leeftijd. Daar gaan we niet als een kip zonder kop mee door. We gaan dat aanpassen op basis van de kritiek en de input die we nu van u en vanuit de polder krijgen. Dat zijn, denk ik, twee hele mooie voorbeelden van hoe we de komende jaren te werk moeten gaan.

Minister Jetten:

Volgens mij is dat ongeveer de samenvatting van het hele debat, namelijk: we gaan wat betreft de AOW-plannen bekijken of we tot andere plannen kunnen komen en we zien op basis van die afspraken dan wel wat de financiële consequenties zijn. Maar dan toch even over box 3. Het is allemaal niet zo ingewikkeld. Wij zijn net aangetreden als kabinet. Afgelopen maandag zijn we beëdigd. Een van de vragen die ik heb aan de collega's in vak K, is wie er binnenkort wetten te verdedigen hebben in de Eerste Kamer en of dat een beetje goed gaat. Dan zegt de staatssecretaris van Financiën tegen mij: "In mijn portefeuille zit wel een leuk cadeautje van het vorige kabinet, namelijk een box 3-wet die misschien geen meerderheid haalt in de Eerste Kamer. Zal ik maar eens aan het werk gaan om te kijken of er nog aanpassingen kunnen worden doorgevoerd om een einde te maken aan een jarenlang slepend dossier?" Dat is het simpele wat de staatssecretaris en de minister van Financiën aan het doen zijn: hun werk.

Minister Jetten:

Zoals gisteren ook is aangegeven, zien we dat er zorgen zijn en dat er kritiek op is. Het kabinet is daarom aan het nadenken over of die plannen nog kunnen worden verbeterd of aangepast om steun in de Eerste Kamer te kunnen garanderen.

Minister Jetten:

Dat gaat inderdaad stap voor stap. Dat hangt af van de oplossingen die we met elkaar bedenken. De vraag is of het leidt tot een aanpassing van het wetsvoorstel, of tot andere keuzes bij het Belastingplan. Dat weten we nu nog niet. We staan aan het begin. We zijn niet toondoof voor het feit dat die box 3-wet nu moeilijk ligt. Daarom zijn we aan het nadenken over alternatieven.

Minister Jetten:

We hebben nu net twee uur lang vastgesteld dat we ook wat betreft de AOW bereid zijn om tot andere plannen te komen.

Minister Jetten:

U keek me zo indringend aan dat ik dacht dat u al een antwoord wilde.

Minister Jetten:

Het is duidelijk dat wij in het totale coalitieakkoord een aantal scherpe financiële keuzes hebben gemaakt om op de lange termijn een hele hoop andere ambities van het kabinet te betalen. Als ik hier zo nadrukkelijk zeg dat wij een pas op de plaats maken en een opening bieden om tot andere afspraken te komen over hoe we de oudedagsvoorziening voor iedereen houdbaar en betaalbaar houden, dan begrijpt het kabinet heel goed dat daar waarschijnlijk ook een andere financiële rekening uit volgt dan nu in het coalitieakkoord staat.

Minister Jetten:

Dat is een helder signaal van de heer Klaver. Laat ik nogmaals benadrukken dat ik me heel goed realiseer wat zijn fractie, of de twee voorgaande fracties, de afgelopen jaren aan politiek kapitaal hebben ingezet om tot goede afspraken rondom pensioenen te komen. Dat was niet makkelijk. Dat was soms ook met forse tegenwind. Daarom begrijp ik ook waarom dit voornemen van het kabinet zo veel emotie bij u oproept. Dat heb ik echt luid en duidelijk gehoord. Dat nemen we ook mee in het vervolg dat we er zelf aan gaan geven. Daar zijn we echt niet doof voor.

Minister Jetten:

We hebben nu alles over de AOW wel gehad. Daarin zaten ook, breder, een aantal andere hervormingen die het kabinet voorstaat en die impact hebben op de vraag hoe je ervoor zorgt dat mensen meer mee kunnen doen en hoe je dat op een eerlijke en rechtvaardige manier doet. Er zijn aan de kant van de Kamer een aantal zorgen geuit naar aanleiding van de doorrekening van het coalitieakkoord. Die gaan onder andere over de ontwikkeling van de armoede in Nederland. Die armoede is gelukkig de afgelopen jaren door inzet van opeenvolgende kabinetten fors gedaald. We zien ook dat de afspraken uit het coalitieakkoord ervoor zorgen dat de armoede onder kinderen gelijk blijft en dat we met extra inzet, geld en investeringen, in wijken en op scholen, met kindregelingen en extra budget voor gezinnen, de komende jaren waarschijnlijk gericht heel veel kinderen in armoede extra kunnen helpen. Het CPB waarschuwt echter dat er ook een lichte stijging is van mensen, volwassenen, in armoede. Elke lichte stijging is er natuurlijk één te veel. Heel simpel: het gaat om mensen die daardoor hun rekeningen niet kunnen betalen, zorgen hebben over schuldenproblematiek, en noem maar op. Dus ook voor de coalitiepartijen en het kabinet geldt dat we die armoede niet willen laten oplopen en dat we bij de definitieve begroting die in de zomer volgt, zullen bekijken hoe we op basis van deze doorrekening onze plannen kunnen aanpassen om tot een betere score op armoede te komen.

De heer Wilders vroeg nog specifiek naar een aantal maatregelen in de WIA en de WW. Zoals ik net al aangaf, zijn we echt wel geschrokken van de enorm lange wachttijden die mensen op dit moment hebben als ze bij het UWV komen om gebruik te maken van de WIA of de IVA. Het is echt onacceptabel dat mensen soms acht maanden lang moeten wachten voordat ze überhaupt een eerste gesprek hebben gehad en weten waar ze aan toe zijn. Daarom is er ook al eerder advies gevraagd om te bekijken hoe je die WIA-systematiek kunt aanpassen en verbeteren. Daar doen we nu een aantal voorstellen voor. Terecht haalde de heer Wilders daarbij één specifiek punt aan, namelijk dat een deel van die maatregelen ook gaat gelden voor lopende gevallen. Dat is het geval bij de verlaging van het maximumdagloon met 20% per 2029. Dus tot 2029 zijn er geen voornemens om dat maximumdagloon aan te passen. Vanaf 2029 zouden we dat willen doen, maar heel gericht voor mensen in de hogere inkomensgroepen die gebruikmaken van deze regeling. Dat vinden we rechtvaardig. Daarmee laten we een hele hoop mensen met rust, maar we vragen inderdaad wat van mensen van wie de maximale uitkering nu op circa €5.000 bruto per maand zit; daar komt een afslag op. We hebben heel bewust voor deze maatregel gekozen omdat we daarmee mensen met lagere inkomens en uitkeringen niet raken.

Minister Jetten:

Dat vind ik een heel goed punt. Dat zullen we meenemen. Het gaat namelijk soms ook om generatie op generatie in armoede of schulden, echt uitzichtloze situaties. Hoe kun je daar nog veel gerichter en intenser ingrijpen of helpen om mensen veel meer perspectief te geven? We trekken ook extra geld uit voor gerichte armoedebestrijding; die willen we samen met gemeentes vormgeven. Er komt ook veel specifiekere hulp bij het bestrijden van schuldenproblematiek. Ik zal dus aan de betrokken ministers vragen om er in de beleidsbrief uitvoeriger op in te gaan hoe ze dit punt van de heer Dassen kunnen adresseren.

Minister Jetten:

Het lijkt me goed om bij de uitwerking van deze maatregel die gevolgen nog eens extra in kaart te brengen. Ik zeg dus toe dat we dat zullen doen, zodat u daar ook een goede afweging in kan maken. Er zijn hierbij volgens mij een aantal elementen van belang. Het eerste zijn de bizarre wachttijden om überhaupt een fatsoenlijke indicatie te krijgen. Het tweede is het ontzettend doorgeslagen circus van herindicaties, die alleen maar uitgaan van wantrouwen vanuit de overheid naar mensen die vaak in een kwetsbare situatie zitten. Ook gaat het om de vraag hoe je met veel betere verzuiminzet voorkomt dat mensen die wel willen meedoen en die misschien wel nog deels aan het werk willen, in deze situatie terechtkomen. Dat totale pakket zal door de minister van Sociale Zaken worden uitgewerkt. Ik zal hem vragen om specifiek op dit punt van de heer Wilders in te gaan.

Minister Jetten:

Ja. De minister van Sociale Zaken, die achter mij zit, zegt: ik zal ernaar kijken.

Minister Jetten:

Er zitten twee elementen aan wat de heer Paternotte aanhaalt. Ten eerste de gelijke behandeling van alle studenten. Mbo'ers, hbo'ers, wo'ers: we hebben ze allemaal nodig voor onze samenleving en voor onze economie. Dus hoe kunnen we ook de positie van mbo-studenten zo goed mogelijk verbeteren? Er is een envelop voor het onderwijs, met daarin de verhoging van de basisbeurs, wat ook een van de voornemens van het kabinet is. De minister van OCW zal zo snel mogelijk aan de Kamer laten weten per wanneer die kan ingaan.

Minister Jetten:

Sterker nog, dat kost vrij weinig geld, maar geeft wel heel veel financiële rust voor studenten. De minister is nu even niet in de zaal aanwezig, dus ik zal haar zo meteen even vragen hoe snel deze maatregel kan worden doorgevoerd. De combinatie met de verhoging van de basisbeurs kan ervoor zorgen dat studenten überhaupt minder de noodzaak zien om tot hele hoge studieleningen over te gaan. Daarnaast gaat het om het versneld bijbouwen van veel meer betaalbare studentenwoningen, en dan niet alleen maar de wat luxere studentenstudio's, zoals we dat in de afgelopen jaren veel hebben gezien. Veel studenten geven juist aan: bouw nu ook weer meer gemeenschappelijke woonvoorzieningen, omdat de maandelijkse huur daarvoor gewoon veel lager is en we daarmee ook op een financieel verantwoordere manier kunnen studeren.

Minister Jetten:

Dat is een prachtig ideaal, maar het is ook een hele hardnekkige. We hebben de afgelopen jaren gezien dat met alle inzet die al is gepleegd we nog steeds mensen hebben die de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen, vaak vanwege een combinatie van een hele hoop problemen, waar ze bijna altijd niet zelf schuldig aan zijn. Je wil dat dus zo snel mogelijk en zo veel mogelijk uitbannen. We doen dus ook een extra inspanning voor kinderen. Zelf vind ik het namelijk altijd het meest vreselijke dat kinderen de dupe worden van armoede of schulden waar hun ouders in zitten, wat hen ook beperkt in de kansen die ze krijgen om wat van het leven te maken. Ik denk dat het een hele reële opdracht is — dat staat ook in het coalitieakkoord — dat het kabinet de plannen nu nog eens tegen het licht houdt om in ieder geval die stijging te voorkomen. Een daling is natuurlijk het ideaal, maar volledig uitbannen is volgens mij niet een belofte die we waar kunnen maken in één kabinetsperiode.

Minister Jetten:

We maken 19 miljard vrij voor onze eigen vrede en veiligheid, zodat Nederland en Europa zichzelf kunnen beschermen. Daarom maken we 19 miljard vrij voor een sterke krijgsmacht. Daarnaast willen we dat mensen in Nederland mee kunnen doen en willen we armoede tegengaan. Dat doen we niet door er alleen maar een zak geld tegenaan te gooien. Dat gaat vaak ook over goede opleidingskansen, mensen naar een vaste baan helpen, zorgen dat die vaste baan ook een fatsoenlijk inkomen oplevert en van mensen die in schuldenproblematiek zitten niet alleen die schuldenlast afnemen, maar er ook voor zorgen dat mensen in staat zijn om hun eigen financiën beter te managen. Het vraagt dus een veel bredere inzet, vaak van onderop, met gemeenten en met wijkteams, en niet alleen maar meer geld.

Minister Jetten:

Maar ik ga gewoon niet mee in de tegenstelling die de heer Dijk hier probeert te creëren, dus dat laat ik even. Het voorbeeld dat hij aanhaalt is aan de ene kant prachtig en aan de andere kant dieptriest. Het is prachtig dat de samenleving dit wil doen, dat mensen bereid zijn om dan spullen, geld, kleding en knuffels in te zamelen om mensen in de samenleving die het minder goed hebben, te helpen. Tegelijkertijd schaam je je ook kapot dat dat in een land als Nederland nodig is. Dat heb ik ook elke keer als ik bij voedselbanken sta en praat met vrijwilligers en met mensen die daar vaak toch met schroom en schaamte naartoe gaan, maar geen andere keus hebben, omdat ze ook eten op tafel willen zetten voor hun gezin en voor hun kinderen. Daarom hebben we in het coalitieakkoord afgesproken dat we, onder andere met een aparte envelop van 600 miljoen, zo zeg ik even uit mijn hoofd, gezinnen beter willen ondersteunen. We gaan ook voort met het programma Kansrijke Start, juist om ervoor te zorgen dat jonge ouders in een meer kwetsbare sociaal-economische positie extra geholpen kunnen worden. Ik heb zelf een heel diep geloof in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid, omdat we in Vlaardingen Westwijk, in Heerlen-Noord en op allerlei andere plekken zien dat een hele massale inzet van de overheid echt helpt om mensen structureel veel meer perspectief in het leven te geven. Daar moeten we volle bak mee doorgaan. Ik denk dat juist de SP vaak op lokaal niveau laat zien dat je met hele gerichte, kleine interventies een enorm grote impact kunt hebben. Dat willen we verder ondersteunen.

Minister Jetten:

Het doel is dat we zo veel mogelijk mensen uit de armoede halen. Daartoe zitten er ook een aantal afspraken in het coalitieakkoord die nog niet concreet zijn uitgewerkt. Daardoor weten we niet precies of we daarmee nog veel meer mensen kunnen bereiken. Dat gaat van hele kleine dingen als de Kansrijke Start op scholen, gratis schoolfruit en veel meer gerichte inzet van de zorgzame buurten tot financiële steun voor gezinnen, versimpeling van kindregelingen en noem het allemaal maar op. Het is aan het kabinet om dat de komende maanden zo snel mogelijk heel concreet uit te werken, want dan weten we ook echt waar we de komende tijd nog extra inspanning moeten plegen om nog veel meer Nederlanders in zo'n kwetsbare positie te bereiken.

Minister Jetten:

Dat doel dat tijdens Rutte III of Rutte IV is gesteld, heeft inderdaad bijgedragen aan een scherpe afname, omdat het leidde tot veel beter rijksbeleid, maar ook betere samenwerking met gemeenten. Het is nu ook ons voornemen om samen met de VNG de inzet van extra middelen voor armoedebestrijding en schuldhulpverlening verder te concretiseren en in te vullen. Daarvoor zullen we op korte termijn al met de gemeenten om tafel gaan. De verdere uitwerking daarvan zullen we natuurlijk ook met de Kamer delen. Wat mij betreft kan dat niet ambitieus genoeg.

Minister Jetten:

Nou, dan moet ik hier ter plekke iets uit mijn duim gaan zuigen. Dat ga ik niet doen, maar ik kan me wel voorstellen dat de minister dit met de VNG bespreekt en zegt: als dit het budget is dat het kabinet nu beschikbaar heeft om extra inzet op armoede en schulden te plegen, hoeveel mensen kunnen we daar dan de komende jaren mee bereiken en wat moet het effect daarvan zijn? Op die manier gaan wij tot concrete afspraken komen met onze medeoverheden.

Minister Jetten:

De heer Dassen heeft gezien dat we daar in het coalitieakkoord geen afspraken over hebben gemaakt, maar dit is nou een van die onderwerpen waarvan we ook weten dat de sociale partners zeggen: als we met u om de tafel gaan zitten, zullen ook dit soort onderwerpen ter sprake komen.

Minister Jetten:

Je moet hier gezamenlijk het gesprek over voeren met jongerenorganisaties die zich hier hard voor maken en vakbonden, maar ook met werkgevers, die ook aangeven dat dit, als je dit te rigoureus doorvoert, ook kan leiden tot minder werkgelegenheid voor jongeren. Dit lijkt mij dus echt bij uitstek een onderwerp waarbij je de kracht van de polder moet gebruiken en waarover je tegen sociale partners moet zeggen: hoe denkt u die financiële zekerheid voor jongeren de komende jaren te verbeteren, naast alles wat de overheid kan doen? We staan ervoor open om onderdeel van dat gesprek te zijn, maar het begint echt bij de werkgevers en de werknemers, die hier samen stappen op zetten, bijvoorbeeld via de Sociaal-Economische Raad.

Minister Jetten:

We zullen daar zeker serieus naar kijken.

Er zijn een aantal andere hele specifieke vragen gesteld in hetzelfde domein. Als u dat goedvindt, loop ik die nog even snel af. De heer Dassen vroeg naar de stand van zaken rondom de kostendelersnorm. Ik kan u laten weten dat nog dit voorjaar de Tweede Kamer wordt geïnformeerd over de uitkomsten van het onderzoek naar aanleiding van onze gezamenlijke vorige moties over hoe de kostendelersnorm kan worden aangepast.

De heer Stoffer vroeg naar de kloof tussen een- en tweeverdieners. Het kabinet herkent die oproep vanuit zijn fractie. Het goede nieuws is dat het verschil tussen een- en tweeverdieners vanaf volgend jaar al gaat afnemen, omdat dan wordt gestart met de afbouw van de inkomensafhankelijke combinatiekorting, maar daarnaast zullen we moeten blijven zoeken naar een goede balans tussen mensen zo veel mogelijk motiveren tot arbeidsparticipatie en financiële zelfstandigheid van partners en aan de andere kant geen onnodige verschillen tussen een- en tweeverdieners. Er zitten gelukkig ook nog wat andere haakjes in het coalitieakkoord, zoals de vormgeving van de nieuwe kindregelingen en meer kinderbijslag in plaats van het kindgebonden budget. Onze inschatting is dat daarmee de positie van eenverdieners de komende jaren verder wordt verbeterd. Ik stel voor dat het kabinet, elke keer als we zo'n maatregel uitwerken, specifiek aangeeft wat dat betekent voor die groep, want dan kan de heer Stoffer dat heel secuur volgen.

Minister Jetten:

Ja.

Minister Jetten:

Wat mij betreft kan ik dan daarna naar de vragen die echt over de economie gaan.

Minister Jetten:

Ja, daar zijn de minister en de staatssecretaris toe bereid.

Minister Jetten:

Ik ken de motie niet, maar op basis van eerdere debatten loopt er dus al onderzoek. Dat is zo goed als afgerond. U krijgt dus in het voorjaar een veel beter inzicht in die mogelijkheden. Wellicht kunt u dan op dat moment gerichter met een voorstel komen.

Minister Jetten:

Dat is het interruptiedebat dat ik net met een paar andere collega's heb gehad. Het antwoord is dus: ja.

Minister Jetten:

Dat kan ik me voorstellen.

Minister Jetten:

Dat sluit volgens mij ook goed aan bij de allereerste interruptie van mevrouw Bikker. Zij vroeg toen: hoe zorg je nou dat je de komende maanden een aantal van die voornemens zo snel mogelijk heel concreet uitwerkt, zodat je dan veel beter zicht krijgt op wat het betekent? Al die afzonderlijke maatregelen doorrekenen is niet zo interessant. Je wil weten wat het totaalpakket doet voor die hardwerkende Nederlanders en voor die middenklasse, zodat je daar dan ook bij de begroting eventueel zaken op kan aanpassen om die verdeling van de koopkrachtgroei de komende jaren rechtvaardiger te laten zijn.

Minister Jetten:

Dit is ook wel hoe we het voor ons zien. Dat vraagt een snelle, voortvarende uitwerking van voornemens in het coalitieakkoord. Dan kun je namelijk per maatregel zien hoe die er precies uit gaat zien en of het in een wet komt of in een begroting. Noem het allemaal maar op. In de zomer zullen we daarin met elkaar de totale afweging moeten maken. Daarom zei ik daarstraks ook dat we u, als oppositiepartijen die daartoe bereid zijn of daarin interesse hebben, daarin al in een veel eerder stadium willen betrekken, zodat we die totaalafweging met elkaar kunnen maken. Maar ik zie ook voor me dat een aantal van de ministers überhaupt veel meer werk met werk gaan maken, want de minister van Wonen en de minister van Langdurige Zorg zullen samen echt komen tot een beter pakket voor goede zorg bij mensen thuis dan wanneer ze het afzonderlijk van elkaar zouden uitwerken.

Minister Jetten:

Ik heb van u beiden nog een paar vragen openstaan over zorg. Die kan ik straks aan het eind van het blok sociaal-economisch behandelen.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en verzoek u om uw plaatsen in te nemen. De minister-president vervolgt zo zijn beantwoording. Ik zou het volgende spoorboekje willen voorstellen. De minister-president rondt zijn beantwoording op het onderwerp sociaal-economische thema's af. Vanzelfsprekend is er daarbij nog volop ruimte voor interrupties. Daarna schorsen we voor de lunch. Na de lunch zal hij vervolgen met de onderwerpen fysieke leefomgeving, veiligheid internationaal en overig. De minister-president.

Minister Jetten:

Voorzitter, dank u wel. De heer Brekelmans vroeg hoe het kabinet toe wil werken naar het concrete doel van 1,5% economische groei per jaar. Wij willen er de komende tijd alles aan doen om te zorgen dat de productiviteitsgroei in Nederland weer kan toenemen. Dat is namelijk cruciaal, omdat we daarmee simpelweg onze welvaart en ons welzijn betalen. We gaan daarvoor de coördinatie vormgeven via een aparte taskforce toekomstige welvaart en vestigingsklimaat, waarin we alle adviezen van de rapporten-Draghi, -Letta en -Wennink als kabinet beetpakken met de belangrijkste direct betrokken ministers en staatssecretarissen, om daarmee ook de randvoorwaarden voor een productieve economie te creëren. Dat zal zich de komende tijd vooral richten op het weghalen van een hele hoop knelpunten, zoals het stikstofslot, op de uitbreiding van het elektriciteitsnet via crisiswetgeving, op het ondersteunen van regionale innovatieclusters en op het bevorderen van ondernemerschap.

Daarnaast zullen de minister van Financiën en ikzelf in Europees verband nog volop inzetten op de voltooiing van de Europese kapitaalmarktunie en het verbeteren van de Europese interne markt, omdat dat uiteindelijk voor Nederlandse ondernemers, niet in de laatste plaats voor mkb'ers, heel veel economische kansen met zich meebrengt. Het kabinet zal rond het voorjaar een productiviteitsagenda — moeilijk woord — met de Kamer delen.

De heer Brekelmans, de heer Eerdmans en de heer Stoffer vroegen nog specifiek naar de aanpak van dit kabinet om regels te schrappen. We zetten de aanpak van het vorige kabinet voort om minimaal 500 regels per jaar te schrappen of te vereenvoudigen. Maar we willen er eigenlijk nog een schepje bovenop doen. Daarvoor hebben we nu een speciale staatssecretaris aangesteld, de staatssecretaris Slagvaardige Overheid, die met een periodieke vereenvoudigingswet zal kijken hoe die vereenvoudiging in de volle breedte, dus op alle departementen, kan worden doorgevoerd. De staatssecretaris voor digitalisering bekijkt daarbij ook heel nadrukkelijk hoe de inzet van AI en digitalisering kan leiden tot minder regeldruk, simpelere rapportages en ook een menselijkere overheid die meedenkt met de ondernemers en inwoners.

De heer Stoffer vroeg, in het verlengde hiervan, of het nog nuttig is om met een nationaal ondernemersakkoord te komen. We werken nu met een structurele dialoog. Dat betekent dat we minstens eens per halfjaar, dus structureel, met VNO-NCW, MKB-Nederland en een aantal andere ondernemers- en kennisinstellingen om tafel gaan. We nodigen hen ook uit om ons van advies te voorzien bij de nieuwe taskforce die door het kabinet wordt opgericht om met het rapport-Wennink in de hand zo snel mogelijk tot concrete acties en resultaten te komen. Wat mij betreft is de inzet van die taskforce ook de vorm waarin we de aanpak van overheid en ondernemers dichter bij elkaar brengen.

De heren Paternotte, Klaver, Vermeer, Brekelmans en anderen vroegen aandacht voor de rol die het elektriciteitsnet speelt om de economie echt te kunnen verduurzamen de komende tijd. Dat heeft onze hoogste prioriteit. De staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei is specifiek aangesteld om de energietransitie te versnellen. Het wetgevingsprogramma, waar al de eerste crisismaatregelen in zitten, zal voor de zomer in consultatie gaan. We zetten ons in Europa in voor het schrappen van overbodige regels en met name voor het inkorten van procedures, omdat een heel groot deel van de doorlooptijd van de uitbreiding van de energie-infrastructuur nu zit in de voorbereiding en niet zozeer in de bouwfase. Daarnaast zetten we in op flexibelere nettarieven en flexibele contracten, met kortingen voor bedrijven die stroom afnemen op het moment dat er heel veel stroom voorhanden is. We gaan per industrieel cluster kijken hoe we met maatwerk die industriële clusters kunnen helpen.

De Zelfstandigenwet is niet alleen bij de VVD-fractie maar ook bij een aantal leden in dit kabinet een zeer populair onderwerp. Ik kan dan ook toezeggen dat we er binnen drie maanden de eerste stappen mee zullen zetten. We willen zo spoedig mogelijk de Vbar splitsen en tempo maken met het rechtsvermoeden voor zzp'ers met een tarief onder de €36. Op korte termijn zal het kabinet in gesprek gaan met de initiatiefnemers van dat wetsvoorstel, om te kijken of het kabinet het wetsvoorstel kan overnemen om extra tempo te maken in de wetsbehandeling. Zelfstandigen zitten namelijk al veel te lang in de onzekerheid, terwijl zij een heel grote bijdrage leveren aan onze economische kracht.

De heer Stoffer vroeg naast het belang van energie-infrastructuur ook aandacht voor het belang van ov en weginfrastructuur voor onze economische groei en voor het ontsluiten van woningbouwlocaties. Op 19 maart aanstaande vindt er in de Kamer een debat plaats met het kabinet over de staat van de infrastructuur. Ik denk dat het dan heel nuttig is om te kijken wat we aan budgetten gereserveerd hebben staan in het coalitieakkoord voor onderhoud en voor nieuwe aanleg. Het is vooral ook nuttig om te kijken of we een verdiepingsslag kunnen maken: welke onderhoudsproblematiek is er bij vaarwegen, snelwegen en spoorwegen? Daarover is door ProRail, Rijkswaterstaat en andere beheerders de afgelopen tijd regelmatig aan de bel getrokken. Wij hebben een prioritering voor de onderhoudsaanpak, maar ik begrijp wel waar gisteren de vraag van de heer Stoffer vandaan kwam, die beter wilde begrijpen wanneer in de tijd je welk project kunt gaan oppakken. Dat hangt natuurlijk ook samen met de stikstofruimte die er is om die projecten uit te voeren. Daar kan een aanpassing van de planning uit volgen. Dan gaat de heer Stoffer mij nu waarschijnlijk vragen of er genoeg financiering is. Ik stel voor dat de minister en staatssecretaris van IenW bij u terugkomen met een uitgebreider overzicht van wat er de komende jaren extra kan worden gedaan met het geld dat er nu voor in het coalitieakkoord is uitgetrokken.

Minister Jetten:

Zeker. Hierbij geldt ook: hoe kunnen we met de budgetten langetermijnvoorspelbaarheid organiseren voor de onderhoudsbedrijven en aannemers die de infrastructuur aanleggen en onderhouden? Zij willen gewoon weten waar ze aan toe zijn, zodat ze mensen kunnen aannemen, beter kunnen plannen en werk met werk kunnen maken. Ik denk dat dit een heel mooie opdracht is voor de minister en de staatssecretaris.

Minister Jetten:

Voorzitter, ik had klimaat en energie ook nog zitten bij het onderwerp fysiek domein, dus ik heb dit nu zelf uitgelokt, natuurlijk.

Op korte termijn zal er een besluit moeten volgen over de eerste twee nieuwe kerncentrales, waarvoor nu een aantal procedures lopen die nog door de twee voorgaande kabinetten in gang zijn gezet. Dat betekent dat de staatssecretaris van KGG na de zomer met concrete besluiten en voorstellen terugkomt naar de Kamer. Tegelijkertijd is de ambitie natuurlijk om meer te doen op het gebied van kernenergie, waaronder het zoeken naar een aantal aanvullende locaties waar confessionele of SMR-centrales kunnen worden gerealiseerd. De inzet is ook om het SMR-programma voor small modular reactors verder te versterken en te versnellen, met inzet bij industriële clusters en in de maritieme sector. Er liggen echt heel veel kansen, juist ook voor een aantal Nederlandse bedrijven. Daar zal de staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei in de beleidsbrief verder op ingaan, waarbij hij ook een tijdspad zal schetsen. Dit jaar zijn in ieder geval de eerste concrete stappen voor de eerste twee voorgenomen.

Minister Jetten:

Het hangt ook helemaal af van in welke vorm dit het snelste opschaalbaar is. Misschien worden het er wel meer, maar zijn ze kleiner van stuk en kun je ze heel gericht inzetten in een industrieel cluster met een grote afname, of op andere plekken waar een slimme combinatie te maken is met het lokale energiesysteem. Ik zou de opdracht aan de staatssecretaris dus eigenlijk ook open willen formuleren. Hij zou vooral moeten bekijken waar je zo snel mogelijk de inzet van nucleaire energie kunt opschalen. Dat gaat misschien over meer dan de twee of vier waar we het de afgelopen jaren over hebben gehad. Het hangt namelijk heel erg af van de prijs die we moeten betalen voor de opschaling en van de technieken die beschikbaar zijn.

Minister Jetten:

Dat klopt.

Minister Jetten:

Ja, heel kort dan, voorzitter.

Minister Jetten:

De extra 19 miljard die we uittrekken om aan de 3,5% NAVO-norm te voldoen, gaat echt naar capabilities, dus naar mensen die bij Defensie werken, naar extra materieel dat we moeten aanschaffen, naar doorontwikkeling en naar innovatie. Daarnaast speelt natuurlijk de discussie over de 1,5% die daarbovenop komt voor de nationale weerbaarheid. Dat betekent dat we bij de inzet van de middelen voor infrastructuur ook zullen kijken waar er infrastructuur is die nu onnodig kwetsbaar is, hoe we die beter kunnen beschermen tegen hybride dreigingen en hoe we ervoor zorgen dat bepaalde routes in het land stevig genoeg zijn zodat zware inzet van materieel ook kan plaatsvinden. Het mag niet zo zijn dat als er ooit troepenbewegingen of materieelbewegingen plaatsvinden, die niet door kunnen gaan omdat we onze viaducten of bruggen niet goed hebben onderhouden.

Minister Jetten:

Ja, maar als er nu wordt gevraagd om van Europa te lenen voor dit soort uitgaven … Dat hoorde ik in de eerste interruptie namelijk een beetje. Dit zijn wat ons betreft echt structurele uitgaven die we doen voor aanleg, beheer en onderhoud van de infrastructuur. Dat moet structureel en netjes gefinancierd worden.

Minister Jetten:

Ja, je kunt het aanleggen, maar daarna — dat weet ik als oud-spoorbeheerder — moet je het ook heel veel jaren onderhouden. Daar is toch echt structureel geld voor nodig.

Minister Jetten:

Precies.

Minister Jetten:

In het coalitieakkoord hebben we een invulling van die vrijheidsbijdrage afgesproken: twee derde voor burgers en een derde voor bedrijven. Dat is ook in lijn met hoe het vaker gaat met lastenverdeling tussen burgers en bedrijven. Er zijn een aantal onderwerpen waar we tijdens de coalitieonderhandelingen wel over hebben gesproken, maar waar overduidelijk geen overeenstemming over is bereikt. Dat zal u niet verbazen. Het is net al in een aantal interrupties genoemd: we hebben bewust gekozen om de afbouw van de hypotheekrenteaftrek niet te doen. Er is dus ook geen ruimte om daar de komende tijd heel uitvoerig over te filosoferen. Er is altijd ruimte om te filosoferen, maar de kans dat we daaruit komen, is erg beperkt. Maar er zijn allerlei andere opties, zoals ideeën voor fiscale herziening — ik zie de heer Dassen staan. Het is ook onderdeel van het coalitieakkoord om het toeslagensysteem te versimpelen en te komen tot een beter fiscaal stelsel. Het is een duidelijke opdracht aan de bewindslieden op Financiën om dat de komende jaren verder uit te werken.

Minister Jetten:

De vraag is een beetje waar de heer Klaver nu naartoe wil. We staan altijd open voor alternatieve invullingen; daar zullen we serieus naar kijken. Maar wij doen nu een voorstel voor de invulling van de vrijheidsbijdrage die wij rechtvaardig vinden. In de doorrekening zie je — dat heeft niet alleen met de vrijheidsbijdrage te maken, maar gewoon überhaupt met de verdeling van koopkrachtontwikkeling de komende jaren — dat er minder koopkrachtgroei is dan eerder in de boeken stond, maar er is bijna voor alle groepen nog altijd een toename van de koopkracht. Daarbinnen kunnen we altijd kijken hoe je dat verder kan optimaliseren.

Minister Jetten:

Ik vind het op zich een goede houding dat we die doorrekeningen en koopkrachtplaatjes die komen, niet tot doel op zich verheffen, maar die zien als middel om te kijken of je met elkaar de juiste afwegingen maakt. Waarom hebben we nou in die coalitieonderhandelingen voor deze verdeling gekozen? Ook omdat er de afgelopen jaren al forse lastenstijgingen zijn geweest, onder andere voor bedrijven, met een forse verhoging van de vennootschapsbelasting, en met aanpassingen van box 2 en box 3. Er is ook al een aantal met name fossiele subsidies teruggedraaid, en terecht, want dat is goed voor het klimaat. Maar de rekening daarvan komt ook wel bij een deel van de industrie terecht. Daarom komen er in dit coalitieakkoord niet nog allerlei nieuwe maatregelen bovenop, maar maken we de hele simpele verdeling van deze vrijheidsbijdrage van twee derde voor burgers en een derde voor bedrijven, omdat we daarmee van iedereen vragen een deel van die extra defensie-investeringen voor zijn of haar rekening te nemen. Het lijkt me helder dat er de komende jaren nog regelmatig vanuit het kabinet of vanuit de Kamer extra fiscale voorstellen volgen.

Minister Jetten:

In het licht van wat ik net aangaf over extra belastingen die we de afgelopen jaren al van ondernemers hebben gevraagd, vind ik de verdeling zoals die nu is gekozen te verdedigen. In het interruptiedebat dat de heer Dassen gisteren met een aantal andere sprekers had, bleek ook wel dat er inderdaad een hele uitvoerige evaluatie ligt van fiscale regelingen in Nederland. Die evaluatie was nog uitgevoerd door de toenmalige staatssecretaris Van Rij. Daarin is van heel veel maatregelen aangegeven hoe doelmatig en rechtvaardig ze zijn en hoe je ze zou kunnen aanpassen. Wat we nu al tweeënhalf jaar in de Kamer zien, is dat er vervolgens eigenlijk bijna geen overeenstemming is over de aanpassingen die dan zouden moeten plaatsvinden. Twee of drie fracties willen hieraan draaien, maar andere weer daaraan. We zijn er eigenlijk nog niet één keer echt goed uitgekomen, terwijl ook de experts die dat advies voor ons hebben geschreven, zeggen dat dit eigenlijk alleen kan slagen als je met elkaar bereid bent om het allemaal in één keer goed te doen. Die politieke meerderheden zie ik eerlijk gezegd ook nu nog steeds niet, ook niet in deze nieuwe Kamer. Het is dus, denk ik, ook aan de minister en de staatssecretaris om te kijken of je pakketten kunt maken van fiscale versimpelingen die economische groei en ondernemerschap stimuleren en die zorgen voor een rechtvaardige verdeling van de lasten. We staan er dus voor open om dat debat met de Kamer voort te zetten, maar ik heb ook gister weer geconstateerd dat er in de Kamer nog geen eenduidig beeld is van hoe het dan verder moet.

Minister Jetten:

Ik denk dat de afgelopen jaren meerdere ministers en staatssecretarissen van Financiën hebben laten zien dat daar veel denkkracht en creativiteit zit. Er komen bijna jaarlijks, bij de aanpassing van het belastingplan, voorstellen om te kijken hoe ons fiscale stelsel nog beter kan functioneren. Ik heb geen enkele twijfel dat ook de huidige bewindslieden op die manier te werk zullen gaan.

Minister Jetten:

Er is nu bewust voor gekozen om dat niet op te nemen in het coalitieakkoord.

Minister Jetten:

De heer Dassen had ook nog gevraagd naar de inzet van digitaal en AI in die nieuwe economie. Daarbij spelen een aantal zaken. Digitalisering en AI kunnen enorme kansen bieden voor de Nederlandse arbeidsmarkt en economie en kunnen de productiviteitsgroei ondersteunen. Tegelijkertijd moeten we de ogen ook niet sluiten voor risico's van te grote strategische afhankelijkheden van een of meerdere bedrijven of een of meerdere landen. Daarom zal de nieuwe staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit hierover de coördinatie over de volle breedte voeren. Dat betekent actief werken aan een investeringsagenda voor onze digitale economie en infrastructuur. Dat betekent ook dat we samen met Europese partners bekijken hoe we meer Europese soevereiniteit op dit vlak kunnen krijgen en een duidelijk regelgevend kader voor bedrijven en voor de bescherming van jongeren en kwetsbare groepen. Vanuit niet alleen de begroting van OCW maar ook de begroting van Defensie wordt specifiek ingezet op extra innovatie om daarmee de Nederlandse afhankelijkheden verder af te bouwen en onze weerbaarheid te versterken. Tot slot zal het kabinet bij de onderhandelingen over de Europese meerjarenbegroting stevig inzetten op de versterking van het Europese concurrentievermogen.

Voorzitter. Tot slot in dit blok kom ik bij de twee openstaande vragen van mevrouw Bikker en de heer Wilders op het terrein van de zorg. Mevrouw Bikker heeft niet alleen gisteren maar ook bij het vorige debat aandacht gevraagd voor de voorgenomen maatregelen die de gehandicaptenzorg raken. Net als de ChristenUniefractie heeft het kabinet veel waardering voor mensen die in de gehandicaptenzorg werkzaam zijn, niet alleen voor de professionele zorgverleners maar ook voor de vele vrijwilligers en mantelzorgers, die elke dag klaarstaan om met liefdevolle zorg en begeleiding mensen die soms tot de meest kwetsbaren in onze samenleving behoren van de allerbeste zorg te voorzien. We willen dat die zorg ook beschikbaar en duurzaam blijft. Daar moeten we een en ander op ondernemen. Mevrouw Bikker heeft terecht, denk ik, gewezen op keuzes in het coalitieakkoord ten aanzien van de Wet langdurige zorg die niet alleen de ouderenzorg raken maar ook de gehandicaptenzorg. Mevrouw Bikker waarschuwt voor een stapeling van maatregelen, ook boven op de keuzes die eerder door het kabinet-Schoof I en het kabinet-Rutte IV zijn gemaakt. Om te voorkomen dat we een beetje langs elkaar heen praten op dit vlak, wil ik mevrouw Bikker toezeggen dat de minister voorafgaand aan het WGO Gehandicaptenzorg, dat over twee weken plaatsvindt, met een uitgebreide brief komt. Daarin zet ze deze maatregelen nog eens op een rij, zodat we een gezamenlijk beeld hebben van wat nu al in de pijplijn zit, wat het voorgenomen beleid is van het nieuwe kabinet en welke de mogelijkheden we zien om die maatregelen de komende tijd zo vorm te geven dat we de eventuele pijn kunnen verzachten.

Minister Jetten:

Het klopt wat mevrouw Bikker zegt, namelijk dat de gehandicaptenzorg losstaat van de vergrijzingsontwikkeling. Daarom vraagt het ook dat we goed nadenken over hoe we dit gaan aanpakken. Sinds de presentatie van het coalitieakkoord is vanuit de gehandicaptenzorg de afgelopen weken meerdere keren aangegeven: ook bij ons kan er heel veel beter. Denk aan minder regeldruk voor mensen die in de gehandicaptenzorg werkzaam zijn, aan veel slimmere financiering van hele succesvolle initiatieven die goede zorg dichtbij kunnen brengen en ga zo maar door. Dus in plaats van ons nu blind te staren op het bedrag dat daar staat ingevuld, zullen de beide bewindslieden op VWS met partijen uit de gehandicaptenzorg en medewerkers die elke dag op de werkvloer staan, vooral gaan kijken hoe zij hen kunnen helpen om nog betere zorg te verlenen. Als dat betekent dat we binnen het VWS-domein een paar andere afwegingen moeten maken, dan zijn we daartoe bereid. Maar dat begint volgens mij wel met een gedeeld beeld van waar we nu staan, vandaar de brief die ik zojuist aan mevrouw Bikker heb toegezegd.

Minister Jetten:

Ik denk dat aan het begin van de vraag van mevrouw Bikker het belangrijkste punt zit. Je moet hierbij niet vanuit tabellen en doorrekeningen redeneren, maar veel meer vanuit de fundamentele vraag hoe we de zorg op een goede en mensgerichte manier organiseren. Als je dan met mensen van de werkvloer gaat bekijken wat er aan ingrepen nodig en mogelijk is, kom je misschien tot andere afwegingen. We hebben tijdens de coalitieonderhandelingen uitgebreid gesproken over de ouderenzorg, de curatieve zorg en hoe je omgaat met zorg in de wijk, en minder lang stilgestaan bij de effecten die dat dan heeft op de gehandicaptenzorg. Dat is precies de reden waarom de beide ministers hebben aangegeven: geef ons nu even de tijd om met die sector dit gesprek te hernemen.

Minister Jetten:

Ik heb in het afgelopen jaar zelf ook een aantal van dit soort gesprekken gevoerd, met name met ouders die zelf ouder worden en zich zorgen maken over hoe de zorg voor hun kind met een handicap er op de lange termijn uitziet. Een heel groot onderdeel van de oplossing zit in de woonvormen die we met elkaar kunnen realiseren. Er zijn veel goede initiatieven op lokaal niveau, die maar niet kunnen worden opgeschaald door onnodige regelgeving en door de verkeerde financiële prikkels in het systeem. Het is ook de ambitie van het kabinet om dit in de volle breedte beet te pakken. Nogmaals, in die coalitieonderhandelingen is heel uitvoerig gesproken over een hele hoop maatregelen en minder uitvoerig over het effect dat de ingreep in de Wlz voor specifiek de gehandicaptenzorg heeft. Daarom zullen beide ministers dat gesprek graag eerst met u en vooral met de sector vervolgen.

Minister Jetten:

Dat is het punt dat eerder ook al door de heer Wilders was aangehaald. De heer Struijs heeft in een eerder debat een heel gloedvol betoog gehouden over hoe je ervoor kunt zorgen dat je in die zorgzame buurten, met een goede aanpak van wonen en zorg, vitale ouderen veel langer onderdeel kunt laten zijn van de samenleving waar ze met zo veel plezier onderdeel van zijn, maar ook hoe je meer zorgzame buurten en gemeenschappen krijgt, waar mensen elkaar ook helpen als dat nodig is. We vinden als kabinet dat je er ook voor mag kiezen om die huishoudelijke hulp of andere ondersteuning veel meer te richten op de mensen die dat echt nodig hebben of die zich dat financieel niet kunnen veroorloven. Ik denk dat er nu ook heel veel mensen zijn die de huishoudelijke hulp prima zelf kunnen betalen, zonder daarbij een beroep te doen op collectieve voorzieningen. De heer Struijs waarschuwt ervoor dat als je te veel dingen tegelijkertijd beetpakt, mensen dan alsnog door het ijs zakken. Hij vraagt zich af of dat in de tijd gelijk opgaat met die goede zorgzame buurten, met knarrenhofjes, met al die mooie initiatieven die er lopen. Je moet dus wel het een weten op te bouwen voordat je het kind met het badwater weggooit. Dat is precies de uitwerking waarin het de komende maanden vorm zal krijgen.

Minister Jetten:

Dat zullen we zeker doen. Maar wat ik zelf heb ervaren in de afgelopen jaren als ik meeliep met wijkverpleegkundigen, is dat het ook in een hele hoop andere aspecten zit, zoals onnodige formulieren waarin je elke stap moet verantwoorden, en te weinig aandacht voor hoe je als wijkverpleegkundige iemand kunt leren om bepaalde zaken zelf te doen, zodat je niet telkens hetzelfde werk hoeft te doen maar je je als wijkverpleegkundige nog meer kan focussen op een zwaardere zorgbehoefte, die misschien bij iemand anders in diezelfde wijk leeft. Ik denk dat we ons allemaal ergeren aan plaatjes waarop verschillende autootjes met verschillende logo's op hetzelfde parkeerterrein bij een appartementsgebouw staan, omdat we met doorgeslagen marktwerking die hulp in de wijk helemaal verkeerd hebben georganiseerd. Ik denk dat hier heel veel kan, dat hier heel veel mogelijk is en dat die eigen bijdrage daarbij slechts een klein onderdeel is van het pakket dat we voorstellen.

Minister Jetten:

Dat nemen we mee bij de uitwerking.

Minister Jetten:

We denken dat we met een aantal andere keuzes de wijkverpleging gewoon beter en gerichter kunnen inzetten. Dit is niet zozeer een financiële afweging. Dit is gewoon het simpele feit dat we te maken hebben met een dubbele vergrijzing in de samenleving. Meer mensen zullen dus een beroep doen op zorg en op ondersteuning en aan de andere kant zijn er enorme arbeidsmarkttekorten en is er onvoldoende supergemotiveerd en gepassioneerd personeel. Als we doorgaan op de huidige weg en met de huidige manier waarop we die zorg hebben georganiseerd, dan is straks een op de vier Nederlanders nodig om het huidige systeem in stand te houden. Dat gaat gewoon niet werken, dus we zullen het op een andere manier met elkaar moeten doen. Dat zijn de meer fundamentele keuzes die we in dit coalitieakkoord maken.

Minister Jetten:

Er zit volgens mij een andere probleemanalyse onder, namelijk dat nu mensen die vaak in de meest kwetsbare positie zitten of die veel meer en veel intensievere zorg nodig hebben, aan het kortste eind trekken omdat de hele spaarzame capaciteit die we hebben aan geweldige medewerkers opgaat aan mensen waarvoor we er op een andere manier als samenleving voor kunnen zorgen dat die worden geholpen in het huishouden, worden geholpen met het aantrekken van steunkousen in de ochtend en worden geholpen met het doen van boodschappen of met een gezamenlijke maaltijd. Veel slimmere en veel gerichtere inzet van wijkverpleging, van zorgzame buurten en van andere eerstelijnszorg leidt er juist toe dat die kwetsbare oudere en die eenzame oudere meer hulp en ondersteuning kan krijgen dan nu het geval is. Die keuze zit daarachter.

Minister Jetten:

Juist omdat we hebben gesproken met mensen die zorg verlenen of zorg krijgen, maken we een aantal keuzes. Wat we de afgelopen jaren hebben gedaan, is namelijk niet sociaal. We hebben als politiek geen keuzes gemaakt. Daardoor staat de persoon in de eerstelijnszorg die bij mensen thuis komt of mensen in de praktijk ontvangt, voor een onmogelijke keuze. Die moet namelijk met zeer beperkte capaciteit en vaak ook onvoldoende middelen een onmogelijke keuze maken tussen patiënt A en patiënt B, of tussen cliënt A en cliënt B, omdat wij hier in Den Haag niet kiezen wie die zorg het meest nodig heeft. Die heeft te maken met allerlei formulieren vol wantrouwen, met vragen als "hoe heet was de soep die u heeft uitgeserveerd?" … Ja, dat is wel degelijk zo. Dat is niet het ontwijken van het antwoord, meneer Dijk. Dit is waar ik vanaf wil. Ik wil ervanaf dat die medewerker in de zorg met al dat wantrouwen wordt opgezadeld, dat wij niet de keuze maken wie het meest recht heeft op zorg. Die richting gaan wij geven, zeker in de eerstelijnszorg, zodat de mensen die dat het meest nodig hebben over een paar jaar ook nog kunnen rekenen op hulp van de overheid. Daarmee vragen we inderdaad van een aantal andere mensen, die sterker in het leven staan en er misschien financieel beter voor staan, dat ze het iets meer zelf regelen of met het sterke sociale vangnet dat zij wél hebben.

Minister Jetten:

Speciaal voor mevrouw Ouwehand en ook een beetje voor mezelf heb ik daar straks een apart blokje over. Zo belangrijk is het onderwerp namelijk. Maar dan toch nu: mevrouw Ouwehand snijdt dit zeer terecht aan. Die nieuwe economie moet digitaal zijn, maar ook duurzaam. Bij vragen rondom strategische autonomie en groei van de welvaart en de arbeidsproductiviteit zullen we toe moeten naar een ander economisch model, waarbij we de aarde niet leegroven maar slim gebruikmaken van wat de aarde ons geeft, en die aarde ook weer wat beter doorgeven aan de volgende generatie. In de rapporten waar de taskforce voor onze toekomstige welvaart mee aan de slag gaat, staan ook een hele hoop adviezen en aanbevelingen over hoe je veel slimmer met grondstoffen kan omgaan, hoe je veel beter moet nadenken over de manier waarop je grondstoffen inzet, hoe je bepaalde sectoren die niet alleen de natuur, maar ook mensen uitbuiten niet meer moet stimuleren met overheidsbeleid, maar juist moet aanpakken. Daar gaan we mee aan de slag.

Minister Jetten:

Ik weet niet de exacte datum, maar dat zit ergens in het eerste kwartaal. Dat betekent dat we het grootste deel van het jaar op de pof leven.

Minister Jetten:

Daar zijn we nog lang niet. Internationaal gezien is de klimaataanpak er de afgelopen jaren niet beter op geworden. Dat is ook de reden waarom het kabinet zich daarvoor zal inzetten. Dit jaar maakt Europa namelijk aanvullende afspraken over de klimaatinzet voor 2040 en 2050. Daarbij wordt niet alleen ingezet op het terugdringen van CO₂-uitstoot, maar echt op het toegaan naar klimaatneutraliteit. Hoe zorgen we er als Nederland en Europa ook voor dat we die voetafdruk heel snel terugdringen, veel beter met die grondstoffen omgaan en de biodiversiteit niet alleen houden op het huidige niveau maar ook weer aanzienlijk verbeteren? We zullen ons inzetten om daarvoor tot hele ambitieuze Europese afspraken te komen, omdat dat de snelste route is om deze doelen te bereiken. Nadat het Europese pakket is vastgesteld, zullen we volgend voorjaar ook kijken wat dit nog aan nationale inzet vraagt.

Minister Jetten:

Er is nu geen harde deadline, omdat dit echt begint bij die Europese aanpak, want daar is ook de grootste positieve impact te behalen.

Minister Jetten:

Die vergaderingen van de ministerraad vinden inmiddels overigens plaats in een minstens zo saaie zaal. Ik kan de heer Wilders wel een keer uitnodigen om de kunst in de nieuwe Trêveszaal te komen bekijken. Dan kan hij bepalen of dit mooier is of hetgeen bij ons aan de muur hangt. Maar het door de heer Wilders voorgestelde alternatief is niet verstandig. De inzet voor de energietransitie leidt er bijvoorbeeld toe dat we minder afhankelijk worden van autoritaire regimes waarvan we nu nog energie importeren. Met meer energie van eigen bodem kunnen we er dus ook voor zorgen dat Nederland op termijn onafhankelijker is, maar ook dat de energierekening voor mensen naar beneden gaat. Dat is dus niet alleen groen beleid, maar ook gewoon heel sociaal beleid dat goed is voor de portemonnee van mensen. Ook binnen de keuzes die we maken op het terrein van VWS en de zorg, zitten een aantal zaken waarvoor geldt dat wij er volmondig van overtuigd zijn dat zij beter zijn. Door er bij het eigen risico voor te kiezen dat dat de komende jaren wat stijgt, voorkomen we een enorme stijging van de zorgpremie, maar dat combineren we ook met, zoals dat met een moeilijk woord heet, een tranchering, zodat u niet elke keer dat u naar het ziekenhuis gaat, in één keer dat hele eigen risico kwijt bent. We maximeren dat op €150 per keer. Dat is echt een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de huidige situatie. En we trekken ook gericht extra geld uit voor mensen die chronisch ziek of gehandicapt zijn. Dus binnen die keuzes voor de zorg kiezen we ervoor dat gezonde mensen iets meer bijdragen, zodat zieke mensen kunnen worden geholpen en dat mensen met een dikkere portemonnee iets meer bijdragen, zodat mensen met een kleinere portemonnee extra ondersteuning kunnen krijgen.

Minister Jetten:

Zelfs met de keuzes die wij maken, stijgen de komende jaren de uitgaven aan de zorg. Dit gebeurt wel minder hard dan wanneer we niet zouden ingrijpen. We vinden dat noodzakelijk, omdat we ook geld op de begroting over moeten houden voor andere zaken, zoals onderwijs, defensie of veiligheid via de politie. We kiezen er heel bewust voor om de positie van huisartsen te versterken, zodat iedereen weer een vaste huisarts kan krijgen en je een vertrouwde plek hebt waar je met je vragen rondom gezondheid naartoe kan. Als je dan wordt doorverwezen naar een specialist, dan zul je straks niet in één klap dat hele eigen risico kwijt zijn, maar een maximumbedrag van €150 per keer. U verwijst naar iets dat nog niet is ingevoerd. Het macrogetal dat u noemt klopt, maar op menselijk niveau zijn mensen nu hun hele eigen risico kwijt en is dat straks elke keer maar maximaal €150.

Minister Jetten:

Deze drie partijen zijn in meer of mindere mate altijd kritisch geweest op het voornemen van het vorige kabinet ten aanzien van het eigen risico. Dat kan niemand verbazen of verrassen. Wij willen dat de zorgpremie stopt met zo hard stijgen als de afgelopen jaren. Dat is namelijk wat Nederlanders elke maand betalen. Elk jaar in november of december schrikken mensen zich weer kapot van de nieuwe zorgpremiebedragen. Daarom is een hoger eigen risico zeer te verantwoorden. In combinatie met die maximering van wat je er per keer aan kwijt bent, vinden we dat ook heel erg rechtvaardig.

Minister Jetten:

Het CPB komt tot een iets ander bedrag dan wij in de formatie hadden, maar het verschilt ook weer niet zo veel. Het gaat veel meer over de fundamentele vraag: wat wil je? Wij willen dat de zorgpremie stopt met zo hard doorstijgen en we willen de zorg ook op de lange termijn toegankelijk en betaalbaar houden. Daarbij moet je een afweging maken over de combinatie van een hoger eigen risico en een maximering van wat je er per keer aan kwijt bent. Het gaat steeds om de combinatie. Vind je die sociaal en verstandig? Daarop is het antwoord ja.

Minister Jetten:

We gaan zorgmijden juist tegen, door het maximeren op €150.

De voorzitter:

Aan de orde is een korte regeling van werkzaamheden.

Ik stel aan de Kamer voor om de leden Huidekooper, Poortman en Lammers te benoemen in de parlementaire enquêtecommissie Corona. Voorts stel ik voor om het lid Oosterhuis op eigen verzoek ontslag te verlenen als lid van deze commissie.

Ik stel voor toe te voegen aan de agenda van de Kamer het tweeminutendebat Fiche: Mededeling Apply AI-strategie (22112, nr. 4279), met als eerste spreker het lid Kathmann van GroenLinks-Partij van de Arbeid.

Ik deel mee dat de volgende aangehouden moties zijn komen te vervallen: 29477-957; 24587-1076.

Ik deel mee dat de volgende debatten zijn komen te vervallen:

• het debat over het gebruik van staalslakken door Rijkswaterstaat;
• het dertigledendebat over het afbouwen van de digitale afhankelijkheid van Amerika;
• het dertigledendebat over de vestiging van nieuwe nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever;
• het debat over te hoge verkeersboetes;
• het dertigledendebat over burgers die eigen grenscontroles houden bij Ter Apel;
• het dertigledendebat over de samenwerkingen met Israëlische universiteiten;
• het dertigledendebat over het voorkomen van buitenlandse inmenging in de aanstaande verkiezingen;
• het dertigledendebat over racisme en opmerkingen over wapens in een whatsappgroep voor illegale grenscontroles;
• het debat over de hack bij een laboratorium dat in opdracht van Bevolkingsonderzoek Nederland onderzoek deed;
• het debat over de evaluatie van het WODC over de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie;
• het debat over het voorgenomen plan om het dorp Moerdijk op te heffen;
• het dertigledendebat over activisme binnen de NPO;
• het dertigledendebat over het ontbreken van verdoving bij abortus;
• het debat over de afhankelijkheid van Nederland van big tech;
• het debat over ouderen die thuis niet de zorg krijgen waar zij wettelijk gezien wel recht op hebben;
• het dertigledendebat over het onderzoek van de gemeente Dronten naar de overlast van windturbines.

Ik stel voor de volgende stukken van de stand van werkzaamheden af te voeren: 36800-V-39; 32735-422; 2026Z02990; 23645-836; 23645-869; 36600-A-68; 31409-480; 29684-294; 22343-434; 22343-435; 21501-02-3342; 36180-196; 30952-502; 31865-296; 31865-290; 35728-24; 22112-4235; 36104-11; 2026Z02303; 2026Z03054; 36800-XXIII-14; 34225-78; 22112-4252; 22112-4253; 21501-07-2160; 21501-07-2161; 21501-07-2162; 33529-1368; 22112-4239; 31936-1256; 28642-114; 22112-4254; 26643-1459; 22112-4251; 26643-1463.

De voorzitter:

Dan zijn we aanbeland bij de voortzetting van het debat over de regeringsverklaring. Ik geef daarvoor de minister-president het woord. Gaat uw gang.

Minister Jetten:

Dank, voorzitter. Ik verwijder het smintje weer even uit mijn mond, zodat ik vrijuit kan spreken.

Ik kom bij het blok fysieke leefomgeving. Stikstof, klimaat en wonen zijn daarvan de belangrijkste onderwerpen.

Voor de stikstofaanpak zetten we in op vier sporen:

1. een generieke stikstofreductie, via afroming, grondgebondenheid en vrijwillige beëindiging;

2. gebiedsgericht beleid, met zonering rondom Natura 2000-gebieden en een gebiedsgerichte aanpak samen met provincies;

3. versterking van het natuurbehoud en natuurherstel;

4. gerichte ondersteuning van boeren en agrarische ondernemers, in het bijzonder jonge boeren.

Hiervoor is de komende jaren, tot 2035, 20 miljard beschikbaar. We hebben ook te maken met voortschrijdende tijd. De afgelopen jaren is er heel weinig voortgang geboekt op dit dossier. Daardoor zijn de doelen van natuurherstel, veel meer biodiversiteit en een toekomstperspectief voor de landbouwsector uit beeld geraakt.

We willen de komende tijd een forse inhaalslag maken. Daarom zijn de twee bewindslieden op LVVN al begonnen met meerdere gesprekken met landbouworganisaties en natuurorganisaties. Die zullen ze de komende tijd voortzetten, met een bijzondere rol voor de provincies. Nog voor de zomer komt het kabinet, na overleg met deze partijen, tot concrete maatregelen.

Daarbij geven alle belanghebbenden, dus de natuurorganisaties, de landbouworganisaties en de provincies, ook heel duidelijk aan: kabinet, u moet kiezen; stel als Rijksoverheid vast wat de milieuruimte is waarbinnen de landbouwsector kan functioneren en maak ook duidelijk hoe de komende jaren de natuur en biodiversiteit in Nederland kunnen worden versterkt. We zullen waar nodig monitoren en bijsturen. Het allerbelangrijkste zijn de borging — dat is een heel lelijk woord — en de zekerheid dat er daadwerkelijk sprake is van reductie van de stikstofuitstoot, omdat dit de grootste garantie is om het land weer van het slot te halen.

Daarin spelen een aantal zaken mee, zoals de slechte staat — mevrouw Ouwehand gaf dat terecht aan — van een groot aantal Nederlandse natuurgebieden. Dat heeft niet alleen te maken met stikstof, maar ook met droogte in die gebieden en met het uitblijven van heel gerichte maatregelen, die eigenlijk al heel lang klaarliggen om die natuurgebieden van binnenuit te versterken, soms wat uit te breiden en vaak ook beter met elkaar te verbinden, zodat ze tegen meer bestand zijn.

Aan de andere kant zien we ook begrijpelijke frustratie bij met name jonge boeren, omdat eigenlijk sinds het klappen van het landbouwakkoord van Rutte IV heel veel goeie initiatieven op de plank zijn blijven liggen of onvoldoende concreet worden uitgewerkt als het gaat om financiële ondersteuning, het ondersteunen van innovaties en helderheid over wat voor businessmodel boeren kunnen ontwikkelen, op de plek waar ze zitten of op een andere plek waar er voor hen wel toekomst is.

Dus nogmaals, voor de zomer volgen concrete maatregelen van het kabinet, na afstemming met de betrokken partijen. Alles is gericht op een goeie borging van de reductie van de stikstofuitstoot, zodat de vergunningverlening ook weer op gang kan komen.

Minister Jetten:

We starten nu met een nieuwe taskforce stikstof, waarin de belangrijkste betrokken ministers en staatssecretarissen zitten, die in samenspraak met bijvoorbeeld het PBL en het IPO werkt, om op korte termijn de meest noodzakelijke maatregelen te nemen. Soms gaat dat over voortzetting van beleid en maatregelen die reeds door het vorige kabinet zijn voorbereid, maar het betreft ook heel vaak een forse aanscherping of wijziging van beleid. Op het gebied van grondgebondenheid en zonering rondom Natura 2000-gebieden willen we op korte termijn duidelijke richting geven, omdat dat noodzakelijk is om de natuurbescherming te verbeteren. Tegelijkertijd willen we duidelijkheid creëren voor boeren die nu in die gebieden zitten. Die willen weten hoe ze hun bedrijf op die locatie op een goede manier kunnen vormgeven.

Minister Jetten:

Dat is een terecht punt. Ik denk dat het niet in de laatste plaats ook om de PAS-melders gaat, die al zo lang in onzekerheid zitten. Ongeacht hun leeftijd verdienen zij duidelijkheid van de overheid, zodat ze weten waar ze aan toe zijn.

Minister Jetten:

Het is een politieke keuze hoe je die doelen vaststelt. Voor 2030 en 2035 zijn er vanuit het ministerie verschillende scenario's geschetst, met bandbreedtes waarbinnen je die keuze kunt maken. Mij viel vooral op dat we heel erg snel terug moeten naar de gebiedsgerichte aanpak. De stikstofreductie, het perspectief voor de landbouwsector, of het in goede staat van instandhouding brengen van een Natura 2000-gebied in Zeeland vraagt echt iets heel anders dan hetzelfde voor een Natura 2000-gebied in de Peel, Gelderland of Friesland. Wij willen graag vóór de zomer samen met de provincies duidelijk maken welke natuurgebieden het meest kwetsbaar zijn en waar op korte termijn de meeste maatregelen en inzet nodig zijn. Dat zal betekenen dat men rond de Veluwe iets anders gaat doen dan in het noorden van het land. Onze inzet is om te voorkomen dat we eindeloos in heel abstracte en generieke discussies blijven hangen of over percentages blijven discussiëren. We willen zo snel mogelijk naar de hele gerichte maatregelen per gebied, zowel voor de instandhouding van het specifieke natuurgebied als voor helderheid voor de agrarische sector die in die regio werkzaam is.

Minister Jetten:

Ik begrijp de waarschuwing van mevrouw Ouwehand heel goed, want er liggen genoeg rechterlijke uitspraken die duidelijk maken waar de overheid de afgelopen jaren tekort is geschoten. We doen dit niet om een rechter tevreden te stellen. We doen dit voor de bescherming van natuur en biodiversiteit. We doen dit voor een duidelijk perspectief voor een heel sterke en innovatieve landbouwsector, die soms op een andere manier het boerenbedrijf zal moeten inrichten, maar wel vanuit de overtuiging dat de Nederlandse landbouwsector wereldwijd toonaangevend is en ook kan blijven als we de stap zetten naar een toekomstgerichte landbouw. Maar mijn les van de afgelopen paar jaar, zowel in de coalitie als in de oppositie, is dat we heel goed zijn in het eindeloos blijven hangen in discussies die gaan over papier, percentages en doelstellingen en dat we in de tussentijd niets doen. De grote breuk met de afgelopen anderhalf jaar is dat we het stikstoffonds, dat geen fonds is, dus de stikstofbegroting weer goed hebben gevuld met veel geld voor zowel boeren als de natuur. Samen met provincies en waterschappen gaan we de schouders eronder zetten om het landelijk gebied zo in te richten dat de natuur en de agrariërs er samen vooruit kunnen. Dan hoop ik en vertrouw ik erop dat we via de gebiedsgerichte aanpak gaan zien dat we misschien wel veel sneller kunnen gaan dan wat nu is opgeschreven als streefdoelen voor 2030, maar ik wil vooral dat we in actie komen en niet eindeloos over de doelstellingen blijven discussiëren.

Minister Jetten:

Dat is precies de reden waarom er een taskforce wordt opgericht, waarin meerdere ministers zitten van alle politieke kleuren, die ik zelf voorzit. Daarbij zijn de minister en de staatssecretaris van LVVN de hoofdaannemers, zoals Hugo de Jonge dat vroeger zou hebben gezegd, maar alle andere bewindslieden weten: wij moeten helpen om dit voor elkaar te krijgen. De integraliteit is cruciaal. Dat is ook precies wat LTO, NAJK en de natuurbeherende organisaties bij ons hebben aangegeven tijdens de formatie: "Kom nou niet alleen maar met uitwerking van stikstofbeleid, want dan komt u twee jaar later weer bij ons op het erf staan met maatregelen op het gebied van waterkwaliteit, klimaat of dierenwelzijn. Daar kunnen we als boeren geen businesscase op maken. Maak dus in één keer duidelijk hoe we er via de doelsturing volledig aan kunnen voldoen." Dat staat ook in het coalitieakkoord. Daarin staan ook verwijzingen naar de noodzaak om de hydrologie in die gebieden aan te passen om naar water en waterkwaliteit te kijken. Daarom gaat de staatssecretaris — volgens mij is hij degene die dat gaat doen — ook aan de slag met het dossier rondom dierenwelzijn en rondom gewasbeschermingsmiddelen, om ervoor te zorgen dat dit allemaal in de aanpak wordt meegenomen. Als u wilt dat alles op precies hetzelfde moment bij elkaar komt, waarschuw ik er alleen wel voor dat dat niet gaat lukken. Dan gaan we over twee jaar met elkaar constateren dat er weer niks is gebeurd.

Op korte termijn zullen we dus een aantal knopen moeten doorhakken, die vooral gaan over grondgebondenheid en zonering, omdat dat de grootste impact zal hebben op wat er per gebied kan plaatsvinden. Vanuit daar gaan we het dan verder uitwerken en opbouwen. De bouwstenen die zijn aangereikt door een aantal organisaties zijn daarbij behulpzaam, maar nog niet volledig. Daarvoor zullen we dus ook vanuit het kabinet aanvullende maatregelen moeten uitwerken en afspreken.

Minister Jetten:

De eerste maatregelen moeten voor de zomer worden aangekondigd. Dat is ook nodig, omdat de geborgdheid van die maatregelen heel erg zal bepalen wanneer de vergunningverlening weer op gang kan komen voor die noodzakelijke woningbouw, voor verduurzaming van bedrijven, voor de uitbreiding van de energie-infrastructuur. Daarvoor hoef je niet per se alle reductie al te hebben gerealiseerd, maar we moeten wel zeker weten dat die reductie gaat plaatsvinden. Dat vraagt dus om aangepaste wet- en regelgeving. Dat vraagt concrete inzet van het geld dat we nu voor de stikstofaanpak hebben gereserveerd. Soms kan dat door bestaande instrumenten ook snel weer in te zetten. RTL Nieuws berichtte deze week bijvoorbeeld over vrijwillige beëindigingsregelingen of verplaatsingsregelingen. Daar hebben we vanuit LVVN en Financiën inmiddels ervaring mee. Daarnaast zijn er heel veel maatregelen, bijvoorbeeld rondom het Natuurpact en de inzet van Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Die weten wat er in bepaalde natuurgebieden moet gebeuren. Men kan vrij snel aan de slag zodra er afspraken met het kabinet zijn gemaakt over de inzet van de financiële middelen. Dus nog voor de zomer krijgt u daarvoor de eerste voorstellen van het kabinet.

Minister Jetten:

Hierbij hebben we de heldere afspraak dat we die dierrechten ook voor andere diersoorten gaan inzetten waar dat nu nog niet het geval is. Dat betekent dat ook daar straks op gezette momenten sprake kan zijn van afroming, bijvoorbeeld bij bedrijfsovername. Daarbij willen we overname binnen de familie ontzien; dat lijkt me ook een heel helder uitgangspunt. Op welke termijn dit kan ingaan, durf ik nu even uit mijn hoofd niet te zeggen. Maar die taskforce stikstof komt op heel korte termijn al bij elkaar. De bedoeling is ook om dan een uitgebreidere planning van alle mijlpalen voor de komende tijd met uw Kamer te delen. Ik zal dus zorgen dat dit specifieke punt daar ook in terugkomt.

Minister Jetten:

Twee zinnen over die lange inleiding. Er waren inderdaad voornemens dat er grondgebondenheid of zonering moest komen. Oké, maar de maatvoering daarvan is natuurlijk cruciaal, omdat boeren alleen dan weten waar ze aan toe zijn. Het gaat dus nu om de maatvoering; daar wil het kabinet voor de zomer een knoop over doorhakken. Niet alleen de heer Vermeer heeft dit gezegd, maar ook de beide nieuwe bewindsleden hebben ook al aangegeven dat het ook gaat om de rol die boeren al eeuwenlang in onze samenleving spelen. Het natuurbeheer wordt voor een heel groot deel door boeren gedaan. Daarom zit er in de financiële tabel ruimte om de komende jaren agrarisch natuurbeheer beter te ondersteunen, met het idee dat er ook een eerlijke prijs staat tegenover het geweldige werk dat er wordt gedaan. Hoe kun je in de inrichting van het landschap veel meer natuurlijke elementen toevoegen, om daarmee de biodiversiteit meteen te ondersteunen, als onderdeel van de werkzaamheden die boeren aan het landschap verrichten? Als in bepaalde regio's — dat zal dus bij die gebiedsgerichte aanpak moeten blijken — de impact groot is, bijvoorbeeld omdat veel boeren hun bedrijfsvoering moeten aanpassen of omdat ze, zoals we op een paar plekken hebben gezien, meedoen aan vrijwillige beëindigingsregelingen, kan dat ook effect hebben op de sociale samenhang in zo'n gebied. Daar moeten we dan heel goed oog voor hebben. Daarom moeten we ook terug naar die gebiedsgerichte aanpak, waarbij we ook vertrouwen op de plannen die de provincies zelf maken met boeren uit dat gebied. Er is ook ruimte om dat financieel te ondersteunen vanuit het Rijk.

Minister Jetten:

Dat bedrag herken ik niet.

Minister Jetten:

Volgens mij hebben we tot 2030 zo'n 20 miljard beschikbaar. Dat bedrag is verspreid over de tijd, ook afhankelijk van hoe snel je het kan inzetten op basis van ingediende gebiedsplannen, en er is ook ruimte voor agrarisch natuurbeheer. Maar ik ga het getal even dubbelchecken.

Minister Jetten:

Dat heb ik als partijleider al eerder gedaan, maar laat ik dat dan ook vanaf deze plek doen. Nederlandse boeren en de Nederlandse natuur zijn allebei niet geholpen met opnieuw een paar jaar een zwaar gepolariseerd debat waarbij we te lang blijven hangen in uitspraken die de ander enorm op de tenen trappen. Dat is ook absoluut geen doel op zich. Wij willen er met elkaar voor zorgen dat we de natuur beter herstellen, dat we boeren weer perspectief geven en dat we ze ook waarderen voor de enorme rol die zij spelen in onze voedselvoorziening. Wat mij betreft hebben we dan ook die bladzijde van de afgelopen jaren omgeslagen en zorgen we er met dit coalitieakkoord voor dat we dat perspectief gaan bieden, in samenwerking met boeren, provincies en natuurorganisaties. U zult mij die uitspraak uit het verleden dus ook niet meer horen herhalen.

Minister Jetten:

Zeker. Ik stel voor dat de heer Stoffer en ik dat dan gezamenlijk doen bij hem in de regio.

Minister Jetten:

Mooi. Gaan we doen.

Voorzitter. Naast het extra tempo op de stikstofaanpak willen we dat ook op de klimaat- en energietransitie. Daarom kiezen we ervoor om de komende jaren extra investeringen te doen in SDE++, de belangrijkste regeling om heel veel duurzame initiatieven in Nederland te ondersteunen. Denk ook aan de uitrol van wind op zee, zodat we onafhankelijker zijn in onze energievoorziening, en het dempen van de elektriciteitsprijzen. Veel bedrijven die nu willen verduurzamen, kunnen dat simpelweg niet omdat de businesscase niet rondloopt. Dat vraagt de komende tijd vooral heel veel inzet op de uitvoering, om de knelpunten in netcongestie weg te nemen en ervoor te zorgen dat we op het gebied van wind, zon en nucleair ook extra tempo kunnen maken.

De komende jaren nemen we een aantal aanvullende maatregelen om de 2030-doelstelling dichterbij te brengen, zoals het normeren van de uitrol van hybride, slimme warmtepompen, het uitfaseren van slechte energielabels en de inzet van methaanremmers in veevoer. Maar de belangrijkste opgave die voor ons ligt, is het overeind houden van de Europese klimaataanpak richting 2040. In Europa heeft Eurocommissaris Hoekstra doelstellingen voor 2040 voorgesteld, die eigenlijk twee doelen dienen. Eén: de Europese bijdrage aan het afremmen van klimaatverandering. Twee: zorgen voor een economisch sterk Europa, waardoor we minder afhankelijk zijn van buitenlandse mogelijkheden. In de discussie over het maatregelenpakket dat daarbij hoort, zie je dat de fundamenten onder de Europese klimaataanpak nu eigenlijk door een aantal lidstaten ter discussie worden gesteld. Het gaat dan met name om de inzet van het ETS-prijsmechanisme. Dat is uiteindelijk de beste en meest effectieve manier om tot veel CO₂-reductie in Europa te komen. Dat is ook heel erg belangrijk voor de Nederlandse industrie, omdat een eerlijk ETS-systeem ook leidt tot een gelijk speelveld met andere Europese landen. Komend jaar zullen wij ons er als kabinet vooral voor inzetten om ervoor te zorgen dat die aanvullende Europese klimaatmaatregelen eerlijk en effectief zijn. We trekken daarbij ook zo veel mogelijk op met onze buurlanden, met name met België en Duitsland, om ervoor te zorgen dat we die verduurzaming echt aanvliegen vanuit de industriële en chemische clusters, die zich vaak over de grenzen heen bewegen. De grote verschillen in elektriciteitsprijzen tussen Nederland en de buurlanden zijn namelijk de grootste vertrager voor een hele hoop duurzame investeringen die de industrie wil doen.

Minister Jetten:

Heel goed punt. Daarom gaan we ook door met de naam "Klimaat en Groene Groei". Daarbij staat de vraag centraal hoe je de bedrijven van de nabije toekomst kunt ondersteunen. Het gaat dan soms om een bestaand bedrijf dat al hele concrete plannen heeft om te verduurzamen, maar die stap niet kan maken, bijvoorbeeld vanwege elektriciteitsprijzen, netcongestie of een verslechterd vestigingsklimaat. Maar de afgelopen jaren hebben we ook gezien dat in onze Nederlandse havens miljarden aan nieuwe investeringen niet hebben plaatsgevonden omdat bedrijven het toch niet aandurven om juist in Nederland zo'n grote investering te doen. Het gaat dus om het ondersteunen van veelbelovende nieuwe start-ups en scale-ups, van eiwittransitie tot CO₂-afvang, van totaal nieuwe manieren van plastic produceren tot andere chemische processen. Dat komt ook terug in de taskforce voor het toekomstige verdienvermogen en welvaart. Aan de hand van het rapport-Wennink zijn een vijftigtal vrij concrete voorstellen naar voren gekomen voor hoe je juist die nieuwe digitale en duurzame initiatieven kan ondersteunen. De beide bewindspersonen van Klimaat en Groene Groei zullen ook gezamenlijk per industrieel cluster afspraken gaan maken over wat er specifiek voor die bedrijven nodig is om een extra steun in de rug te kunnen geven om te verduurzamen.

Minister Jetten:

Ik zou dit uit elkaar willen trekken in twee dingen die moeten gebeuren. Allereerst is er een lijst van cruciale energie-infraprojecten die zo snel mogelijk moeten worden uitgevoerd, wat mij betreft ook met crisismaatregelen in de wet- en regelgeving om die vergunningsverlening te versnellen en om sneller te gaan bouwen. De staatssecretaris van KGG zal op basis van de lijst die er al is, kijken waar de versnelling kan worden doorgevoerd. Ik weet dat de minister en de staatssecretaris daarnaast ook van plan zijn om apart om tafel te gaan met een aantal grote bedrijven en de industriële clusters, ook vanuit de gretigheid dat we als overheid willen helpen. We willen daar eerst ophalen: waar zijn ze de afgelopen jaren tegenaan gelopen? Wat is de reden dat een investeringsbeslissing niet heeft plaatsgevonden? Dan kijken we hoe je dat samen kan oplossen. Dat is dus eigenlijk een nog bredere aanpak dan de maatwerkaanpak die we eerder hadden, die zich voornamelijk richtte op de grootste uitstoters. Minister Hermans heeft in haar vorige rol al bekeken hoe je dat nog veel meer op clusterniveau kan vormgeven. Het lijkt me heel nuttig om in het eerste halfjaar veel van die gesprekken te voeren en daaruit de grootste problemen op te halen, zodat we kunnen bekijken waar we die kunnen oplossen.

Minister Jetten:

Dit staat ook op mijn agenda voor al mijn kennismakingsgesprekken met mijn collega's in Duitsland, Noordrijn-Westfalen, België en Frankrijk. Die vinden allemaal in de komende weken plaats.

Minister Jetten:

Deze waarschuwing kennen we al een paar jaar. Dat is de reden waarom we in het coalitieakkoord een envelop hebben afgesproken voor het dempen van elektriciteitsprijzen — dus niet van energieprijzen, maar van elektriciteitsprijzen. We kennen uitvoerig de voorbeelden van bedrijven die de overstap willen maken van fossiel naar elektriciteit, bijvoorbeeld door middel van elektrische ovens, elektrische krakers en noem het allemaal maar op. Juist door daar gericht de elektriciteitsprijs te dempen in de komende jaren, maken we de businesscase rond om die verduurzamingsslag nu echt te maken.

Minister Jetten:

Ik ben het daarmee eens. Dat is ook waarom we aan de slag gaan met het rapport-Wennink, waarin een vijftigtal concrete voorstellen worden gedaan om juist andere soorten bedrijvigheid en economie de ruimte te geven. Ziet het Rotterdamse havengebied er over 20 of 30 jaar radicaal anders uit? Absoluut. Maar het is geografisch gezien nog steeds wel een van de beste plekken in Europa, zo niet de wereld, om ook veel intensieve industrie te hebben. Het klopt dat die er anders uitziet dan de intensieve industrie die we nu kennen. Aan de ene kant moet je dus de bedrijven die er zijn en die willen verduurzamen, ondersteunen en helpen om die verduurzamingsslag te maken. Tegelijkertijd moet je ruimte creëren voor juist een heel ander type bedrijvigheid. In Europa zal onze inzet zich daarop richten, niet alleen voor het maatregelenpakket met betrekking tot het klimaat in 2040 waar Eurocommissaris Hoekstra mee bezig is, maar ook bij de modernisering van het Meerjarig Financieel Kader, omdat het Europese budget veel meer hierop gericht zou moeten worden in plaats van op het in stand houden van de economie van gisteren.

Minister Jetten:

Door er niet alleen maar over te praten, maar ook wat te doen. Daar is die nieuwe taskforce ook voor bedoeld. Er is dan één plek waar je met elkaar de knopen doorhakt over de vraag wat voor soort economie we over tien jaar willen zijn, welke randvoorwaarden daarbij horen en welke overheidstaak daarbij om de hoek komt kijken, onder andere ten aanzien van het creëren van de juiste infrastructuur. Dat is wat het bedrijfsleven van ons vraagt. Ik heb ook als minister van Klimaat en Energie ervaren dat er de afgelopen jaren enorme schroom was om als overheid en als bedrijfsleven samen dat gesprek te voeren. Het was alsof het twee totaal verschillende entiteiten zijn waar een dikke Chinese muur tussen moet staan. Maar die belangen zijn hetzelfde: wij willen hier onze welvaart en economie beschermen en die bedrijven willen daar graag een onderdeel van zijn. Die vragen ons om regelmatig met hen in gesprek te gaan. Ik verwacht ook van de minister van Economische Zaken en de minister van Klimaat en Groene Groei dat ze dat gesprek heel proactief aangaan.

Voorzitter. In het verlengde daarvan ligt een andere vraag van mevrouw Ouwehand, namelijk: hoe zorg je ervoor dat ook de ideeën van heel veel Nederlanders die hier een bijdrage aan willen leveren, worden meegenomen en dat het belang ervan wordt onderstreept? Daarvoor heeft de voormalig minister nog een prachtig rapport van het Nationaal Burgerberaad Klimaat in ontvangst genomen. De nieuwe minister zal daar binnenkort via het kabinet uitgebreid op reageren. Uw suggestie over communicatie, informatiecampagnes et cetera is ook een van de suggesties die in dat burgerberaad naar voren zijn gekomen. Dus daar zullen we op een later moment ook nog op reageren.

Minister Jetten:

Ik ben bijna aan het einde van het blokje. De heer Eerdmans vroeg naar het laatste TNO-artikel ten aanzien van mogelijke gastekorten. Voor het kabinet is het van belang dat we op een stabiele manier uitvoering geven aan de hersteloperatie Groningen en bouwen aan perspectief voor Groningen en Noord-Drenthe. Het belang van energiezekerheid is natuurlijk vanzelfsprekend. Daarom wordt er vanaf 2026, dus dit jaar, gestart met de aanleg van een noodvoorraad in Alkmaar. GTS heeft ook voor deze winter aangegeven dat er geen zorgen zijn omtrent volume- of capaciteitstekorten. Ook de komende jaren hebben we voldoende gas op voorraad voor de winter. De andere kant van de medaille is natuurlijk dat we als politiek bijna unaniem aan Groningen en Noord-Drenthe hebben beloofd hun pijn, hun leed rondom de gaswinning in Groningen te erkennen. We erkennen dat ze altijd gelijk hebben gehad en we hebben als overheid beloofd het beter te zullen doen. Wij hechten dus ook aan het naleven van die afspraken en beloftes naar aanleiding van de parlementaire enquête.

Mevrouw Bikker vroeg nog specifiek naar de inzet van de regeringscommissaris. Dat doen we ook omdat we willen dat het Groninger dossier geen politieke speelbal meer is maar Groningers en Noord-Drenten ervan op aankunnen dat we de afspraken met die regio ook zullen nakomen. De minister van Binnenlandse Zaken gaat volgende week naar Groningen toe, om ook met Groningers te praten over het belang van rust op dit dossier. Wij zullen op korte termijn in de minsterraad het profiel van de regeringscommissaris vaststellen en op zoek gaan naar iemand die dat voor de komende jaren kan doen, zonder te worden afgeleid door hoe de laatste politieke wind waait. We vinden dat de Groningers en de Noord-Drenten die rust ook echt verdienen.

Minister Jetten:

Dan heb ik nog een paar vragen over woningbouw, maar dit was stikstof en klimaat.

Minister Jetten:

Daartegenover staat een lange rij aan wetenschappers en officiële adviseurs van de overheid die zeggen: juist ook nu de gaswinning al is afgebouwd, is het risico op aardbevingen de komende jaren nog steeds zeer aanwezig. Dat hebben we recentelijk weer gezien. Die onrust in de ondergrond is voorlopig niet weg. Dat betekent dat Groningers nog vele jaren in onrust en onzekerheid zullen leven. Dat is precies de reden waarom we die gaswinning uit het Groninger veld volledig stoppen en waarom we aan de andere kant de kleine gasvelden op land en met name op de Noordzee wel blijven inzetten. Dat kunt u zien als een strategische voorraad, waarmee we met productie in eigen land en op eigen Noordzee in een deel van onze behoefte kunnen voorzien. En uw waarschuwing dat we te afhankelijk kunnen worden van lng-import uit het buitenland zie ik als een enorme aanmoediging om door te gaan met de uitrol van wind op zee en de bouw van nieuwe kerncentrales, omdat we daarmee een veel onafhankelijkere energievoorziening met elkaar aan het bouwen zijn.

Minister Jetten:

Het is geruststellend dat het licht niet uitgaat, want uit alle rapporten blijkt dat we qua leveringszekerheid als Nederland voor de komende jaren goed zijn voorbereid. Ik denk dat het helpt dat de heer Eerdmans nu aangeeft: ik wil die putten niet per se openhouden voor echt grootschalige productie, maar als strategische reserve. Dat is, denk ik, al een wat genuanceerder beeld dan we soms in debatten van een jaar of twee jaar geleden hadden. Desalniettemin — desalniettemin — als je nu putten openhoudt, ook onder het mom van strategische reserve, dan zullen alle Groningers daarin bevestigd zien: zie je nou wel, het belang van Groningen en Noord-Drenthe komt nooit op de eerste, tweede, derde of welke plek dan ook. Dan breken we daar onze belofte naar aanleiding van de parlementaire enquête, dus daarom gaat dit kabinet door met de afspraken die daar met de regio over zijn gemaakt.

Minister Jetten:

We hebben daar ook heel uitvoerig met elkaar over gesproken in de formatie. Wat is nou op die beide dossiers de beste weg vooruit? Bij de hersteloperatie toeslagen is de inzet van dit kabinet, net als voorgaande kabinetten, om in de komende — wat is het? — anderhalf jaar tot afronding te komen voor de meeste gevallen. Er zullen wellicht nog een aantal gezinnen zijn die nog langer goede hulp en ondersteuning moeten krijgen. Maar van in een hersteloperatie met een kortere tijdsduur weer te gaan wisselen van de persoon die daarbij aan het hoofd staat, was onze inschatting dat dat veel te veel onrust oplevert voor met name al die betrokken ouders. Die hebben in de afgelopen jaren al — hoeveel is het? — vijf staatssecretarissen gehad die zich elke keer weer in het dossier moesten inlezen, die gingen kennismaken et cetera, in plaats van dat de baas van de hersteloperatie gewoon kon sturen op een goede uitvoering. Die afweging hebben we aan de kant van de toeslagen gemaakt. Ik ben heel blij dat mevrouw Palmen bereid was om als enige onafhankelijke in vak K plaats te nemen. We wensen haar daar veel succes bij en de rest van het kabinet zal haar daar ook in steunen.

Met betrekking tot Groningen heeft het versterken van huizen en alles wat er nodig is voor de dorpenaanpak en het economisch perspectief vanuit Nij Begun een veel langere horizon dan alleen maar deze kabinetsperiode. Hopelijk hebben we op korte termijn zo veel mogelijk huizen versterkt, maar het hele economische perspectief dat daarbij komt kijken, is een gezamenlijke agenda die de komende jaren zal moeten doorgaan. Wij hebben dezelfde vergelijking gemaakt met de deltacommissaris. Waterveiligheid is gelukkig een onderwerp waar we in dit land amper over van mening verschillen. Daarbij hebben we dus gezegd: organiseer dat op een zo apolitiek mogelijke manier, zodat je zeker weet dat je gaat doen wat je met elkaar hebt afgesproken. Dat vinden we ook bij Groningen. Zoals u zegt: de enquêteconclusies waren glashelder; voer ze nu dan ook uit. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties blijft verantwoordelijk voor het politieke mandaat. Mocht zo'n regeringscommissaris dus zeggen "hier gaat echt iets niet goed; hier moet u als kabinet of als politiek de boel bijsturen", dan kan dat gewoon via de minister van BZK op de agenda van de ministerraad komen. Als het nodig is, nodig ik persoonlijk die regeringscommissaris uit om daarbij aanwezig te zijn.

Minister Jetten:

Op zich begrijp ik de vraag die mevrouw Bikker stelt, want dit is ook de discussie die we in de formatie met elkaar hebben gevoerd. Maar onze conclusie was dat we heel goed weten wat er moet gebeuren. Recentelijk heb ik zelf in Zeerijp nog gepraat met mensen die wachten op schadeherstel, een wisselwoning of een versterkte woning en die af en toe nog steeds niet begrijpen waarom ze zo veel bewijslast moeten aandragen voor iets wat kraakhelder is. Dat zijn geen keuzes die we hier nog moeten maken; dat moet in de uitvoering veel beter. Daarom hopen we dat een dedicated regeringscommissaris, die daar fulltime zijn handen voor vrij heeft en ook heel veel in de regio aanwezig kan zijn om echt op de uitvoering te sturen en die te verbeteren, uiteindelijk beter is dan hier eindeloos hetzelfde debat blijven herhalen. Het is heel belangrijk dat we met elkaar een stevige man of vrouw zien te vinden die dit ook echt met autoriteit en mandaat kan uitvoeren. Wij zullen er gezamenlijk op letten dat die persoon wordt voorgedragen.

Minister Jetten:

Wat ik ook niet wil, is dat we hier na een volgende aardbeving — er zullen helaas aardbevingen gaan plaatsvinden — of na weer berichten over problemen in de uitvoering weken, zo niet maanden, moeten wachten totdat we weer tijd hebben om daar een debat over te voeren. We willen dat de regeringscommissaris gewoon acuut in actie komt, omdat hij of zij het mandaat heeft om te handelen en om die uitvoering te verbeteren. Ik kan me ook voorstellen dat u dat nog eens goed weegt zodra we dat profiel hebben vastgesteld, maar wij gaan er alles aan doen om ervoor te zorgen dat die persoon met mandaat aan het werk kan en ook snel kan beginnen.

Minister Jetten:

Dat was echt in een totaal andere tijd. Ja, dat is nogal relevant. Die commissaris moest zijn werk namelijk doen in een tijd waarin politiek Den Haag vond: lekker pompen daar, en hoe meer, hoe beter. We zijn toch echt wel een aantal jaren verder, waarbij tot en met premier Rutte in deze Kamer is uitgesproken dat de Groningers altijd gelijk hadden en dat we daar veel eerder van af hadden moeten stappen. Die gaswinning uit het Groningenveld wordt afgebouwd. Er is een hele andere aanpak gekomen voor schadeherstel en versterking. Er is een Nij Begun afgesproken met de regio over forse investeringen in de economie en in de toekomst van het prachtige gebied. Die regeringscommissaris gaat nu dus echt in een ander tijdperk te werk dan de heer Alders dat tien jaar geleden deed.

Minister Jetten:

Als ik net de verkeerde woorden heb gekozen met "achter de broek zitten" … Daarmee bedoel ik dat ik een regeringscommissaris wil die met autoriteit en mandaat elke dag zijn of haar werk kan doen en dat, als iemand hier in Den Haag er met de pet naar gooit, die regeringscommissaris daarop kan acteren en ingrijpen, want er mag geen discussie meer zijn over wat er in Groningen moet gebeuren. Ik wil gewoon rust in de uitvoering, omdat dat het meeste perspectief en de meeste zekerheid voor die Groningers gaat bieden. Dat is de reden waarom we deze keuze hebben gemaakt, zodat dit niet langer een speelbal van de politiek is en het gewoon puur gaat om doen wat nodig is en wat we hebben beloofd.

Minister Jetten:

We willen dat de vergunningverlening weer op gang komt voor verduurzaming, voor boeren, voor woningbouw. Om de vergunningverlening per gebied weer op gang te krijgen, zul je in die gebieden voldoende geborgde maatregelen moeten nemen. Dat betekent niet per se dat teruggegaan moet worden naar de tekentafel, maar het wordt gewoon het dagelijks werk van de minister en de staatssecretaris om al die zaken uit te werken, de grondgebondenheid vast te stellen, de zonering vast te stellen en de subsidies voor bedrijfsverduurzaming of bedrijfsovername goed in te regelen. Dat moet uiteindelijk optellen tot voldoende reductie, die ook weer leidt tot vergunningverlening. Maar in plaats van eindeloos te blijven discussiëren over het percentage in de doelen, dus eentje meer of eentje minder, kiezen we ervoor om nu vooral heel concreet aan het werk te gaan met de uitvoering van die maatregelen.

Minister Jetten:

Het zal per gebied ook verschillen wat je op korte termijn aan maatregelen kan nemen en hoeveel reductie je daar kan realiseren. Soms is het alleen de landbouwsector die daar een hele grote rol in speelt. Soms is het ook de industrie of gaat het om maatregelen rondom mobiliteit en bouw waarmee stikstofreductie gerealiseerd kan worden. Dus in plaats van ons blind te staren op één doel dat we voor het hele land opleggen is het veel nuttiger om per gebied te kijken wat daar nodig is en zullen we ook met anderen in gesprek moeten gaan over wat er dan nodig is om die vergunningverlening weer op gang te krijgen. Als dat meer is dan wat er nu op papier staat, is dat alleen maar mooi meegenomen, want dat betekent eerder helderheid en perspectief.

Minister Jetten:

Er is ruimte voor bewezen innovaties. We moeten inderdaad ook goed kijken hoe je daarin niet alleen stikstof, maar ook klimaat en dierenwelzijn meteen meeneemt. Boeren geven ook aan: stop nou met al die losse maatregelen, maar stap over op doelsturing, zodat ik ook binnen de doelen die mij worden meegegeven als ondernemer zelf kan bepalen hoe ik dat bedrijf goed inricht. De besteding van 20 miljard aan belastinggeld moet uiteraard ook op een fatsoenlijke manier gebeuren. De minister van Financiën zit ook in de taskforce stikstof. Die kijkt daarop mee bij de uitwerking van die maatregelen. Ik heb er alle vertrouwen in dat hij ook zijn mond open zal doen als de uitgewerkte plannen van de twee collega's op LVVN onvoldoende zijn.

Minister Jetten:

Dan kort nog over woningbouw. Dat is veel meer dan alleen maar een stapel stenen. Het gaat ook over hoe je met elkaar leefbare gemeenschappen maakt. We gaan van 21 naar 30 grootschalige nieuwbouwlocaties en investeren ook langjarig in de ontsluiting van die locaties, zodat die woningbouw ook los kan komen. Maar voor de snelheid zetten we op de korte termijn vooral in op het versoepelen van regelgeving en het verkorten van bezwaar- en planprocedures. Dat doen we in combinatie met de jaarlijkse vereenvoudigingswet. Gisteravond gaf volgens mij de Rijksbouwmeester bij Nieuwsuur nog aan dat juist voor de komende jaren het versimpelen van woningdelen, -splitsen et cetera heel veel kan opleveren, terwijl we ondertussen die woningbouwproductie weer opkrikken.

Minister Jetten:

Nee, dan heb ik nog de laatste vraag van mevrouw Bikker. Die gaat over de aandacht voor andere regio's dan de Randstad. We hebben aanvullend op de structurele middelen eenmalig 1,5 miljard euro ter beschikking gesteld voor vastgelopen infrastructuurprojecten. Daarbij kijken we naar de projecten die het meest bijdragen aan de realisatie van woningbouw of economische ontwikkeling. Die zijn dus ook verspreid door het hele land. Voorbeelden zijn Alkmaar, Apeldoorn, Helmond en Hengelo-Enschede, waar een aantal van die grootschalige woningbouwlocaties zijn aangewezen. Daarnaast gaan we door met de gebiedsgerichte aanpak vanuit de landbouwopgave, met aandacht voor met name de Veluwe, de Peel en de Achterhoek, en werken we vanuit "Elke regio telt!" verder aan de strategische agenda's per regio en het ondersteunen van regionale innovatieclusters en de arbeidsmarktregio-aanpak. Ik kan ook nog de betere verdeling van cultuurgelden over regio's noemen. Eigenlijk kijken we dus op allerlei onderwerpen hoe we ervoor kunnen zorgen dat dit echt een kabinet is voor elke regio in Nederland.

Minister Jetten:

Ja.

Minister Jetten:

Het kabinet wil daarmee heel graag concreet aan het werk met 50PLUS en andere fracties. Er zijn namelijk heel veel ouderen die aangeven dat ze best willen doorstromen naar een meer passende woning, om daarmee — wat is het? — vijf tot acht andere verhuizingen in die hele woonketen los te trekken. Dat is dan voor iedereen goed nieuws. Dat vraagt onder andere om financiële rust, bijvoorbeeld via een doorstroombank of via doorstroomhypotheken, zodat mensen niet opeens een totaal ander bedrag aan hypotheek of huur moeten gaan betalen terwijl ze eigenlijk plaatsmaken voor anderen op de woningmarkt. Het gaat ook om betere ondersteuning van mooie initiatieven, zoals gezamenlijke woningbouwprojecten waar meerdere senioren samen iets moois willen neerzetten, en het snijden in wet- en regelgeving die dat in de weg staat. Wat mij betreft is er bereidheid voor een brede aanpak. Ik zal de minister van Volkshuisvesting en de minister van Langdurige Zorg vragen om het gesprek met u en anderen daarover te starten.

Minister Jetten:

De minister van BZK, de staatssecretaris van Financiën en ikzelf hebben volgende week onze kennismaking met IPO, VNG en de Unie van Waterschappen. Daarbij willen we komen tot een gezamenlijke werkagenda met onderwerpen waarbij we de samenwerking opnieuw gaan oppakken en intensiveren. De regiodealaanpak staat daarbij ook op de agenda. Ik stel voor dat we uw vraag over de infrastructuurprojecten even meenemen in de toezegging die ik eerder aan de heer Stoffer deed over onderhoud, zodat we ook nog even naar achterstallig onderhoud en uitbreidingsprojecten kijken met de bril hoe dat verdeeld is over het land. Dat kan dan bij het aanstaande debat in één keer goed worden meegenomen.

Minister Jetten:

Zeer binnenkort komt er een uitgebreid advies over hoe de Lelylijn verder kan worden voortgezet. We weten allemaal hoe moeilijk de financieringsvraag is hier in de Kamer. Het is me even ontschoten wie het advies heeft uitgebracht.

Minister Jetten:

Van Klaas Knot, ja! O, dat ligt er al? Nou, dan zal het kabinet snel op dat advies reageren.

Minister Jetten:

Dit specifieke advies van Klaas Knot over de Lelylijn ken ik dus nog niet, dus daar ga ik even niks over zeggen, als u het niet erg vindt. Maar de gedachte dat je nadenkt over langjarige investeringen leest u hopelijk ook in het coalitieakkoord, bijvoorbeeld met zo'n nationale investeringsinstantie. We willen af van alleen maar in het hier en nu consumeren, waardoor we vergeten hoe we ook kunnen investeren in de toekomstige welvaart van Nederland. Die positieve grondhouding mag u van ons verwachten. Wat dat specifiek voor dit rapport betekent, daarvoor moet u heel even geduld hebben.

Voorzitter. Dan kom ik bij het blokje veiligheid en internationaal. De heer Brekelmans vroeg naar de extra middelen voor nationale veiligheid. Er komt structureel 600 miljoen voor nationale veiligheid. De minister van JenV zal binnenkort komen met een verdere onderverdeling voor de politie, het OM en de inlichtingendiensten. Er is 100 miljoen beschikbaar voor de Dienst Justitiële Inrichtingen en 75 miljoen voor de rechtsstaat. Ik weet niet of de minister en de staatssecretaris dit in een en dezelfde brief doen, maar u zult daarin binnenkort de precieze besteding kunnen teruglezen.

VVD en Volt vroegen naar het demonstratierecht. Er is een WODC-onderzoek uitgevoerd naar het demonstratierecht. Dat ging ook over de manier waarop we dat in de toekomst goed kunnen vormgeven. Demonstreren is natuurlijk een heel groot recht, maar we willen er ook voor zorgen dat er geen sprake is van grootschalige verstoringen van de openbare orde. Dat gaat niet alleen over de openbare orde in het fysieke domein, maar helaas ook steeds vaker over het digitale domein. Ook burgemeesters hebben een aantal keren aangegeven dat we met elkaar de dialoog moeten voeren over hoe we het demonstratierecht goed bij de tijd kunnen houden. Als het goed is wordt uw Kamer hier in de komende maanden, voor de zomer, over geïnformeerd.

De heer Brekelmans vroeg ook specifiek of de Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld voor de zomer aan de slag gaat. Het simpele antwoord hierop is ja.

Minister Jetten:

Omdat er ook hier in de Kamer verschillende ideeën en beelden zijn over hoe het demonstratierecht kan worden versterkt of aangescherpt. Daar zal het kabinet mee aan de slag gaan. Ik ken de verschillende gevoelens in deze Kamer, dus ik voorspel dat er in het debat waarschijnlijk heel veel verschillende amendementen en ideeën voorbij gaan komen. Dit is echt zo'n mooi onderwerp waarover geen vastgeroeste afspraken in het coalitieakkoord zijn gemaakt en waarvoor er alle ruimte voor de Kamer is om met elkaar van gedachten te wisselen.

Minister Jetten:

Er is niks mis. Er zijn politieke ideeën over hoe je ervoor kunt zorgen dat we in de komende jaren gebruik kunnen blijven maken van het grote goed dat je in dit land mag demonstreren als je het ergens mee oneens bent, zoals we in dit debat al een paar keer met elkaar hebben vastgesteld, en over hoe je er tegelijkertijd voor kunt zorgen dat burgemeesters en het lokaal bevoegd gezag die demonstraties op een goede manier kunnen faciliteren.

Minister Jetten:

U kunt naar de rechterkant van de Kamer wijzen, maar ik ga niet over het narratief dat van die kant van de Kamer komt. Waar ik wel over ga, is dat dit kabinet op uw verzoek een WODC-advies heeft laten opstellen. Daar gaat het kabinet nu op reageren. Zo hoort dat. Je krijgt een rapport van het WODC. Dan komt er een kabinetsreactie. Wij zullen aangeven of, en zo ja, op welke punten wij vinden dat het demonstratierecht kan worden versterkt. Vervolgens is het aan uw Kamer om te kijken of u daar verder in wil gaan of niet.

Minister Jetten:

Zeker.

Minister Jetten:

Het begint met een kabinetsreactie op dat WODC-rapport. Er vinden in dit land bijna dagelijks op talloze plekken demonstraties en manifestaties plaats. Het is geweldig dat dat kan in dit land. We hebben alleen het afgelopen jaar ook een aantal keren gevallen gezien waar dat niet zo lekker liep. Ik denk dat het heel goed is om nog eens te kijken of we dat soort excessen kunnen voorkomen, juist ook om ervoor te zorgen dat het grote goed van mogen demonstreren niet verder onder druk komt te staan door ongewenste en onacceptabele excessen, die we ook hier in Den Haag hebben gezien en waar ik zelf helaas ook veel meer van weet door de uit de hand gelopen demonstratie die destijds ook op het Binnenhof en bij ons partijkantoor is geëindigd.

Minister Jetten:

Het is wel knap dat mevrouw Ouwehand al weet wat het kabinet gaat voorstellen. Dat weten wij zelf namelijk nog niet; wij moeten die kabinetsreactie nog gaan maken.

Minister Jetten:

Uw Kamer heeft ook het recht van initiatief, dus het risico dat mevrouw Ouwehand beschrijft, bestaat ook als het kabinet niks zou doen.

Minister Jetten:

Dan werd gevraagd naar de prioriteiten voor de extra defensie-investeringen. Die willen we richting 2030 versnellen en tussen 2030 en 2035 verder ophogen. Voor het zomerreces komt het kabinet nog met een nieuwe Defensienota, waarin we zullen uitwerken hoe we die extra middelen de komende jaren zullen inzetten. Daarbij kijken we onder andere naar slimme investeringen voor werving, opleiding en behoud van personeel, een versterking van de operationele capaciteiten van onze krijgsmacht en de opschaling van technologie en innovatie. Via een defensie-innovatieautoriteit willen we tot 10% van het budget inzetten voor de ondersteuning van innovatie gericht op de defensie-industrie. Dat kan natuurlijk niet alleen. Dat doen we samen binnen NAVO-verband en ook met onze EU-bondgenoten, om ervoor te zorgen dat we de Europese defensie-industrie verder kunnen opbouwen.

Een aantal fracties vroeg naar de noodzaak van verdergaande financiële steun voor Oekraïne. Ik ben er trots op dat het kabinet ervoor kiest om zowel de militaire als de non-militaire steun voor Oekraïne de komende jaren voort te zetten. Ik heb begin deze week gesproken met president Zelensky en afgelopen dinsdag met de coalition of the willing, een groot aantal landen dat al sinds de start van de Russische agressie in Oekraïne het land bijstaat. Het is echt, werkelijk waar, bizar om te horen hoeveel doden en slachtoffers daar elke dag vallen en hoeveel aanvallen de Russen wekelijks uitvoeren op de Oekraïense energie-infrastructuur, ziekenhuizen en scholen. Het is een gevecht voor hun eigen veiligheid en vrijheid en het is een gevecht op het Europese continent. De Oekraïners verdienen onze steun, niet alleen bij de onderhandelingen maar zeker ook op het strijdtoneel, opdat ze zo sterk mogelijk staan in de gesprekken met Rusland.

We moeten ook kijken waar we Rusland extra pijn kunnen doen. Dat is onder andere door het aanpakken van de schaduwvloot. Een aantal landen heeft daar de afgelopen tijd al extra inzet op gepleegd. Het kabinet wil dat ook Nederland daar meer gaat doen. Daarom wordt er nu met spoed gewerkt aan het versterken van de Nederlandse wetgeving die gebruikt kan worden om Russische schepen van de schaduwvloot in de Nederlandse wateren te kunnen aanhouden en om de praktijken waarmee de Russen illegaal sancties proberen te omzeilen beter te kunnen aanpakken. We voeren daarover ook overleg met onze Europese bondgenoten die daar al het een en ander doen.

Europa is dus cruciaal voor onze welvaart en veiligheid, zoals we net al bespraken. Dat vraagt de komende jaren ook om een toekomstgericht Europees financieel kader, de Europese begroting. De Europese Commissie heeft voorstellen gedaan voor de begroting van de komende jaren. De Nederlandse inzet zal echt gericht zijn op een Europese begroting die aan die strategische doelen kan bijdragen, dus aan veiligheid, welvaart en de energietransitie. Dat vraagt een aantal scherpe keuzes binnen die begroting. Het vraagt ook scherpe keuzes wat betreft de omvang van die begroting, want we redden het niet met het alleen maar laten groeien van die begroting. De Europese Commissie zal met de lidstaten ook duidelijker moeten kiezen waar we de Europese budgetten op zullen inzetten. U kunt ervan op aan dat de Nederlandse regering zich stevig in die onderhandelingen zal vastbijten.

Minister Jetten:

Ik heb die eigenlijk net willen afdoen met mijn antwoord waarom we er, in tegenstelling tot de PVV-fractie, voor kiezen dat de Oekraïners onze steun wél volledig verdienen. Als de heer Wilders mij nu wil vragen of we mannen die zich in Nederland bevinden, terug gaan sturen naar Oekraïne, dan zeg ik: nee, je gaat er echt zelf over of je meevecht aan een front of niet.

Minister Jetten:

Omdat het in het internationale recht ook gewoon zo werkt dat deze mensen die afweging zelf maken. Het staat de president of de ambassadeur vrij hen op te roepen om terug naar Oekraïne te komen, maar daarin is echt geen actieve rol voor de Nederlandse overheid weggelegd.

Dan op uw eerste punt. U wijst er terecht op dat andere Europese landen meer zouden kunnen en moeten doen om onze Oekraïense bondgenoten te steunen. In onze bilaterale contacten met die landen spreken we hen daar ook op aan. Wat belangrijk is, is dat er nog niet zo lang geleden in Europa ook afspraken zijn gemaakt om zo'n 90 miljard euro aan Europese middelen vrij te maken om Oekraïne zeker in de komende tijd te steunen, zodat ze voldoende wapens kunnen aanschaffen om de gevechten tegen Rusland voort te zetten. Die afspraken zijn gemaakt in de Europese Raad. Daarover is in december een akkoord bereikt. Die afspraken worden nu gefrustreerd door Hongarije en Slowakije. Onder valse voorwendselen proberen zij nu te vertragen dat er meer Europese steun komt voor Oekraïne, die daarmee ook de nationale bijdragers kan ontlasten. De Europese Commissievoorzitter heeft deze week tijdens de bijeenkomst van de coalition of the willing ook bevestigd: afspraak is afspraak. Europa zal dus doorgaan met deze extra financiële steun. Maar dat neemt niet weg dat ook lidstaten individueel meer kunnen doen. We spreken hen daar ook op aan.

Minister Jetten:

Ik begon over die 90 miljard aan Europees geld, omdat dat een hele belangrijke stap is om minder vaak een beroep te moeten doen op nationale bijdrages. Het is een aanvulling daarop en we gaan ook met trots door met de militaire en non-militaire steun, maar zonder die 90 miljard aan Europees geld zou de vraag aan lidstaten zoals Nederland nog veel groter en urgenter zijn, omdat de Oekraïners anders op vrij korte termijn door hun voorraden heen zijn en de strijd met Rusland nog ongelijker wordt. We spreken andere landen er dus ook echt op aan. Dat doe ik niet alleen maar hier vanachter de katheder, maar in de bilaterale contacten zeggen we ook tegen die landen: doe nu meer, want die Oekraïense strijd is ook de Europese strijd.

Afgelopen dinsdag was het vier jaar geleden dat die grootschalige invasie van Oekraïne begon, nadat er vele jaren sprake was van hybride oorlogsvoering. Als we kijken naar wat er de afgelopen vier jaar is gebeurd, zijn we echt diep onder de indruk van de ontzettende veerkracht die de Oekraïners hebben laten zien. Elke dag vechten mannen en vrouwen van alle generaties en alle leeftijden tegen de Russische agressie. Dat doen ze met veel te weinig middelen, met zelfgebouwde drones en met gevaar voor eigen leven. Er zijn al heel veel Oekraïners die daar hun leven voor hebben gegeven. We kunnen volgens mij alleen maar diep respect hebben voor de offers die zij brengen. Ik denk dat het niet aan ons is om te oordelen over die groep Oekraïense vluchtelingen die naar Nederland is gekomen, omdat die mensen om welke reden dan ook geloven dat dat voor hun leven of voor het leven van hun gezin beter is. We vangen ze hier netjes op. We ondersteunen ze hier en we ondersteunen de Oekraïners in Oekraïne in hun dagelijkse strijd.

Minister Jetten:

Allereerst, we hebben een grote Europeaan aangesteld als minister van Buitenlandse Zaken. Wij strijden samen elke dag om ervoor te zorgen dat het Nederlandse belang ook het Europese belang is, en vice versa. Dat vraagt ook om een veel toekomstbestendigere Europese begroting, waarbij we het Europese geld inzetten voor de grote opgaven van deze tijd: onze veiligheid, onze toekomstige welvaart, de energietransitie, de digitale transitie en noem het allemaal maar op. Het voorstel dat de Commissievoorzitter heeft gedaan, is een begroting die zo groot wordt dat je eigenlijk nu al weet dat daar nooit overeenstemming over wordt bereikt tussen de Europese lidstaten. Het risico dat je daarmee loopt, is dat alle ambitie er dan uit wordt gehaald en dat er een begroting overblijft die niet bij de toekomst maar bij het verleden hoort. De Nederlandse inzet is dus een toekomstbestendige en ambitieuze Europese begroting. Daar zullen we ons de komende tijd vol voor inzetten. Eerlijk gezegd laten we ons als kabinet op dat vlak niet te veel in de kaart kijken, omdat we daar nog wat behoorlijk wat robbertjes te vechten zullen hebben met een hele hoop andere lidstaten die denken: we laten het maar lekker lopen, we laten het maar gebeuren, want we vinden het wel prima zo. Nee, het is gewoon niet goed genoeg.

Minister Jetten:

Maar ik heb gisteren in de regeringsverklaring gezegd dat Europa de taal van de macht leert te spreken. Dat is cruciaal in deze tijd. Daar hoort ook bij dat je duidelijk maakt wat je de komende jaren op Europees niveau van de Commissie verwacht, dus wat de inzet is. De heer Dassen geeft heel terecht aan dat een aantal factoren belangrijk zijn. Denk aan de omvang van de begroting, de nationale afdrachten, de eigen middelen en de vraag wat je doet aan gezamenlijke financiering. Maar je moet die zaken wel in balans met elkaar beoordelen. Ik ga nu niet heel specifiek iets zeggen over een van die vier poten. Het gaat namelijk om het totaalplaatje dat daaruit rolt. De oplossing is niet alleen maar "meer geld"; dat zei ik vandaag ook al in het begin van mijn beantwoording.

Een andere vraag die de heer Dassen stelde, ging bijvoorbeeld over één Europa, één markt. Dat is de crux. Als we nu op korte termijn de belemmeringen voor de kapitaalmarktunie en een aantal andere zaken weten weg te nemen, dan kan de Europese economie op veel snellere termijn worden versterkt dan wanneer we dat moeten doen met een begroting voor de komende zeven jaar. We moeten de komende tijd in Europa dus een totaalpakket met elkaar afspreken. Dat vormt hier uiteindelijk de crux. Wij zullen als Nederlands kabinet andere lidstaten erop aanspreken dat een begroting die blijft hangen in alle subsidies en fondsen die we nu kennen, geen begroting is die bij de uitdagingen van deze tijd hoort. We zullen er ook op wijzen dat Nederland al vele jaren nettobetaler is en dat het niet zo kan zijn dat alleen de nettobetalers de komende jaren hun afdracht zien stijgen zonder dat er iets tegenover staat.

Minister Jetten:

In je eentje een ambitieuze en moderne begroting willen, heeft niet zo veel zin. Daar moet je andere landen ook in mee zien te krijgen. Bijvoorbeeld op het terrein van defensie kan er op korte termijn ook heel veel met de grotere nationale budgetten. Het is natuurlijk ook een schande voor elke belastingbetaler in Europa dat we met zo veel verschillende systemen zitten en zo versplinterd die defensie-investeringen doen. Dus juist door daar op korte termijn meer met andere landen in op te trekken, kunnen we al veel meer impact maken en kan Europa de taal van macht veel beter spreken.

Minister Jetten:

Dit is in het Nederlandse belang. Doordat we op sommige onderwerpen nu een vetorecht hebben, kunnen landen die niks met onze belangen ophebben, blokkeren dat er eens een keer fatsoenlijk beleid wordt afgesproken. Je hebt bijvoorbeeld Europese afspraken nodig om de instroom van migratie in Nederland beter te reguleren en in te dammen. Dat is een prachtig voorbeeld van waarom Europees beleid juist ook in het belang is van de Nederlander. Als het gaat om klimaatbeleid, kun je hier in Nederland heel veel bedenken, maar als ze elders in Europa hun goddelijke gang gaan, heeft dat niet zo veel zin. Dit zijn dus juist onderwerpen waarbij een Europese aanpak in het Nederlandse belang is. Door daarop te focussen, hoeft Europa zich ook niet druk te maken over een heleboel onderwerpen waar we hier op nationaal niveau prima zelf over kunnen beslissen.

Minister Jetten:

Op sommige grote thema's die echt in het belang zijn van Nederland, is Europese samenwerking juist in ons eigen belang. We waren er als Nederland gewoon bij toen we afspraken maakten over natuurherstel. Als we dan vervolgens tien of twintig jaar niks doen, moeten we ook niet raar opkijken dat de Europese Commissie op een gegeven moment tegen Nederland zegt: goh, zou u zich niet eens aan uw eigen afspraken houden en uw burgers, uw natuur en uw boeren beter beschermen en meer toekomstperspectief geven?

Minister Jetten:

Dit was een van mijn eerste vragen deze week: hoe staat het hiermee en wat kunnen we eraan doen? Dat er aangescherpte wetgeving nodig is voor het daadwerkelijk aan de ketting leggen, begrijp ik, maar voordat je iets aan de ketting legt, kun je ook al heel veel doen om die schaduwvloot te verstoren. Ik spreek namens meerdere ministers die betrokken zijn bij dit dossier als ik zeg dat wij die intentie absoluut hebben.

Minister Jetten:

Ik vrees dat de heer Brekelmans in een andere rol in min of meer discussies vastzat als waar ik in zat toen ik destijds minister was voor Klimaat en Energie. Ik denk dat we de frustratie over dat dit zo lang duurt, delen. De minister van IenW kijkt nu misschien thuis op de bank mee terwijl hij met vaderschapsverlof is, maar zodra hij terug is, mag hij dit varkentje voor ons wassen. Nee, even serieus: ik zal met de ministers van Defensie en IenW zorgen dat we hierover snel een knoop doorhakken op basis van het voorwerk dat is gedaan.

De heer Klaver heeft gevraagd naar het postennetwerk. O, heeft hij nog een interruptie op het vorige punt?

Minister Jetten:

Die motie was destijds een heel goed signaal. Die werd vrij breed in de Kamer aangenomen — ik weet niet meer precies door wie allemaal — maar dat onderstreepte nogmaals dat de overgrote meerderheid van dit parlement vindt dat Nederland Oekraïne onvoorwaardelijk moet blijven steunen. In de tussentijd is er dus in Europa een akkoord bereikt over die 90 miljard aan Europese middelen. Daarbij staat Nederland voor 6 miljard tot 9 miljard garant. We wachten nog even op de precieze uitwerking van de Europese Commissie. We pakken dus volwaardig onze verantwoordelijkheid om die 90 miljard aan extra Europese middelen voor elkaar te boksen.

Tijdens de coalitieonderhandelingen hebben we met de motie-Klaver in gedachten ook bekeken hoe we die militaire en non-militaire steun kunnen voortzetten. Daarom ziet u ook in de financiële tabel dat bedrag staan, voor de komende drie jaar, dacht ik. Dat geldt dus voor de militaire steun, zodat de Oekraïners voldoende wapens kunnen bestellen. We bekijken ook hoe we ze daar extra bij kunnen ondersteunen. De non-militaire steun wordt eigenlijk minstens zo belangrijk, ook gezien de hoeveelheid aanvallen die de Russen deze winter weer hebben uitgevoerd op de energie-infrastructuur. Dus we hebben op hele korte termijn overleg met de Oekraïense regering over waar nu de grootste behoeften liggen en hoe we daar als Nederlands kabinet aan kunnen bijdragen.

Minister Jetten:

Nou nee, die is nu dus eigenlijk opgelost in breder perspectief, door de garantstelling voor die 90 miljard die via Brussel naar Oekraïne gaat en door nu meerjarig dat geld militair en non-militair in de begroting op te nemen. Dat is netjes gedekt, want dan weten we in ieder geval zeker dat we dat geld ook hebben om uit te geven. Al onze inzet begint echt bij de concrete verzoeken die vanuit de Oekraïners komen. Het laatste verzoek betreft de ondersteuning voor met name de luchtverdediging en transformatoren om het energiesysteem in Oekraïne overeind te houden. We kijken op zo kort mogelijke termijn hoe we aan die Oekraïense verzoeken kunnen voldoen.

Minister Jetten:

Het is inderdaad en-en. Daarom is er ook meerjarig geld naast die Europese afspraken.

Ten aanzien van het postennetwerk denk ik dat ik het kort kan houden, want het werd gisteren perfect verwoord: als je in de wereld actief wilt zijn als Nederland en Europa, dan moet je kijken waar de groeimarkten zitten, waar een groot geopolitiek belang zit en waar we kunnen helpen bij het beschermen van mensenrechten en democratie. Daar is structureel 35 miljoen euro extra voor uitgetrokken. De minister van Buitenlandse Zaken zal u spoedig informeren over hoe we die 35 miljoen extra investeren.

Voorzitter. In het blok veiligheid en buitenland heb ik ook de vragen over asiel meegenomen. Daar zijn een aantal specifieke vragen over gesteld. Ik denk dat het belangrijkste hierbij is dat we als kabinet vol aan het werk zijn om de implementatie van het Europees Migratiepact voor te bereiden, dat later dit jaar in werking treedt en dat de snelste manier is om meer grip op migratie te krijgen. De behandeling van de twee asielwetten in de Eerste Kamer staat nu gepland voor 14 april. Zodra die wetten daar zijn aangenomen, gaan we ook direct over tot de implementatie daarvan. Dat betekent dat we op korte termijn al heel veel stappen kunnen zetten om het functioneren van de asielketen te verbeteren. Met name IND wordt ontzorgd ten aanzien van het tempo waarin asielaanvragen kunnen worden afgedaan. Ook de instroom van nareizigers wordt met die tweejaarsperiode uitgesteld, waarmee ook de acute druk op de asielketen vermindert.

Er werd ook gevraagd naar de inzet van grenscontroles. Die grenscontroles zijn nog door het vorige kabinet verlengd tot 8 juni dit jaar. Tegelijkertijd werkt het kabinet aan wijziging van de regelgeving om het mogelijk te maken dat de Koninklijke Marechaussee frequenter en flexibel controles kan uitvoeren, zodat die ook veel meer risicogestuurd zijn en daarmee ook meer impact hebben.

Ondertussen werken we met de extra middelen uit het coalitieakkoord aan een veel stabielere financiering van de asielketen en opvangplekken, zodat we af kunnen van veel te dure tijdelijke opvanglocaties, die veel onrust in allerlei lokale gemeenschappen met zich meebrengen en die in de weg staan dat we mensen die hiernaartoe vluchten, de taal kunnen leren en aan het werk kunnen helpen, omdat dat op vaste locaties veel beter is. Dat was mijn korte samenvatting van de vragen die daarover zijn gesteld.

Voorzitter. Dan kom ik bij de specifieke vraag van de heer Wilders over Spanje. De situatie in Spanje is echt een andere. Spanje heeft op dit moment te maken met onder andere een vrij hoge instroom van mensen uit Spaanstalige landen. Daar kiest de regering ervoor om mensen die al werkzaam zijn, een legale status te verlenen, omdat dat de Spanjaarden veel meer mogelijkheden geeft om ook op een gecontroleerde manier met die grote toename om te gaan. Het doorreizen naar andere lidstaten is mogelijk, maar voor maximaal 90 dagen binnen 180 dagen. Daar is bij een groot deel van deze populatie in Spanje geen sprake van.

Minister Jetten:

Dit is volgens mij de vijfde benaming die de heer Wilders in dit debat op mij aan het uitproberen is. Het beklijft volgens mij allemaal nog niet echt. Ook de kritiek op het coalitieakkoord beklijft niet, want dat is gewoon heel stevig. Wij hebben daarin met elkaar afgesproken dat we met het EU-Migratiepact in de hand de komende jaren veel meer gaan doen om de Europese buitengrenzen beter te beschermen, dat kansarme asielaanvragen veel sneller worden afgewezen en primair aan de buitengrenzen worden afgedaan, dat de Dublinafspraken beter worden nageleefd, waarmee asielzoekers ook sneller terug kunnen worden gestuurd naar het land waar ze de EU zijn binnengekomen, en dat er een versnelde procedure van drie maanden komt, zodat mensen die hiernaartoe komen weten waar ze aan toe zijn, maar de asielketen in Nederland ook minder volloopt. De beslistermijn voor een niet-versnelde procedure gaat ook helpen. Daarnaast gaan we aan de slag met het terugbrengen van de duur van de asielvergunning van bepaalde tijd tot drie jaar en nemen we allerlei andere maatregelen om overlastgevende asielzoekers die hier niks te zoeken hebben, veel gerichter aan te kunnen pakken. In tegenstelling tot het wensdenken dat je het totale budget voor de minister van Asiel en Migratie gewoon kan schrappen, kiezen wij voor fatsoenlijke, stabiele financiering, zodat COA, IND, gemeentes en VluchtelingenWerk weten waar ze aan toe zijn en hun werk kunnen doen om de overlast die Nederlanders ervaren daadwerkelijk te kunnen terugdringen. In plaats van politieke praatjes vindt hier dus gewoon concrete actie plaats. Deze minister van Asiel en Migratie gaat er ook alles aan doen om dat zo snel mogelijk tot concrete resultaten te brengen.

Minister Jetten:

Ach. Zo concreet hebben we het van u niet gehoord.

Minister Jetten:

Dat heb ik in het vorige debat uitvoerig gedaan. Daar hebben we gewoon afspraken over gemaakt tussen de drie coalitiefracties. D66 is in de Tweede Kamer altijd helder geweest over wat de fractie vindt en vond van die wetten. D66 heeft daar in de Tweede Kamer tegen gestemd en zal dat ook in de Eerste Kamer doen. Maar mijn handtekening staat onder het coalitieakkoord, waarin staat dat als die wetten door de Eerste Kamer heen zijn, het kabinet die onverkort zal uitvoeren. Ook COA en IND hebben namelijk in de formatieperiode tegen de onderhandelende partijen gezegd: kom nou niet weer met nieuwe afspraken of maatregelen, maar voer gewoon uit wat in voorbereiding is, omdat dat de snelste route is voor COA en IND om rust en grip te krijgen. Ik stond net heel even te lachen omdat u tekeerging dat ik u zojuist een lijstje "flutmaatregelen" had opgelezen, maar al die maatregelen of bijna al die maatregelen zijn door uw eigen minister eerder voorbereid, dus ik vind het niet zo lief richting mevrouw Faber dat u haar nu verwijt dat ze allemaal flutmaatregelen had voorbereid. Het zijn maatregelen die door COA en IND worden geadviseerd en die wij in het coalitieakkoord hebben aangevuld met extra afspraken om rust in de asielketen te krijgen en ervoor te zorgen dat mensen die wel mogen blijven vanaf dag één mogen meedoen. Ik heb er alle vertrouwen dat we met dit coalitieakkoord veel meer voor Nederlanders voor elkaar krijgen en veel meer voor elkaar krijgen voor mensen die vluchten voor oorlog en geweld dan in de afgelopen jaren is gelukt of dus niet is gelukt.

Minister Jetten:

Nee hoor, ik ben daar helemaal niet zo opgewonden over als de heer Wilders nu is. De afgelopen weken merk ik dat heel veel Nederlanders in reactie op het coalitieakkoord zeggen: wat is het verfrissend dat deze drie partijen …

Minister Jetten:

Nu was ik even aan het woord.

Minister Jetten:

Ze zeggen: wat is het verfrissend dat deze drie partijen niet zijn doorgegaan met een tien jaar oude discussie ...

Minister Jetten:

Excuus, voorzitter.

Minister Jetten:

De senaat gaat op 14 april die wetten behandelen. Wij hebben er als kabinet alle vertrouwen in dat het deze minister gaat lukken om die wetten aan een meerderheid te helpen. Daarna gaan we ze onverkort uitvoeren. Dat is de afspraak die in het coalitieakkoord is gemaakt en dat is de afspraak waar mijn handtekening onder staat. Daarmee heb ik volgens mij ook persoonlijk laten zien dat ik over mijn eigen politieke schaduw heen kan stappen om dit belangrijke onderwerp eindelijk vooruit te brengen.

Minister Jetten:

Het kabinet gaat ervan uit dat het lukt om die wetten aangenomen te krijgen. Daarom wordt er hard gewerkt aan de voorbereiding van de uitvoering en implementatie daarvan.

Minister Jetten:

Dat is ook de crux. De heer Eerdmans en ik gaan er nu niet over. Het is aan de senaat en het is aan minister Van den Brink om die wetsbehandeling daar goed te doen. Ik heb er echt alle vertrouwen in dat die wetsvoorstellen het daar gaan halen, op basis van de argumenten en de duidelijke oproep van de IND en het COA dat zij dit nodig hebben om grip op de asielketen te krijgen. Verder doen wij gewoon ons werk op basis van het coalitieakkoord, waarin zowel over de nationale maatregelen als over de Europese aanpak hele heldere afspraken zijn gemaakt. U verwees naar hoe je ervoor kunt zorgen dat we in Europa een beter functionerend asielsysteem krijgen. We spannen ons met allerlei andere gelijkgestemde EU-lidstaten er niet alleen hard voor in om het EU-Migratiepact geïmplementeerd te krijgen, maar ook om te kijken hoe je naar een veel meer toekomstbestendig systeem kunt gaan, waarin ruimte is voor mensen die vluchten voor oorlog en geweld en waarin je misbruik dat plaatsvindt veel harder aanpakt.

Minister Jetten:

Dat hebben we nu niet nodig, want wij zijn bezig om die wetten aan een meerderheid te helpen en die daarna zo snel mogelijk uit te voeren. Aanvullend daarop is er het EU-Migratiepact, dat ook over een paar maanden ingaat.

Minister Jetten:

Volgens mij is nog niet zo heel lang geleden besloten dat die worden verlengd tot — wat zei ik nou net? — 8 juni. Ondertussen wordt er dus gewerkt aan een wijziging van de regelgeving om veel meer frequente en flexibele controles in te kunnen zetten, zodat de Koninklijke Marechaussee dat met de beschikbare capaciteit zo goed mogelijk kan doen.

Minister Jetten:

Ze zijn dus tot 8 juni verlengd. Dat is een overzichtelijke periode. Juist om ervoor te zorgen dat je dit soort schaarse capaciteit goed inzet, wordt er gekeken naar alternatieven. Ik denk dat het ook nuttig is om veel breder in Europa, met lidstaten onderling, gesprekken te voeren over wat we nou aan het doen zijn. Een deel van de grenscontroles, die door andere lidstaten veel intensiever worden ingezet, leidt namelijk vooral tot economische schade voor onder andere mkb'ers en inwoners van grensregio's. De vraag is hoe je de gezamenlijke capaciteit veel gerichter kunt inzetten om mensensmokkel en illegale grenspassages tegen te gaan.

Minister Jetten:

Dat heb ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat ze verlengd zijn tot 8 juni. In de tussentijd wordt gekeken naar een andere aanpak. We zullen richting 8 juni laten weten wat we na 8 juni gaan doen. Ik denk dat dat in eerste instantie door de minister van Asiel en Migratie gedaan wordt, maar dat gebeurt wel in afstemming met de collega's in het kabinet.

Minister Jetten:

Ik ben er bijna, voorzitter. Het blokje overig is heel kort. Er zijn nog een paar vragen in dit internationale blok. Verschillende fracties vroegen naar de 257 miljoen euro die extra wordt uitgetrokken voor het ODA-budget. Dat bedrag is gekoppeld aan de doelen uit het coalitieakkoord, namelijk humanitaire hulp, onderwijs en vrouwenrechten. Daarmee zetten we een stap richting de internationale OESO-norm. Het klopt dat er ook voor komend jaar middelen op de begroting zijn gereserveerd voor een bijdrage aan de bijgestelde asielramingen. Daarbij is ook een maximering van 10% voor eerstejaars asielopvang vanuit het ODA-budget afgesproken. Die 257 miljoen is echt bedoeld voor de aanvullende doelen uit het coalitieakkoord.

De heer Eerdmans vroeg nog naar de Chinese sanctielijst. China is zowel een partner, een concurrent, als een systeemrivaal. Daarbij past geen eendimensionale benadering die geen recht doet aan de complexiteit van de relatie tussen Europa en China. Er spelen hele grote belangen, zeker ook op het gebied van handel, ook voor het Nederlandse bedrijfsleven, dat veel zaken doet met China. Het gehele kabinet zal zich volledig inzetten voor een goede en constructieve relatie en de Nederlandse belangen daarbinnen. Dat geldt ook voor de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Op basis van alle signalen is mijn beeld dat aan zowel Nederlandse als Chinese kant iedereen ervan doordrongen is dat we beide zijn gebaat bij een constructieve en open werkrelatie, waarbinnen we elkaar aanspreken op zorgen die er over en weer leven.

Minister Jetten:

Het voltallige kabinet zet zich in voor een goede relatie met China, waarbij wij de Nederlandse handelsbelangen altijd voor ogen houden zonder dat wij in doorgeslagen afhankelijkheden terecht willen komen. Daartoe ook de aangescherpte China-aanpak zoals verwoord in het coalitieakkoord. Als er sprake is van handelsmissies of wat dan ook naar China, zullen leden van het kabinet daarbij aanwezig zijn.

Minister Jetten:

Ik heb er alle vertrouwen in dat ook de heer Sjoerdsma daar een goede en constructieve rol in kan vervullen. Dat gaan we dus de komende tijd zien.

Minister Jetten:

De signalen vanuit China zijn gewoon hoopgevend voor dat de constructieve maar ook kritische samenwerkingsrelatie zoals we die de afgelopen jaren hebben gekend, gewoon wordt voortgezet.

Minister Jetten:

Die sanctielijsten zijn al van een aantal jaar geleden. Daar staan heel veel politici en bewindslieden uit Europa en Noord-Amerika op. Die worden ook niet altijd even actief gehandhaafd wat dat betreft. Het is zoals de heer Klaver net zei. Dank voor die woorden; ik heb dat zelf ook al een aantal keer gedaan buiten de Kamer. Dit is ook de reactie die je soms kunt verwachten uit zo'n regime als we ons hier in Europa uitspreken over grove schendingen van de mensenrechten. Dat moeten we volgens mij ook blijven doen op de momenten dat dat nodig is.

Minister Jetten:

Met die 257 miljoen euro structureel zetten wij een stap in die richting. Dat geldt zeker in combinatie met de maximering van de bijdrage van 10% voor de eerstejaarsasielopvang, want die maximering stond op de rol om te verdwijnen. Het klopt dat we daarmee nog niet op die 0,7% zitten, maar dit is de stap die wij nu zetten. Dat doen we ook om juist met onze Europese partners te laten zien dat je niet alleen investeert in defensie en het postennetwerk, maar ook in de ondersteuning van humanitaire hulp, onderwijs en vrouwenrechten, de onderwerpen die ik net noemde. De minister zal u binnenkort informeren over hoe dat extra geld wordt besteed.

Minister Jetten:

Het eerlijke antwoord is ook hier dat dit hetgeen is waarover een politiek akkoord is bereikt. Binnen de financiële keuzes die we moesten maken, zouden we met die 257 miljoen euro extra in ieder geval weer een forse stap zetten. In de gesprekken die we tijdens de formatie met de fractievoorzitters hadden, hebben onder anderen mevrouw Bikker en de heer Stoffer nog andere zaken aangegeven, maar dit is wat we met deze drie partijen overeen zijn gekomen. Daar kunnen we de komende jaar echt wel heel veel mee doen.

Minister Jetten:

Er in de komende jaren naartoe groeien betekent dat er ook na deze kabinetsperiode weer meer nodig zal zijn als je die ambitie wil volhouden. Wij hebben in ieder geval voor deze jaren dit extra geld vrij kunnen maken. Ik krijg ook weleens signalen van heel veel ngo's, die vaak al vele jaren in heel moeilijke omstandigheden met ziel en zaligheid heel belangrijk werk doen, dat zij vooral willen weten hoe die besteding eruit gaat zien. Het is aan de minister om daar snel duidelijkheid over te geven, zodat de verschillende ngo's weten wat zij extra kunnen doen aan humanitaire hulp of het ondersteunen van vrouwen in kwetsbare gebieden.

Minister Jetten:

Ik behandel nog één vraag in het blokje internationaal. In het blok overig ga ik in op vragen van de heer Stoffer over koopzondagen en abortuszorg en van de heer Van Baarle over discriminatiebestrijding.

Minister Jetten:

Ik kan nu even geen specifiek antwoord geven met betrekking tot het tempo van het stappenplan. Dat kan ik eventueel in de tweede termijn doen. Ik denk dat de punten die de heer Bontenbal noemt terecht zijn. Hoe maken we ons fiscale stelsel simpeler? Hoe zorgen we ervoor dat het stelsel meer uitgaat van vertrouwen in plaats van het wantrouwen waardoor mensen worden vermorzeld in het systeem? Hoe organiseren we het zo dat de Belastingdienst en andere uitvoeringsorganisaties die versimpeling ook op korte termijn kunnen doorvoeren? Ik zal kijken hoe ik daar in de tweede termijn nog wat meer in detail op in kan gaan, maar ik kan me ook voorstellen dat de staatssecretaris u daar binnenkort veel uitvoeriger over zal informeren.

Minister Jetten:

Ja. Elke Kameruitspraak zullen wij serieus nemen. Als we als kabinet een andere afweging maken, zullen we daar heel expliciet over zijn, zodat u dat kunt volgen. Specifiek over de Europese inzet geldt natuurlijk dat ik, of andere leden van het kabinet, altijd mandaat ophalen in de Kamer voor de onderhandelingen die op Europees niveau plaatsvinden. U kunt de Nederlandse kabinetsleden dus afrekenen op de inzet die zij daar plegen. Dat er in Europa soms een andere eindconclusie uitkomt, is natuurlijk logisch als je met zo veel landen, de Europese Commissie en het Europees Parlement in een triloogonderhandeling zit.

Minister Jetten:

In principe neem je uitspraken van de Kamer serieus. Het verschil tussen moties en wetten is wel dat het kabinet er bij moties voor kan kiezen om een andere afweging te maken en de Kamer daar dan ook actief over informeert. Maar daar moet je natuurlijk niet lichtzinnig mee omgaan als je maar op 66 zetels kunt rekenen. In die zin zijn uitspraken van een meerderheid van de Kamer altijd een heel duidelijk signaal naar het kabinet.

Minister Jetten:

Ja. Zal ik dat eerst doen?

Minister Jetten:

Daar ben ik mee begonnen.

Minister Jetten:

Ja.

Minister Jetten:

Politieagenten moeten in alle veiligheid en vrijheid hun werk kunnen doen, en dat geldt overigens ook voor andere hulpverleners bij bijvoorbeeld de brandweer of de ambulance. We zien helaas te vaak incidenten waarbij dat niet het geval is; waarbij hulpverleners zoals politiediensten worden aangevallen of waarbij video's en uit de context geplaatste gebeurtenissen leiden tot onveiligheid van de betrokken individuen, terwijl zij gewoon in uniform hun werk voor ons allemaal aan het doen zijn. Zij kunnen volledig op onze steun rekenen. Dat is ook een van de redenen waarom we in het coalitieakkoord honderden miljoenen extra uittrekken voor onze nationale veiligheid, waaronder ook de politie valt. Zoals ik al aangaf, zal de minister van JenV in gesprek gaan met de politie om te kijken hoe we dat geld het beste kunnen inzetten. Ik denk ook dat veel van de mensen in uniform geholpen zijn met duidelijke steun vanuit de politiek op de momenten dat zij onder zware druk hun werk moeten doen.

Minister Jetten:

Dat klopt. Dat geldt ook voor veel burgemeesters, raadsleden, advocaten en journalisten, die de afgelopen jaren steeds vaker worden bedreigd. Het is cruciaal dat we juist op dat soort momenten opstaan en ons uitspreken. Met een aparte taskforce ondermijning, waar een aantal leden van het kabinet in zitten, zullen we hier gericht extra op inzetten de komende jaren.

Minister Jetten:

Als u dan na mijn beantwoording een korte pauze kunt inlassen ...

Minister Jetten:

Voor uw spoorboekje, zoals ik net al aangaf: de heer Van Baarle krijgt straks antwoord van mij op de vraag over de discriminatieaanpak van het kabinet. De heer Stoffer krijgt antwoord op de vraag over koopzondagen en abortuszorg. Dan had ik nog voor de heer Van Baarle en mevrouw Ouwehand Israël en Gaza over.

Minister Jetten:

Dan doe ik dat meteen even. Mevrouw Ouwehand en ook mevrouw Bikker hebben in hun eerste termijn aandacht gevraagd voor de grondoorzaken van de toename van extreem gedachtegoed en rechtsextremisme in de Europese en de Nederlandse samenleving. Wat ons betreft gaat het er heel erg om hoe we ervoor zorgen dat de politiek en de overheid er weer voor mensen zijn, bijvoorbeeld voor grote sociaaleconomische problemen als "kan ik een betaalbaar huis vinden? Is de overheid er voor mij als ik door het ijs zak? Wordt er genormeerd op momenten dat er sprake is van uitsluiting of discriminatie?" Op al die momenten dat de overheid daarin heeft gefaald de afgelopen jaren, heb je een voedingsbodem gecreëerd of gevoed voor extremer gedachtegoed. Daar moet je met elkaar tegen optreden. Dat is ook de reden waarom we een zeer ambitieus coalitieakkoord hebben, om extra inspanningen te plegen op veel van die onderwerpen als een eigen huis, kansen krijgen om mee te kunnen doen, het bestrijden van armoede en schulden en noem het allemaal maar op. Dat is niet exact het rapport waar mevrouw Ouwehand naar verwijst, maar dat is wel de gedachte die er bij ons achter zit om met zo veel ambitie aan de slag te willen.

Minister Jetten:

Als u ze mij toestuurt, dan ga ik ze tot me nemen.

Minister Jetten:

Mevrouw Ouwehand en de heer Van Baarle vroegen naar de schrijnende situatie in Gaza en op de Westbank.

Minister Jetten:

De situatie is nog altijd zeer zorgwekkend, want ook in de afgelopen weken en maanden hebben bombardementen plaatsgevonden waarbij Palestijnen zijn gedood. We zien dat humanitaire hulp in de Gazastrook nog altijd niet voldoende is om mensen van noodzakelijk voedsel, medicijnen, onderdak et cetera te voorzien. Dat heeft daarom ook de volle aandacht van dit kabinet. We zullen ons echt actief inspannen om op korte termijn veel meer toegang tot humanitaire hulp voor elkaar te krijgen. Daarom kiest het kabinet ervoor om de relatie te herstellen met de VN-organisatie die verantwoordelijk is voor hulp aan de Palestijnen. Daar gaan we ook weer extra budget voor uittrekken, omdat dat de snelste manier is om die noodzakelijke humanitaire hulp daar naar binnen te krijgen. Dat doen we naast de verdere verbreding en diversificatie van hulp met andere hulporganisaties die daar ook belangrijk werk kunnen verrichten. Mocht de situatie in de Gazastrook zich de komende tijd verder verbeteren — laten we hopen dat de internationale gemeenschap die massale druk blijft uitoefenen om dat voor elkaar te krijgen — dan wil Nederland ook bijdragen aan de wederopbouw van Gaza, waar heel veel werk te verzetten is.

Maar het gaat niet alleen om Gaza. Het gaat ook om illegale activiteiten op de Westelijke Jordaanoever, waarbij naast de reeds bestaande illegale nederzettingen ook sprake is van verdere uitbreiding van die nederzettingen en allerlei activiteiten van Israëlische kolonisten die het leven van Palestijnen op de Westbank steeds meer onmogelijk maken. De nationale maatregelen en de Europese sancties tegen extremistische leden van de regering daar blijven daarom van kracht, totdat er betekenisvolle stappen richting vrede en handhaving van het internationaal recht worden gezet. De minister van Buitenlandse Zaken heeft gisteren gesproken met zijn Israëlische ambtsgenoot en heeft daar nogmaals heel krachtig onderstreept dat Nederland van Israël verwacht dat het meer doet om die humanitaire hulp naar Gaza voor elkaar te krijgen en met klem benadrukt dat die ngo-registratiewetgeving moet worden herzien. Daarnaast heeft ook de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking afgelopen dinsdag gesproken met Nederlandse hulporganisaties die door die wetgeving vrezen dat hun werk op korte termijn onmogelijk wordt gemaakt. Dat zijn vaak Nederlanders die voor die Nederlandse organisaties in onmogelijke omstandigheden werk doen om nog een stukje minimale humanitaire hulp te verlenen. Deze Nederlandse ngo's kunnen op onze onvoorwaardelijke steun rekenen.

Aan de andere kant vroeg de heer Stoffer aandacht voor druk en dreiging die met name vanuit Iran richting de Israëlische samenleving wordt uitgeoefend. Daarvoor geldt ook de andere kant van de medaille, namelijk dat wij ons ook vol uitspreken tegen die bedreigingen. De Nederlandse regering zet zich in, ook in Europees verband, om de sancties op het Iraanse regime verder te versterken. Daar is recentelijk een goede stap gezet door de Revolutionaire Garde van Iran op de lijst van terreurorganisaties te plaatsen. Die vervult op veel plekken in de regio een destabiliserende rol. We volgen natuurlijk met veel aandacht de huidige ontwikkelingen in de onderhandelingen tussen de VS en Iran. Hopelijk leiden die tot diplomatieke afspraken die tot meer stabiliteit en rust in de regio leiden.

Minister Jetten:

Het gaat om de vraag wat we acuut en op korte termijn kunnen doen om de benarde situatie van Palestijnen in de Gazastrook en op de Westbank te verlichten. Het meest acute wat daar nu speelt, is dat door de aangekondigde wetgeving van de Israëlische regering talloze ngo's het werken straks onmogelijk wordt gemaakt, waardoor mensen in een zeer kwetsbare positie dat laatste beetje humanitaire hulp, waarop ze nu nog kunnen rekenen, niet meer kunnen krijgen. Dat is de reden waarom we de Israëlische regering daarop aanspreken, de reden waarom we met de Nederlandse ngo's kijken hoe we hen daar extra kunnen ondersteunen en dat is ook de reden waarom we de samenwerking met de VN-organisatie herstellen en financieren, zodat die noodzakelijke hulp voor de Palestijnen kan doorgaan. Dat is wat er acuut nodig is voor mensen die daar in de knel zitten. Daarnaast spreken we de Israëli's aan op de misstanden die op de Westbank plaatsvinden, gaan de nationale maatregelen en Europese sancties door, en wordt er doorgewerkt aan handelsmaatregelen tegen producten uit de illegale nederzettingen. Dat is een heel helder signaal. Tegelijkertijd zullen we ons ook moeten inspannen voor perspectief op lange termijn, namelijk een tweestatenoplossing waarin zowel voor Israëli's als voor Palestijnen een toekomst in vrede en veiligheid mogelijk is. Daar kan Nederland, samen met de Europese partners, een rol spelen. En dat zullen we de komende tijd meer doen dan de afgelopen jaren het geval was.

Minister Jetten:

Ik was zowel hier in Den Haag als in Amsterdam aanwezig bij Rode Lijndemonstraties. Wat mij die keren heeft geraakt, is dat er Nederlanders waren uit alle hoeken en gaten van ons land. Nederlanders die met de trein zijn gekomen en met opa, oma en hun kleinkinderen in het rood gekleed de straat op gingen om heel duidelijk te maken dat mensen van de beelden op tv, de doden en de mensen met honger en dorst en een totaal gebrek aan gezondheidszorg, zeggen "dit kan niet" en "de internationale gemeenschap moet meer doen om deze kwetsbare mensen die geen onderdeel zijn van terreur of oorlog, maar daar wel het slachtoffer van zijn, beter en meer te helpen". Dat is wat het kabinet nu doet door met die ngo's te kijken hoe we voorkomen dat hun inzet in die gebieden volstrekt onmogelijk wordt. Dat is waarom we de samenwerking met de VN-organisatie en de financiering daarvan herstellen zodat de acute noden van de Palestijnen kunnen worden beantwoord. Dan hebben we daarnaast hier in dit huis, net als iedereen in dit land, vaak een emotionele discussie over wat we vinden van dit conflict, hoe we kunnen voorkomen dat dit conflict ook onze eigen samenleving verder verhardt en mensen tegen elkaar opzet, en hoe je als Nederland in zo'n ingewikkeld geopolitiek conflict toch een rol kunt spelen om uiteindelijk tot een betere diplomatieke oplossing te komen.

Minister Jetten:

Daar ga ik ook van uit. Niet alleen de heer Van Baarle, maar ik denk iedereen in deze Kamer heeft een zeer uitgesproken mening over dit conflict en alles wat daar gaande is. Wij zullen daar dus vaker een debat over voeren. Wij hebben met deze drie partijen in het coalitieakkoord een aantal afspraken gemaakt, in het belang van de Palestijnen die in een verschrikkelijke situatie verkeren en in het belang van de veiligheid en de vrijheid voor Israël. Wij willen ons daarbij niet verbinden aan een regering waar we allemaal heel kritisch op zijn, of aan Palestijnse organisaties die de afgelopen jaren verantwoordelijk zijn geweest voor verschrikkelijke terreurdaden. Het gaat ons allemaal om het normale leven van normale Israëliërs en normale Palestijnen, die in de afgelopen jaren door de internationale gemeenschap op meerdere manieren keihard in de steek zijn gelaten.

Je kunt gewoon niet ontkennen dat in dit coalitieakkoord ook aanvullende afspraken zijn gemaakt, zoals de erkenning van de inzet van de internationale onderzoeken, de instelling van internationale sancties, die noodzakelijk zijn zolang de situatie niet verbetert, en het recht doen aan internationale arrestatiebevelen die zijn uitgevaardigd. Het is nogal wat om je als Nederlands kabinet daarachter te scharen, gelet op het feit dat het gaat om een land waar je al zo lang een relatie mee hebt. Daarom houden we ook de lijnen open en spreken we elkaar aan op de zaken die we onvoldoende vinden en niet snel genoeg verbeteren. Dat zullen we blijven doen. Ik ga er ook van uit dat u, en met u vele anderen in deze Kamer, ons daar scherp op zult houden.

Minister Jetten:

Ik denk dat de beschrijving van het leed dat daar elke dag plaatsvindt ons allemaal niet in de koude kleren gaat zitten. Dat geldt overigens ook voor heel veel mensen daar. Ook in de Israëlische samenleving zijn er mensen die zich daar regelmatig tegen uitspreken. De Nederlandse regering erkent ook, naar aanleiding van de voorlopige maatregelen van het Internationaal Gerechtshof, de ernstige risico's die daar momenteel gelopen worden en de inspanningsverplichting voor de hele internationale gemeenschap om daartegen in actie te komen. Dat is wat we doen en dat is ook wat we zullen blijven doen.

Minister Jetten:

We doen ook meer dan er tot nu toe is gedaan. Daarom hebben de beide ministers, van Buitenlandse Zaken en van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, meteen in hun eerste week actie ondernomen. Daar zal het de komende tijd ook niet bij blijven, maar we zullen moeten zoeken naar de manier waarop Nederland de meeste impact kan hebben. Dat is om aan de ene kant de acute humanitaire hulp die moet worden geleverd veel meer en zonder belemmeringen te laten plaatsvinden en om tegelijkertijd te kijken hoe we kunnen bijdragen aan oplossingen via het diplomatieke proces en de wederopbouw van de Gazastrook. Dat vraagt van de totale internationale gemeenschap natuurlijk om veel meer betrokkenheid dan we de afgelopen tijd hebben gezien.

Minister Jetten:

Precies, de internationale gemeenschap zal daar gezamenlijk in moeten optrekken. Daarin pakken wij met deze twee ministers vanaf de eerste week onze rol.

Minister Jetten:

Ik hoop dat helemaal niemand in dit huis terroristen wil financieren. Dat kan niet de bedoeling zijn. Nederlands belastinggeld is bedoeld om noodzakelijke humanitaire hulp te verlenen, in dit geval aan Palestijnse vluchtelingen en ontheemden. Er zijn de afgelopen tijd allerlei onderzoeken gedaan naar vermeende misstanden bij UNRWA. Juist door de afronding van die onderzoeken kan die relatie nu worden hersteld en kan daar extra geld voor worden uitgetrokken. U leest echter ook in het coalitieakkoord dat we naast het herstel van die relatie blijven inzetten op diversificatie van de humanitaire hulp aan de Palestijnen, zoals dat destijds in het debat is gewisseld.

Minister Jetten:

Ten opzichte van de afgelopen paar jaar zetten wij nu extra stappen. Maar tegelijkertijd weten we ook uit vele debatten dat er in deze Kamer heel verschillend wordt gedacht over dit onderwerp. Er zijn dus niet per se heel duidelijke meerderheden voor een hele hoop andere zaken. We gaan die debatten gewoon voeren, en zullen dat, denk ik, regelmatig doen, want dit ontzettend verschrikkelijke conflict is voorlopig niet voorbij. Er zal dus regelmatig aanleiding zijn om weer met elkaar van gedachten te wisselen over Israël en Palestina. Dan zullen we ook zien wat meerderheden in de Kamer vinden en of er eventueel extra inspanningen van het kabinet nodig zijn. Maar dit is in ieder geval de inzet waar D66, CDA en VVD het over eens waren in de onderhandelingen en waar we als kabinet nu ook mee aan de slag zijn gegaan.

Minister Jetten:

Ik ga toch even terug naar het begin van de interruptie van de heer Klaver. Dat punt is namelijk precies waar het op dit onderwerp zo vaak misgaat, denk ik. We zitten zo ingegraven in onze eigen standpunten dat we vooral de ander gaan verwijten dat die fout is op dit onderwerp. Dit terwijl dit punt bij iedereen enorm diep gevoelde emoties oproept over wat er ter plekke gebeurt in Gaza en op de Westbank, of over de veiligheid van Israëli's, die van zo veel kanten worden bedreigd, of over hoe dit conflict in onze eigen samenleving wordt geïmporteerd en leidt tot verdere verharding op allerlei plekken zodat we tegenover elkaar komen te staan. Maar als je, zoals wij hebben gedaan in de onderhandelingen, in alle rust en zonder campagneretoriek met elkaar praat over wat er daar gaande is en welke oplossingen we zien op het diplomatieke spoor richting twee staten, welke oplossingen we zien om de druk op te voeren om de acute misstanden tegen te gaan, welke oplossingen we zien om op heel korte termijn de humanitaire hulp te verbeteren, dan zie je dat deze drie partijen elkaar in ieder geval op deze punten hebben gevonden. We hebben gezegd: laten we afspraken maken op de punten waarover we het eens zijn, zodat we in ieder geval wat gaan doen als nieuw kabinet. Verder zullen we met open vizier die debatten met de Kamer aangaan.

Minister Jetten:

Toch even op dat eerste punt. Ik had het niet over de Rode Lijndemonstraties. Ik had het over verwijten naar één van de partijen in deze coalitie of naar specifieke personen. Die gaan ons niet verder brengen op dit dossier. Wat ons verder brengt, is een oprechte zoektocht en interesse in wat ons allemaal aangaat en waar we het over eens kunnen zijn om de Nederlandse inzet in de internationale gemeenschap te verbeteren. Dat was mijn punt.

Dan de tweede vraag in die interruptie. Het is overduidelijk dat ook de drie coalitiefracties het niet op alle punten met elkaar eens zijn. Ik verwacht de komende jaren in de debatten dus ook een heel duidelijke inbreng van de VVD-fractie en van de CDA-fractie en van de D66-fractie op dit onderwerp, zoals ook veel andere partijen, oppositiepartijen, hier regelmatig aan de interruptiemicrofoon zullen staan om over dit onderwerp te spreken.

Minister Jetten:

Omdat er voor erkenning van staten ook een meerderheid in dit parlement nodig is en de drie fracties — dat heeft de heer Paternotte gisteren volgens mij ook goed uitgelegd — alle drie net op een andere manier kijken naar het moment en de manier waarop je de Palestijnse Staat erkent. Ik sta hier als minister-president van dit kabinet en zal het dus ook moeten doen met hetgeen waar partijen het over eens zijn en dat is een inspanning voor een tweestatenoplossing met een vrij en veilig Israël en een vrij en veilig Palestina. Maar over de wijze waarop die erkenning moet plaatsvinden, verschillen de drie coalitiefracties van mening. Daar kan ik een hele boom over opzetten, maar het antwoord is eigenlijk heel simpel. We gaan daar als kabinet elke keer vanuit het coalitieakkoord open het debat met de Kamer over aan.

Minister Jetten:

Ik denk dat ik daar heel simpel op kan antwoorden met het woord "ja".

Minister Jetten:

Een helder verzoek van mevrouw Bikker.

Voorzitter, dan de laatste drie vragen. De heer Stoffer vroeg naar de lokale ruimte als het gaat om de zondagsrust. Ook deze regering erkent hier de gemeentelijke vrijheid voor zover in de wet vastgelegd, zoals bijvoorbeeld in de Winkeltijdenwet het geval is.

De heer Stoffer vroeg ook naar de aantallen abortussen in Nederland. Laat ik daar een paar dingen over zeggen. Voor dit kabinet staan niet de aantallen, maar zelfbeschikking, zorgvuldigheid, kwaliteit en toegankelijkheid van zorg centraal. Vrouwen in Nederland kunnen in vrijheid beslissen over hun zwangerschap en hebben ook toegang tot abortuszorg van hoge kwaliteit, die onder strenge voorwaarden is vormgegeven. Het beleid richt zich op het behouden van die goede en toegankelijke abortuszorg en het versterken van de regie van mensen op hun kinderwens. We maken structureel middelen vrij voor het programma Kansrijke Start, om toekomstige ouders in meer kwetsbare situaties te kunnen helpen met het bieden van voldoende zorg en ondersteuning.

We weten dat in ongeveer een derde van de gevallen vrouwen al eerder een zwangerschapsonderbreking hebben ondergaan. Juist door de inzet te richten op de vrouwen in die kwetsbare positie, kan je ongewenste zwangerschappen en, met een heel lelijk woord, herhaalabortussen proberen te voorkomen, want dat voorkomt ook heel veel ander leed. Dat hoeft elkaar ook niet uit te sluiten. Goede en toegankelijke abortuszorg waarin de zelfbeschikking van vrouwen centraal staat, kan hand in hand gaan met goede publiekscommunicatie, goede voorlichting, het beschikbaar maken van anticonceptie en inzet op het programma Gezonde School. Ik hoop dat we daarmee in de komende jaren die goede en zorgvuldige balans op dit vlak kunnen voortzetten.

Tot slot, voorzitter, de vraag van de heer Van Baarle. Daarvoor moet ik even bladeren, terwijl ondertussen meneer Stoffer naar voren komt.

Minister Jetten:

Ik heb niet de overtuiging dat de heer Stoffer mij of ik hem ooit op andere gedachten ga brengen als het gaat om de principiële kijk die wij hebben op abortuszorg. Het is goed om daar af en toe een stevige fundamentele discussie over te voren, maar ook niet onnodig vaak en lang. We kunnen elkaar wel vinden op een heleboel praktische maatregelen die zorgen voor het wegnemen van allerlei blokkades die mensen nu ervaren. We hebben, denk ik, eerder ook in Rutte III en Rutte IV laten zien dat bijvoorbeeld D66 en de ChristenUnie elkaar juist op dat vlak hebben kunnen vinden, dus om in ieder geval de dingen te doen waar we het over eens zijn. Met die lijn kunnen we volgens mij door.

Minister Jetten:

Dan nog de vraag van de heer Van Baarle over de inzet tegen discriminatie. We gaan aan de slag met het versterken van de landelijke antidiscriminatievoorzieningen en willen daarbij ook veel meer fysieke loketten ... O, u zit tegenwoordig daar, excuus. We willen daarbij ook veel meer fysieke loketten, zodat discriminatie überhaupt veel beter in beeld komt. We vergroten het aantal discriminatierechercheurs, zodat er ook meer discriminatiezaken met prioriteit kunnen worden opgepakt. We zetten ook in op betere acties tegen discriminerende en antisemitische spreekkoren bij sportwedstrijden. Verder zetten we in op de emancipatie en acceptatie van diverse groepen, onder andere op school en de werkvloer. De minister van BZK zal als coördinerend bewindspersoon de komende tijd ook de positie van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme en de positie van de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding verder versterken en wettelijk verankeren. Daarmee hebben we, denk ik, in de volle breedte een hele stevige en meerjarige aanpak te pakken.

Minister Jetten:

We zullen in de volle breedte verder aan de slag moeten met discriminatiebestrijding. Dat is precies wat we beogen met één coördinerend bewindspersoon en een betere verankering van de twee nationaal coördinatoren die daarop zijn aangesteld. Zij voorzien ons ook regelmatig van gevraagd en ongevraagd advies over problemen in wet- en regelgeving, wat er in de uitvoering niet goed gaat en hoe we ervoor zorgen dat de aangiftebereidheid toeneemt. Dat leidt dan tot meer veroordelingen. In de volle breedte intensiveren we dus de aanpak. Ook lopen er nog een aantal initiatiefwetten vanuit de Kamer. Die worden volgens mij met volle vaart voortgezet. Het kabinet gaat daar graag snel met de Kamer over in debat.

Minister Jetten:

Wat mij betreft zullen we ons ervoor moeten inspannen om elke vorm van discriminatie en haat tegen te gaan. Dat is ook de reden waarom het woord niet specifiek in het coalitieakkoord stond. We hebben er met elkaar namelijk geen discussie over dat ook daar extra inzet nodig is.

Minister Jetten:

Ik heb nu even niet de exacte tekst voor me, maar daarom staan er ook passages in over discriminatie op grond van religie, op grond van huidskleur en op grond van afkomst. Het moet niet uitmaken waar je ouders vandaan komen. Dit vraagt gerichte inzet. Je moet veel beter begrijpen tegen welke problemen mensen aan lopen, vandaar die twee nationaal coördinatoren. Op basis van hun adviezen moet je gerichte maatregelen treffen om discriminatie, op welke grond dan ook, tegen te gaan.

Minister Jetten:

Ja.

Minister Jetten:

Volmondig ja, want hoe oneens we het met elkaar kunnen zijn over onze politieke standpunten, vind ik dat je met je poten van een Nederlandse parlementariër af moet blijven.

Minister Jetten:

Als u dan ook geen tweede termijn meer nodig heeft, vind ik het prima!

Minister Jetten:

Dan zou het geen goede maatregel zijn. Daarom moet je ook voorkomen dat mensen te lang in werk of beroepen zitten die ze eigenlijk niet aankunnen. Vandaar dat we inzetten op Leven Lang Ontwikkelen, mensen veel meer van werk naar werk begeleiden, veel meer aandacht voor de zware beroepen en het programma dat gaat over gezond naar je pensioen toewerken. Dat vraagt dus om een hele brede inzet.

Minister Jetten:

Ik denk niet dat we beschikten over de specifieke informatie waar de heer Klaver nu naar verwijst, maar dit is wel de reden waarom er in het hoofdstuk over de arbeidsmarkt ook een hele hoop andere maatregelen zijn opgenomen. Even los van koppeling van acht naar twaalf maanden vinden wij sowieso dat we mensen veel meer moeten ondersteunen tijdens hun carrière. Dat willen we doen met Leven Lang Ontwikkelen, meer aandacht voor zware beroepen en meer aandacht voor gezondheid. Ik denk dus eerlijk gezegd dat waar de heer Klaver nu naar verwijst ook geldt voor de huidige praktijk, namelijk dat we meer moeten doen om mensen gedurende hun loopbaan veel gerichtere ondersteuning te bieden.

Minister Jetten:

Dan herhaal ik nogmaals dat ik heb aangegeven dat we hierop een pas op de plaats maken. We bieden een opening voor een breed gesprek met partijen in de Kamer, maar vooral ook met werkgevers en werknemers, om breed met elkaar de schouders te zetten onder het onderwerp van een goede oudedagsvoorziening en op een gezonde manier richting je pensioenleeftijd gaan. Het belang daarvan staat wat mij betreft buiten kijf, ook zonder een aanpassing van de koppeling zoals die nu in het coalitieakkoord staat.

De voorzitter:

Het woord is aan de heer Klaver voor zijn inbreng namens de fractie van GroenLinks-Partij van de Arbeid tijdens de tweede termijn.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel, voorzitter. Dank voor de bezielende leiding deze anderhalve dag. Dank aan de minister-president voor de beantwoording van alle vragen; uitstekend gedaan. Ik vond de rest van de kabinetsploeg ook echt heel goed. Hou dit vast, zou ik u willen zeggen ter aanmoediging.

Voorzitter. Verder is mij opgevallen dat dit debat in redelijke rust is verlopen. We hebben ook weleens van dit soort debatten gehad waarin de temperatuur heel hoog opliep. Volgens mij zijn de temperaturen wel hoog opgelopen, maar ging dat steeds over inhoudelijke strijdpunten. Dat is terecht, want het gaat ergens over in de politiek en er zijn grote meningsverschillen. Ik had gehoopt dat we een aantal van die meningsverschillen al vandaag hadden kunnen overbruggen. Het lijkt nog niet zover te zijn. Maar goed, de avond is nog niet om. Het is belangrijk dat we die meningsverschillen allereerst blootleggen, zodat duidelijk is waar ze zitten en we vervolgens een poging doen om ze te overbruggen en stappen te zetten met elkaar.

Voorzitter. Ik wil beginnen met de AOW, omdat dat voor onze fractie een van de meest aangelegen punten is. Ik heb het al een paar keer gezegd, maar ik wil dit kabinet er echt van doordringen: voor ons gaat het hierbij om twee zaken. Eén. Wij vinden het onrechtvaardig voor al die mensen die nog langer moeten werken en die al op jonge leeftijd zijn begonnen in zwaar werk. Voor hen is dit eigenlijk al niet te doen. Maar wat hier ook meespeelt en waarom dit voor ons een stevig punt is, is het feit dat hierover gewoon afspraken waren. Het is onbetrouwbaar om eenzijdig terug te komen op die afspraken. Het legt ook een hypotheek op samenwerking. Het is een valse start. Het feit dat op de dag van de regeringsverklaring vakbonden zeggen "wij willen niet in overleg, wij stoppen ieder overleg totdat dit weg is", zou een teken en een signaal moeten zijn. Ik hoop dat we deze dag kunnen afsluiten met een premier die zegt: dat klopt, dat is waar, wij halen deze maatregel van tafel. Dat is de enige verstandige zet die nu gedaan kan worden. Op dit punt dienen we ook een motie in, net zoals de vorige keer.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Het is ook gegaan over wie de rekening betaalt. Dat was ook een belangrijk onderwerp in de verkiezingscampagne. We waren het er allemaal over eens dat er extra uitgaven gedaan moesten worden aan defensie, maar de grote vraag is: wie gaat dat betalen? Van bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid wisten we dat als deze drie partijen zouden gaan samenwerken, die er zeker in zouden zitten; dat stond namelijk in de verkiezingsprogramma's. Wij maakten daar andere keuzes in, maar deze kan ik goed navolgen vanuit het perspectief van deze partijen. Ik denk dat het onverstandig is, maar we gaan hier nog het debat over voeren met elkaar.

Over één punt was ik echt wel wat verbaasder. Het is in de campagne namelijk ook gegaan over de ruggengraat van onze samenleving, over de mensen die dit land draaiende houden en over dat we de rekening eerlijk moeten verdelen. Met de defensiebelasting die er nu ligt … Hoe noemden jullie die ook alweer? De vrijheidsbijdrage, de vrijheidsbijdrage, ja. Dat krijg je ervan als je belastingmaatregelen gewoon een naam geeft. Een belastingverhoging voor werkende mensen, dat is wat het is. Dat is wat het is: een belastingverhoging voor werkende mensen. Er is bewust voor gekozen om geen belastingverhoging te doen voor mensen met heel veel vermogen. Er is bewust voor gekozen om geen belastingverhoging in te voeren voor winsten. Dan wordt hier in vak K door coalitiepartijen gezegd: er is een maximum aan wat bedrijven aankunnen. Dat klopt; er is een maximum aan wat bedrijven aankunnen; er is ook een maximum aan wat mensen aankunnen.

Daarom vinden we het van cruciaal belang dat we ervoor zorgen dat die verhouding anders is en dat de rekening niet alleen komt te liggen bij de werkende mensen in dit land. Voor mijn fractie is het belangrijk dat er een schuif plaatsvindt naar winst en vermogen. Andere partijen hier in het parlement vinden misschien dat er wat zwaarder bezuinigd kan worden of dat er meer naar de hogere inkomens gekeken kan worden. Volgens mij is de gemene deler in dit parlement dat wij vinden dat wat er nu ligt, niet goed genoeg is en dat het aan het kabinet is om te zoeken naar partijen waarmee het meerderheden kan vormen om wel voldoende geld op te halen om alle plannen te kunnen bekostigen. Daarom heb ik de volgende motie.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter, tot slot. Ik ben heel benieuwd hoe het kabinet de samenwerking met het parlement precies voor zich ziet. Volgens mij weten ze het zelf ook nog niet precies en moet dat de komende tijd een beetje uitgevonden gaan worden. Ik wil wel voor het volgende waken. Pas op met te veel alleen gelegenheidscoalities sluiten. Er ligt een financieel kader dat niet kan rekenen op een meerderheid hier in het parlement. Het zal geen geheim zijn: ik vind dat dat financiële kader behoorlijk opgerekt mag worden. Maar wat mij betreft zitten daar ook grenzen aan. Als er geen meerderheid is voor hoe zo'n financieel kader eruitziet, kan het weleens heel snel de verkeerde kant opgaan met de overheidsfinanciën. Daarom kan het kabinet, maar ook Nederland, er baat bij hebben ervoor te zorgen dat er een financieel kader is waar wel een meerderheid voor is hier in het parlement. Vanaf die basis kun je verder bouwen en kun je met meer rust, reinheid en regelmaat bouwen aan de grote doorbraken die nodig zijn.

Ik wens het kabinet veel succes met de taak die voorligt. Ik wens het toe niet alleen op zoek te gaan naar de juiste vibe, maar vooral ook naar die echte doorbraken, die nodig zijn.

Dank u wel.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Inderdaad, ik zet één stapje terug, naar de AOW. Ik vind dat het pensioenakkoord een heel goed voorbeeld is van een akkoord dat hier is gesloten. Dat is namelijk gesloten in samenwerking met de maatschappelijke partners. De sociale partners hebben een akkoord gesloten en er is voor gezorgd dat meer dan 100 zetels in het parlement dat konden dragen. Daardoor wisten we dat dit het een lange tijd zou volhouden. Dat is waarom ik zo kritisch ben op het gegeven dat daarvan afstand is genomen. Wij hebben aangegeven dat wij kiezen voor het voeren van een verantwoordelijke oppositie. Gelet op de manier waarop dit kabinet tot stand is gekomen — dat zult u vast niet zijn vergeten — hadden we ook kunnen zeggen: zoek het maar uit. Maar daar geloof ik niet in. Ik heb aangegeven dat wij bereid zijn om akkoorden te sluiten, wat ons betreft al voor de zomer, op alle onderwerpen die belangrijk zijn. De vraag hoe dat moet gebeuren, is de vraag die ik aan het kabinet heb gesteld. Wij staan klaar. Als jullie zeggen "wij willen daar graag afspraken over maken", dan zeg ik er wel bij dat de manier waarop door de coalitie en dit kabinet over de AOW wordt gesproken, daar een hypotheek op legt. Dat vind ik zonde.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Met initiatiefwetten zullen wij gewoon blijven komen. Als we goede voorstellen hebben, dan zullen we die naar voren brengen en daarvoor meerderheden zoeken in het parlement. Dat is wat we altijd doen. Waarover heb ik het als het gaat om die verantwoordelijke oppositie? Er is een kabinet gestart met een regeerprogramma waar geen meerderheden voor zijn. Wij zijn in principe bereid om die plannen aan meerderheden te helpen. Het is wel van belang wat het kabinet daarop gaat doen. Welke plannen heeft het? Met wie gaat het samenwerken? Hoe ziet het verdere financiële kader eruit? Daarom heb ik aangegeven: dit is wat wij willen. Het is mij nog niet helemaal duidelijk hoe het kabinet dat gaat doen. Ik heb daar twee waarschuwingen bij gegeven: een, pas op wat je doet met de AOW; en twee, kijk uit met iedere keer allerlei gelegenheidscoalities, want voordat je het weet, wordt het geen permanente formatie, maar een permanente chaos.

De heer Paternotte (D66):

Voorzitter, aan u heel veel dank voor uw bezielende leiding op deze anderhalve dag. Dit soort debatten nemen altijd veel tijd in beslag en dan is er natuurlijk één iemand die beide dagen altijd op zijn stoel zit: de voorzitter. Er is nog iemand voor wie dat in feite geldt, en dat is de minister-president. Ik wil hem en al zijn collega's danken voor de beantwoording van vandaag.

Het is een hele goede Nederlandse gewoonte dat een kabinet pas echt van start kan gaan nadat twee dagen debat is gevoerd met de Tweede Kamer, nadat er is geluisterd naar de volksvertegenwoordiging en nadat er heel veel is uitgewisseld. Dat is nu extra belangrijk, omdat de bal ook hier ligt. Dit moet een samenwerkingskabinet worden. Dat betekent: continu de samenwerking opzoeken met heel Nederland en natuurlijk zeker ook met de volksvertegenwoordiging. Je merkt ook dat het gesprek anders is. Wat de heer Klaver net zei, namelijk dat het hier om de inhoud ging, dat er scherp gedebatteerd is en dat er duidelijke meningsverschillen waren, klopt. Dat geldt zeker voor het punt dat hij maakte, namelijk dat het ging op een manier die een goede basis legt voor hoe we met elkaar de komende jaren om kunnen gaan. Op een normale manier en op een manier waarbij het kabinet stappen zet. We hebben de pas op de plaats ten aanzien van de AOW-leeftijd gehoord en we hebben het kabinet horen zeggen: wij willen ervoor zorgen dat de armoede in Nederland daalt en niet zou kunnen gaan stijgen.

Voorzitter. Dit zijn belangrijke stappen die aangeven dat het kabinet ook zelf veel waarde toekent aan het debat dat we vandaag in de Kamer hebben gevoerd, maar het betekent ook dat de opdracht voor het kabinet alleen maar een stukje groter wordt. Voor D66 geldt, zoals wij in dit debat hebben aangegeven, dat we niet kunnen wachten totdat er meer huizen gebouwd gaan worden in Nederland en totdat we van het stikstofslot komen. Ik waardeer het dat het kabinet heeft aangegeven dat, los van de dingen die twee dagen geleden al naar buiten kwamen, de concrete plannen hiervoor nog voor de zomer komen. We willen heel graag dat er weer investeringen in het onderwijs komen, zodat er meer gelijke kansen komen. Het is goed dat het kabinet bijvoorbeeld ook voor studenten kijkt hoe we hun sneller meer financiële zekerheid kunnen geven. Daarmee kunnen we er ook voor zorgen dat er bijvoorbeeld meer studenten in het mbo gaan studeren. Zij zijn later op de arbeidsmarkt namelijk keihard nodig. Hetzelfde geldt voor klimaat en de investeringen in de veiligheid van Europa. In een wereld die, ook tijdens dit debat, snel aan het veranderen is, kunnen die niet wachten.

Wat ons betreft mag deze ploeg nu aan de slag. Ze zitten er allemaal, zeker na twee dagen, nog behoorlijk fris bij. Dat is heel goed, want het wordt hard werken. Maar: werk waarmee je Nederland weer in beweging brengt, is ook heel leuk werk. Het is natuurlijk niet alleen maar koffiedrinken; het is ook op een gegeven moment kunnen constateren dat je iets hebt veranderd. Dat geldt eigenlijk ook voor ons allemaal in deze Kamer. Elke dag hebben wij niet alleen weer een kans om 76 handen de lucht in te krijgen en zo een stap verder te zetten, maar ook om hopelijk veel samenwerking met het kabinet op te zoeken om daarmee resultaten te boeken. Wat ons betreft is dat de manier waarop we het kunnen gaan doen, dus zeg ik tegen het kabinet: aan de slag.

De heer Wilders (PVV):

Voorzitter, dank u wel. Ik kan vrij kort zijn. Ook namens mij eerst dank aan de minister-president voor de gegeven antwoorden. Zijn antwoorden veranderen ons oordeel echter niet. Sterker nog, ze bevestigen de mening van mijn fractie dat dit kabinet zo snel mogelijk van het politieke toneel zou moeten verdwijnen. Ik moet eerlijk zeggen: het was de eerste uren vandaag — dan heb ik het natuurlijk over de AOW-ingreep — ook tekenend hoe weinig de premier in staat en bereid was om te luisteren naar een groot deel van de Kamer en naar de mensen en organisaties in Nederland die die vermaledijde AOW-ingreep absoluut niet willen. Ik zeg tegen de premier: u gaat het op deze manier niet lang volhouden. Ik waarschuw de fracties die zaken willen doen met dit kabinet en voor ze op de knieën gaan: u komt bedrogen uit. U krijgt af en toe wellicht een kruimel toegeworpen voor uw eigen eer en glorie, maar u houdt een kabinet in stand dat nog steeds megabezuinigingen op de zorg en sociale zekerheid voor gewone mensen gaat doorvoeren en dat nog steeds de grenzen voor asielzoekers en vreemdelingen wagenwijd open laat staan. Het is echt veel beter om ons er samen voor in te spannen dat dit kabinet zo snel mogelijk opstapt.

Voorzitter. Een kabinet dat Nederlanders, en vooral de mensen die hard moeten werken voor hun geld of mensen die dat buiten hun schuld niet meer kunnen omdat ze een uitkering hebben of omdat ze tot de groep ouderen behoren, keihard pakt en in de steek laat, verdient ook echt alleen maar de politiek hardste sanctie. Het is namelijk onvergefelijk wat ze van plan zijn te doen. Ze laten Nederlanders bloeden. Dat is onnodig, want ze geven wel miljarden euro's uit aan asiel, klimaat, stikstof en ontwikkelingshulp. Als je daar allemaal fors op zou bezuinigen, hoef je helemaal niet te korten op de zorg en sociale zekerheid. Dan houd je zelfs extra geld over voor lastenverlichting, voor goedkopere boodschappen, voor betere zorg.

Voorzitter. Ik vond het antwoord van de premier tijdens ons interruptiedebatje over asiel echt gênant. Hij had een hele grote mond, niet de premier maar de persoon die nu premier is, als lijsttrekker van D66, en beloofde heel veel sterke en stevige maatregelen, en laat dat eigenlijk allemaal afweten. Hij doet helemaal niets. Het pakket aan maatregelen voor asiel in Nederland is een hele grote nul. Zijn eigen partij gaat tegen de twee asielwetten van mevrouw Faber stemmen, waarmee deze premier zijn eigen politieke bestaan en zijn eigen kabinet keihard ondermijnt.

Voorzitter. Al met al kan ik niet anders dan namens mijn fractie het vertrouwen in dit kabinet opzeggen, en dat doe ik dan ook met de volgende motie.

De heer Wilders (PVV):

Voorzitter. Normaal dien je na een motie van wantrouwen geen andere moties meer in, want je wilt het kabinet immers naar huis hebben. Toch doe ik dat nu wel, gelet op een bijzondere omstandigheid die nu plaatsvindt in Iran, een land dat bestuurd wordt door ayatollahs die hun bevolking knevelen, mishandelen en vermoorden.

Voorzitter. Ik heb heel veel respect voor het naar vrijheid hunkerende Iraanse volk van dappere, vooral jonge mensen die zich verzetten tegen de islam en het barbaarse islamitische regime van hun land; een regime dat echt iedere legitimiteit ontbeert. Het is een gotspe dat wij daarmee nog diplomatieke betrekkingen hebben en dat dat regime nog een diplomatieke vertegenwoordiging in Nederland heeft. Ik wil ervoor pleiten dat Nederland de Iraanse ambassade sluit en de diplomaten die het Iraanse regime hier formeel vertegenwoordigen, dwingt om Nederland te verlaten. Dit als steun in de rug voor die jonge, dappere Iraanse bevolking, die dat ook heel graag wil en dat alle fracties ook heeft laten weten. Vandaar dat ik, bij uitzondering, naast die motie van wantrouwen toch nog één motie heb. Die luidt als volgt.

De heer Wilders (PVV):

Dank u wel.

De heer Brekelmans (VVD):

Dank, voorzitter. Ik wil ook graag de minister-president bedanken voor de uitgebreide en goede beantwoording vandaag. Ik denk dat we erin geslaagd zijn om vandaag een goed inhoudelijk debat te hebben, waarin duidelijk is geworden waarover we met elkaar van mening verschillen, maar ook wat de overeenkomsten zijn en waar de ruimte is voor verdere uitwerking en verdere samenwerking. Dat is de manier waarop we stappen vooruit zetten met elkaar en ervoor zorgen dat we vooruitgang boeken met de problemen die we al zo lang op ons bord hebben liggen.

Ik wil de premier ook bedanken voor een aantal concrete toezeggingen die hij heeft gedaan op de thema's die voor de VVD van belang zijn. Hij heeft aangegeven dat het kabinet vaart zal maken met de verdere versterking van de krijgsmacht en met het opschalen van de defensie-industrie. Hij en het kabinet zullen er specifiek bovenop zitten als het gaat om het aanpakken van de Russische schaduwvloot. Het kabinet zal snel met een plan komen om de veiligheid op de Noordzee te garanderen. Hij heeft ook aangegeven dat het kabinet snel met de nadere uitwerking zal komen van de bestedingen voor nationale veiligheid.

De coördinator geweld tegen vrouwen en meisjes zal voor de zomer worden aangesteld. Er zal een uitgebreide agenda zijn voor en focus op ondernemers en bedrijven. Er zal een productiviteitsagenda komen en er worden 500 regels geschrapt. De vereenvoudigingswet zal jaarlijks worden ingevoerd. Het kabinet zal prioriteit geven aan de zelfstandigenwet voor zzp'ers, waar al zo lang vanuit de Kamer aan is gewerkt.

De minister van Asiel en Migratie gaat zo snel mogelijk ervoor zorgen dat de nationale wetten, die zo van belang zijn, snel worden uitgevoerd. Het Europees Migratiepact wordt uitgevoerd. De premier heeft er iets minder aandacht aan besteed, maar ik ga ervan uit dat op internationaal terrein de minister zich volop zal inzetten voor internationale migratieafspraken en voor het moderniseren van het internationaal asielrecht, dat van enorm belang is. Ik verwacht dat de minister snel met een voorstel daarvoor zal komen.

Ook op de belangrijke thema's stikstof, wonen en energie heeft het kabinet aangegeven dat het heel snel met een nadere uitwerking zal komen en dat de gelden die daarvoor zijn vrijgemaakt, substantiële budgetten, snel omgezet zullen worden in concrete voorstellen.

Mijn fractie zal diverse moties die naar verwachting worden ingediend, steunen, omdat daarmee wordt aangegeven hoe het kabinet verder zal gaan met de nadere uitwerking en met de ruimte om met diverse partijen samen te werken.

Er is één motie waar ik direct op wil reageren. Dat is de motie die de heer Wilders zojuist heeft ingediend. Die heeft hij al eerder ingediend. Laat ik er heel duidelijk in zijn dat de VVD zeer kritisch is op het Iraanse regime. Wat het Iraanse regime elke dag doet en zeker wat het de afgelopen maanden deed, is onacceptabel. Vreedzame demonstranten die een vrij leven willen, die opkomen voor hun fundamentele rechten, worden niet alleen onderdrukt, maar zijn in groten getale afgeslacht. De VVD heeft zich dan ook niet voor niets al jaren ingezet om de Islamitische Revolutionaire Garde op de EU-terreurlijst te zetten. Het is in ieder geval mooi dat dat nu is gelukt. De VVD zal zich ook iedere dag inzetten om de druk op het Iraanse regime verder op te voeren. De voorliggende motie gaat over de ambassade hier. Ik vind het heel belangrijk dat onze diensten elke dag in de gaten houden of diplomaten die hier zijn ook daadwerkelijk diplomaten zijn en dat het geen verkapte inlichtingenofficieren zijn die Iraniërs in Nederland op de huid zitten of, erger nog, bedreigen. Maar de VVD vindt het ook van belang dat we via diplomatieke kanalen in staat blijven om de druk op Iran op te voeren, dat we onze belangen als Nederland behartigen en ook dat onze diplomaten, als er bijvoorbeeld een Nederlander in Iran wordt vastgehouden, zich ervoor kunnen inzetten om die vrij te krijgen. Daarom zullen wij tegen deze motie stemmen. Ik vind het belangrijk om dat toe te lichten. Daarbij wil ik ook aangeven dat wij een fractielid hebben, de heer Ellian, die familie in Iran heeft en daar een persoonlijke achtergrond heeft. Dit gaat hem zeer aan het hart. Het is voor hem moeilijk dat wij op deze manier zullen stemmen. Hij zet zich dagelijks in om de druk op Iran te vergroten. Hij maakt hier een andere afweging in. Ik steun hem daar persoonlijk van harte in, want het is vreselijk voor zijn familie wat daar gebeurt.

De heer Brekelmans (VVD):

Kijk, wat het Iraanse regime doet, is onacceptabel, net zoals het onacceptabel is wat Poetin en het Russische regime doen. Ook bij Rusland hebben wij niet besloten om de ambassade te sluiten. Dat doen we niet omdat wij alle mogelijke instrumenten willen inzetten om de druk op dat regime op te voeren. Dat gebeurt heel vaak via sancties. Dat kan via militaire middelen zijn, maar het kan ook door diplomatieke instrumenten in te zetten en diplomatiek de druk op te voeren. Heel vaak als Iran iets doet wat wij allemaal veroordelen, bent u de eerste die zegt dat Iran op het matje geroepen moet worden. Op het moment dat er geen ambassade meer is, heb je geen mogelijkheid om Iran op het matje te roepen. We weten ook dat het eerste wat het Iraanse regime zou doen, als we deze maatregel zouden nemen, het sluiten van de Nederlandse ambassade zou zijn. Er zijn Nederlanders in Iran. Nog niet zo lang geleden zaten die daar vast. Wij wilden er alles aan kunnen doen om die Nederlanders vrij te krijgen. Dat kan niet als je geen ambassade hebt. Dus ja, wat het Iraanse regime doet, is onacceptabel. Ja, mijn fractie is daar volledig klaar mee en bereid om daar alle instrumenten voor in te zetten, maar daar horen ook diplomatieke instrumenten bij. Dat is de reden dat we de ambassade niet willen sluiten, net zoals we dat niet doen vanwege het terreurregime van Poetin.

De heer Brekelmans (VVD):

Ik heb aangegeven dat wanneer mensen met een diplomatieke dekmantel hiernaartoe worden gestuurd, maar ze zich in feite bezighouden met inlichtingenwerk of met het bedreigen en intimideren van Iraniërs in Nederland — en dat gebeurt ook — ik vind dat wij dat soort mensen moeten uitzetten. Ik vind ook dat als wij alle mogelijke manieren willen inzetten om iets in Iran te veranderen en iets te betekenen voor de mensen daar en ook iets te betekenen voor Nederlanders die daar worden vastgehouden of daar worden bedreigd, je het diplomatieke kanaal moet openhouden. Dat is overigens wat alle landen in Europa doen en dat is ook wat breed gebeurt, juist omdat je de mogelijkheid wilt hebben om daar daadwerkelijk iets te betekenen voor die Iraniërs die daar zo worden onderdrukt en daar zo, letterlijk, worden afgeslacht. Een diplomatiek kanaal hoort daarbij, maar als mensen hier met een dekmantel komen en zich bezighouden met onacceptabele activiteiten, moeten ze het land uit.

De heer Brekelmans (VVD):

Wij zijn tegen het gewelddadige Iraanse regime. Wij zijn voor het Iraanse volk. Wij zijn ook voor het land Iran. Wij kijken steeds naar wat niet alleen symbolische maatregelen zijn die je kunt nemen, want soms hebben die ook betekenis, maar naar wat het meest effectief is om iets te betekenen voor de mensen daar. Onze inschatting is dat er allerlei manieren zijn om de druk op te voeren, zoals het op de terreurlijst plaatsen van de Islamitische Revolutionaire Garde en het opleggen van sancties en allerlei andere economische maatregelen, maar dat het effectiever is om er ook voor te zorgen dat we diplomatieke druk kunnen uitoefenen.

De heer Brekelmans (VVD):

Voorzitter. Ik wil toch iets luchtiger eindigen. Toen ik in vak K zat, kreeg ik vaak de opmerking dat ik geen pokerface heb en dat het moeilijk was om die twee dagen op deze manier in stand te houden. Zeker als ik met de heer Karremans recht achter de premier zat, kregen we daar veel opmerkingen over. Nou is er iemand in vak K die het al twee dagen volhoudt om een volledige pokerface te hebben. Ik wil hem daarvoor complimenteren.

De heer Brekelmans (VVD):

Dat is namelijk een hele belangrijke diplomatieke skill. Hij heeft aangetoond dat dit een minister van Buitenlandse Zaken is waar we veel van mogen verwachten. Veel dank daarvoor.

Voorzitter. Ik kijk tot slot heel erg uit naar de concrete stappen van dit kabinet, ook in de eerste maanden. Ik heb eerder aangegeven dat veiligheidsdreigingen toenemen, dat ondernemers ruimte willen en dat mensen snakken naar oplossingen. Ik heb een premier en een kabinet gezien die uitstralen hiermee volop aan de slag te gaan. De VVD zal dat uiteraard nauwgezet volgen, maar daar ook zeker heel intensief met het kabinet en de Kamer in samenwerken. Ik kijk daarnaar uit.

De heer Eerdmans (JA21):

Voorzitter, dank. De pokerface was ook ons niet ontgaan. We zitten hier toch met z'n allen twee dagen in een warme zaal, als was het vandaag wat beter dan gisteren. Hulde en waardering voor iedereen die zich achter de premier verschanst. Ik meen dat Bomhoff dat "het levend behang van Nederland" noemde — het zijn niet mijn woorden.

Dank aan de premier voor zijn antwoorden. We hebben intensieve dagen gehad. Ik denk dat wij als JA21 onze kaarten op tafel hebben gelegd. Andersom is het nog wat onduidelijk. Ik heb het al gezegd: waar zijn we nou aan toe? Het is nog gaande. Wij hebben laten zien wat wij belangrijk vinden. Ik moet ook zeggen dat het kabinet een aantal goede stappen zet. Die heb ik ook benoemd. Wij missen echter met name op asiel en lastendaling nog het nodige.

Voorzitter. Ik heb ook twee soorten oppositie gezien. De "hardcore tegen"-oppositie en de oppositie die wat meer denkt aan het aanpassen van dingen ten goede. Denk aan de AOW-motie van Stoffer en Markuszower. Dat is daar een voorbeeld van. Het kan volgende week ook weer andersom zijn; daar moeten we ook reëel in zijn. Maar als Jimmy Dijk van de SP het heeft over "shoppositie", zeg ik: ik shop liever dan dat ik overal nee tegen zeg. Het is dus ook een manier van kijken naar een minderheidskabinet, denk ik.

En ja, voorzitter, wij zullen toekijken op onze darlings en wat daarvoor geregeld kan worden.

Voorzitter. Ik sluit af met een aantal voorstellen. De heer Brekelmans zei zonet: wij gaan met een open vizier naar alle voorstellen kijken. Dat vond ik mooie woorden.

De eerste motie.

De heer Eerdmans (JA21):

De tweede motie.

De heer Eerdmans (JA21):

De volgende motie.

De heer Eerdmans (JA21):

We zijn er bijna.

De heer Eerdmans (JA21):

Dan de allerlaatste motie. Sorry, ik heb er nog twee. Ik hoop dat ik het red, voorzitter.

De heer Eerdmans (JA21):

En de allerlaatste, voorzitter, met uw permissie.

De heer Eerdmans (JA21):

Dank je wel.

De heer Eerdmans (JA21):

Wij zien geen reden om haar niet af te geven. Er is stikstofruimte geregeld. Dat geldt overigens ook voor de F-35's die daar mogen rondvliegen. Wij denken dus dat er best tempo op gezet kan worden. Mocht dat niet lukken, dan horen we dat graag, als dat voor 1 oktober niet gaat.

Dank u wel.

De heer Bontenbal (CDA):

Voorzitter. Toen wij op zoek moesten naar iemand die namens het CDA bewindspersoon voor Buitenlandse Zaken moest worden, werd er een flink rondje gemaakt en gekeken naar wie de beste pokerface kon opzetten. Dat is de heer Berendsen geworden. Voor de rest is hij natuurlijk vooral geselecteerd op zijn kwaliteiten, vooral zijn pro-Europese hart.

Tegen de heer Eerdmans zou ik het volgende willen zeggen. Tot voor kort had ik de gedachte dat u een medestander zou zijn in de poging om de Kamer tot minder moties te krijgen. We stonden nog niet zo heel lang geleden zij aan zij om daarvoor te strijden, maar bij zes moties begin ik toch een beetje te twijfelen. Ik houd hoop, want misschien kunnen we samen alsnog een keer het voorstel voor een motiequotum, misschien in een iets aangepaste vorm, erdoorheen krijgen. Daarvoor gaan we nog maar eens koffiedrinken.

Voorzitter. Ik dien zelf geen moties in. Ik wil de minister-president bedanken voor zijn beantwoording van de vragen. Twee dagen is altijd een flinke rit. De eerste dag hebben de coalitiefractievoorzitters het wat zwaarder en de tweede dag de minister-president. Ik heb er met plezier naar gekeken. Ik wil ook alle collega's bedanken, ook de fractievoorzitters van de oppositie. Ik vond het een respectvol debat. We verschillen soms van mening en soms niet. De vragen waren kritisch, maar dat is goed; dat is het werk van de oppositie. Ik zal zelf inderdaad geen moties indienen, en met een open houding kijken naar de ingediende moties. Het kabinet moet aan het werk. Ik wens ze daar veel succes mee. Ik zal als fractievoorzitter de komende weken en de komende maanden en jaren vanuit de Kamer proberen van deze minderheidscoalitie een succes te maken.

Dank u wel, voorzitter.

Mevrouw De Vos (FVD):

Dank, voorzitter. Een zestal moties.

Mevrouw De Vos (FVD):

De laatste, voorzitter.

Mevrouw De Vos (FVD):

Dank u wel.

De heer Van Baarle (DENK):

Dank, voorzitter. Ik dank de minister-president voor de antwoorden die hij heeft gegeven.

Ik heb een aantal moties. Allereerst een tweetal moties die zien op armoede en de koopkrachtontwikkeling. De eerste motie gaat over concrete targets stellen op het gebied van armoedereductie. Deze motie kan eigenlijk gezien worden als een aanvulling op de motie die door mevrouw Bikker ingediend zal worden.

De heer Van Baarle (DENK):

Voorzitter. Dan een tweetal moties die zien op het onderwerp discriminatiebestrijding.

De heer Van Baarle (DENK):

Voorzitter. Mijn laatste motie gaat over de erkenning van de Palestijnse Staat. Ik blijf mijn oproep in de richting van de minister-president herhalen. Ik vraag hem om de moed te tonen om de sancties te treffen tegen Israël die nodig zijn en om de Palestijnse Staat te erkennen. Daarover gaat mijn laatste motie.

De heer Van Baarle (DENK):

Dank u wel, voorzitter.

De heer Stoffer (SGP):

Voorzitter. Het waren twee bijzondere dagen. Ik wil in eerste instantie de minister-president danken voor de beantwoording van de vragen. U heeft uw vuurdoop vandaag wel gehad. Ik dank ook de collega's voor het waardige debat dat we met elkaar mochten hebben. Ik denk dat het goed is dat we zo'n uitstraling hebben als democratie, ook naar de inwoners van ons land toe. Er zijn al veel woorden gericht aan de ministers en staatssecretarissen. Uiteraard dank voor uw geduld deze dagen. U heeft geoefend in koffiedrinken. U heeft veel opdrachten meegekregen van de minister-president en wat dat betreft zult u denk ik de komende tijd veel koffie moeten drinken, maar ook hard aan het werk moeten.

Laat ik van onze kant zeggen: die koffie prima uiteraard, maar het gaat ons er echt om dat we met elkaar praktische, goede dingen voor Nederland gaan realiseren. Ik wil er een paar memoreren die ook toegezegd zijn door de minister-president. De eerste is om met elkaar te kijken naar oplossingen voor eenverdieners. De heer Bontenbal wil zich daarvoor inzetten en ik schat in ook de heer Grinwis. En mevrouw Bikker uiteraard, maar ik schat in dat dat praktisch bij hem terechtkomt. Met elkaar gaan we graag kijken hoe we dit op kunnen pakken.

Ik vind het ook goed en fijn dat de minister-president heeft toegezegd dat hij met mij op bezoek wil bij een gewone Veluwse boer. Ik heb de contacten gelegd. Laten we het snel inplannen. Ik kwam in de wandelgangen de minister van Landbouw tegen en die zei dat hij ook graag mee wilde, maar dat laat ik aan het kabinet. De afvaardiging van het kabinet is niet aan ons, maar van mij mag het.

Dan de infrastructuur. Dat is, denk ik, ook een heel belangrijk onderwerp, dat vaak ondersneeuwt. Vanuit de ChristenUnie en van ons uit hebben we dat hier natuurlijk nadrukkelijk neergezet. Als woordvoerders op infrastructuur zullen we de heer Grinwis en ik dat samen volop oppakken.

De AOW-motie, waar het veel over ging, is rondgestuurd aan iedereen. Ik zou 'm vanavond graag in stemming brengen. We hebben een motie meegetekend van mevrouw Bikker, een soort moedermotie over armoede. Het is heel belangrijk dat daar extra stappen op gezet worden.

Daarnaast hebben we nog twee eigen moties. De eerste luidt als volgt.

De heer Stoffer (SGP):

Dan de tweede motie.

De heer Stoffer (SGP):

Dank, voorzitter.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):

Voorzitter, dank u wel. Dank aan de minister-president en al zijn ondersteuners voor de beantwoording. We leven in cruciale tijden. Het komt er echt op aan. Natuur en een stabiel klimaat hebben waarde in zichzelf, maar zonder de natuur en een stabiel klimaat zijn we nergens, de economie niet en mensen niet. De plannen die het kabinet tot nu toe heeft gepresenteerd, voldoen niet aan de minimale ondergrens die in de wetten staat. Die plannen moeten dus beter.

Het komt er ook op aan of we onze democratische, vrije samenleving in stand weten te houden. We worden gewaarschuwd dat bezuinigen op de sociale zekerheid en de zorg, terwijl je de grote vermogens en de rijken ongemoeid laat, een risico is voor nog verdere groei van radicaal-rechts. Vanuit onze medemenselijkheid zou je het al niet moeten willen. Het is niet leuk of fijn leven in een land waar de een heel veel heeft en de ander in voortdurende stress leeft omdat de rekeningen niet kunnen worden betaald, omdat je kinderen niet mee kunnen doen, of omdat je zorg gaat mijden omdat je het niet kunt betalen. Ja, er moeten besparingen worden doorgevoerd, maar dat doe je niet door te bezuinigen, de vermogens vrij te laten en de gezondheid van mensen nog steeds in gevaar te laten brengen door de vervuilende industrie.

We hebben twee moties over natuur en klimaat.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):

En een vliegveld openen middenin een klimaatcrisis is natuurlijk helemaal van de zotte.

Een rechtvaardige samenleving is ook een samenleving die opstaat tegen het onrecht dat de Palestijnen nu al decennialang wordt aangedaan. Ik heb de motie voor de erkenning van de Palestijnse Staat medeondertekend. Die maatregelen tegen Israël zijn heel hard nodig. Het is echt onvoorstelbaar dat dat niet in het coalitieakkoord staat. Tref die sancties alsnog.

De volgende motie.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):

Dank u wel.

Mevrouw Bikker (ChristenUnie):

Voorzitter, dank u wel. Dank natuurlijk aan de minister-president voor de uitgebreide beantwoording deze hele dag. Dank aan alle ambtenaren die dat mede mogelijk hebben gemaakt. Zeker ook dank aan de bodes, die hier de hele dag aan de sjouw zijn. Heel veel dank voor wat u hier allemaal mogelijk maakt. Natuurlijk ook felicitaties aan de jarige.

Voorzitter, dan ga ik door naar de inhoud. De jarige gaat onverstoorbaar door en mijn tijd tikt ook door, dus het is wel welletjes.

Voorzitter. Toen wij dit coalitieakkoord bespraken, was voor de ChristenUnie glashelder dat het belangrijk is dat we een aantal dingen in dit land gaan bereiken, in plaats van dat we daar eindeloos over praten, elkaar de schuld geven of problemen doorschuiven. Daarom heb ik gezegd: het is goed dat deze drie partijen aan de slag gaan en dat er een kabinet komt.

Ik heb ook een aantal zorgen meegegeven waarvan ik zeg: daar moeten we de komende tijd bijzonder op letten. Een daarvan is mijn zorg over de middenklasse en hun bestaanszekerheid in de komende jaren. Ik constateer namelijk dat uit de doorrekeningen van het coalitieakkoord door het CPB blijkt dat de hoogste inkomensgroep er de komende jaren het meest op vooruitgaat, en niet de middenklasse. Tegelijkertijd neemt de inkomenszekerheid per saldo af. Daarom zou ik de minister-president met nadruk willen vragen om bij de voorgenomen bezuinigingen en belastingverhogingen steeds in te gaan op de positie van het stabiele en kwetsbare midden, zoals de WRR dat zo mooi gedefinieerd heeft. We moeten namelijk voorkomen dat middengroepen zich door het kabinetsbeleid steeds meer zorgen gaan maken. Dat is ook de reden geweest waarom ik de motie over defensiebelasting van collega Klaver heb medeondertekend. Ik zou de minister-president willen vragen om bij voorkomende maatregelen ook juist dit in beeld te houden. Dat heeft hij ook bijna toegezegd in de eerste termijn.

Voorzitter. Het tweede punt waar ik grote zorgen over heb, is de AOW. Ik geloof dat het wel helder is dat het er voor de ChristenUnie in deze volgorde meer op lijkt dat je de polder laat ontploffen in plaats van tot bloei brengt. Ik hoop van harte dat het kabinet de herstelwerkzaamheden snel ter hand neemt. Het mag echter duidelijk zijn dat de ChristenUnie deze een-op-eenmaatregel voor de AOW niet zal steunen. Daarmee steunen wij ook de motie-Stoffer/Markuszower niet.

Voorzitter. Dan de armoedemotie. Die had ik al aangekondigd, omdat ik het echt niet te verteren vind dat in de huidige doorrekeningen de armoede stijgt in plaats van afneemt. Daarom de volgende motie.

Mevrouw Bikker (ChristenUnie):

Voorzitter. Ik rond af met de gehandicaptenzorg. Bij het coalitieakkoorddebat heb ik aangekaart hoezeer de wijze waarop het nu is opgeschreven een graat in onze keel is. De meest kwetsbare mensen kunnen niet naar het Malieveld komen, welke maatregelen wij hier ook treffen. Ik heb van de minister-president begrepen dat hij zich samen met de ministers wil inspannen voor een brief om duidelijk te maken hoe de maatregelen voor de gehandicaptenzorg er precies uit gaan zien, voor zover dat bekend is. In die brief zou duidelijk worden welke scenario's er nu zijn en over welke cijfers we het hebben. Mijn bezwaar is glashelder. Ik wil echter eerst precies weten wat het kabinet voor ogen heeft. U heeft mijn grote zorg en mijn bezwaren tegen deze bezuiniging gehoord. Als de brief er in de week van de begroting kan zijn, hebben we een betere basis om verder over te spreken.

Voorzitter, tot zover. Als slot wens ik het kabinet natuurlijk graag wijsheid, kracht en vooral mijn zegen toe om stevig aan de slag te gaan.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Voorzitter. Ik vroeg me af: waar moet ik beginnen? Maar laat ik gewoon beginnen.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Voorzitter. Ik had er nog een heleboel meer kunnen indienen, maar laat ik het samenvatten: dit kabinet legt de rekening eenzijdig neer bij mensen met lage inkomens en middeninkomens. Dat werkt niet. Dit kabinet kan blijkbaar niet samenwerken met de vakbonden en geeft hun een klap in het gezicht; dat hebben we vandaag wederom gezien bij de discussie rondom de AOW. Dit kabinet luistert niet naar zorgverleners, die aangeven dat bezuinigingen op de zorg de zorg niet beter maken. Dit kabinet laat de ongelijkheid toenemen: de rijken worden rijker en de armen worden armer.

De SP zal wel altijd alternatieven blijven presenteren. Zo kom ik binnenkort met een plan voor 50.000 banen voor mensen die graag aan het werk willen, maar dat nu niet kunnen. Dat is wezenlijk anders dan dit kabinet op de been houden door deelakkoorden te sluiten. Ik begrijp daadwerkelijk niet dat oppositiepartijen, zoals JA21, hier zeggen dat de lasten veel te hoog zijn, zoals de heer Eerdmans zei. Ja, dat klopt. Werkende mensen worden keihard geraakt door dit kabinet, maar u houdt het kabinet wel op de been. Kom zo meteen dus niet mopperen als de lasten voor werkend Nederland hoog blijven en u niet uw zin krijgt. Ik vind het ongelofelijk dat dit minderheidskabinet zo meteen gesteund wordt door partijen als JA21 en GroenLinks-Partij van de Arbeid en daarmee op de been blijft, in plaats van dat er echt een gemeenschappelijke coalitie wordt gevormd, met bijvoorbeeld de vakbonden, die nu aan het organiseren zijn. Als we dat laatste zouden doen, kunnen we het kabinet onder druk zetten, de plannen van het kabinet veranderen en met alternatieven komen, in plaats van meewerken aan deze sociale afbraak, die ongekend is — óngekend!

De heer Jimmy Dijk (SP):

Ja, absoluut.

De heer Vermeer (BBB):

Voorzitter. Ik heb een aantal moties.

De heer Vermeer (BBB):

Dan heb ik de volgende motie.

De heer Vermeer (BBB):

Dan kom ik bij de laatste motie, voorzitter.

De heer Vermeer (BBB):

Dank voor de coulance, voorzitter.

De heer Struijs (50PLUS):

Ondanks het zuurstofgebrek is 50PLUS fier overeind gebleven deze twee dagen. Dat mag ook wel even gezegd worden.

De heer Struijs (50PLUS):

Ik wens eenieder een fijne avond, maar met name wil ik de minister-president, via de voorzitter, bedanken omdat hij weer goed naar zijn vader heeft geluisterd.

Ik dank u wel.

De heer Dassen (Volt):

Dank, voorzitter.

De heer Dassen (Volt):

Voorzitter. Dan wil ik graag de bewindspersonen en in het bijzonder de minister-president bedanken voor de beantwoording. Ik denk dat het de komende tijd nog zoeken zal zijn hoe we met oppositie en coalitie daadwerkelijk gaan komen tot aanpassingen en verbeteringen. Wat Volt betreft hebben we duidelijk aangegeven dat dat 'm zit in de vragen: waar leg je de zwaarste lasten neer, hoe zorgen we dat we Europa sterker maken en hoe zorgen we dat we voort maken met digitalisering en de klimaataanpak? Ik hoop dat alle bewindspersonen veelvuldig afstemming zullen zoeken met hun Europese collega's, want ik geloof dat al deze grote uitdagingen gezamenlijk in Europa aangepakt moeten worden. Ik zou dus zeggen: pak regelmatig de auto naar Brussel en stem af met uw collega's. Ik denk dat we daar allemaal beter van worden.

Voorzitter. Daaraan gerelateerd denk ik dat we de kritiek van de heer Wilders op het kunstwerk van vandaag wellicht deels kunnen verlichten of verhelpen door hier een heel mooie, grote Europese vlag neer te zetten. Dat geeft wat meer kleur aan de zaal. Ik denk ook dat wij, als een van de oprichters van de Europese Unie, dan uitstralen dat we het samen in Europa moeten doen. Ik hoop dus dat die er snel zal komen te staan, voorzitter. Ik dank u ook hartelijk voor uw voorzitten.

De heer Dassen (Volt):

Dat is al winst, maar laten we het dan nog steeds een stukje mooier maken door die mooie vlag hier neer te zetten.

De heer Heutink (Groep Markuszower):

Voorzitter, ik heb één motie meegebracht.

De heer Heutink (Groep Markuszower):

Tot slot wil ik het kabinet bedanken voor het zitvlees en de minister-president voor alle antwoorden.

Dank u wel.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en verzoek u uw plaatsen in te nemen. Aan de orde is de beantwoording in tweede termijn van de zijde van het kabinet. Voordat ik het woord geef aan de minister-president, verzoek ik u nogmaals uw plaatsen in te nemen.

Het woord is aan de minister-president.

Minister Jetten:

Voorzitter, dank u wel. Allereerst zal ik een paar openstaande vragen beantwoorden en dan zal ik de moties van een appreciatie voorzien.

Mevrouw Bikker heeft mij een vrij concrete vraag gesteld over de brief aangaande de gehandicaptenzorg. Ik zeg haar toe dat zij die volgende week zal ontvangen. Daarin zullen we uitgebreid ingaan op de vragen die zij gisteren en vandaag tijdens dit debat heeft gesteld.

Minister Jetten:

Voorzitter. De heer Bontenbal vroeg naar de voortgang inzake de herziening van het belasting- en toeslagenstelsel. Dat is een ambitieuze operatie die wij voortvarend willen aanpakken. In de tweede helft van dit jaar zullen we de hervormingsagenda met daarin concrete mijlpalen in de tijd naar de Kamer sturen. De uitgangspunten zijn daarbij: eenvoud in de uitvoering, duidelijkheid en voorspelbaarheid voor mensen en ondernemers en werken moet lonen, waar belastingen niet verder worden genivelleerd. Dat zijn de uitgangspunten bij de herziening van het belasting- en toeslagenstelsel. In de tweede helft van het jaar krijgt u de uitgebreide planning. Die zal verder reiken dan deze kabinetsperiode, want de uitvoering van een aantal van die hervormingen zullen meer tijd vergen.

De heer Vermeer en ik hadden er nog even een kort debatje over: hoe zit het nou met het geld dat is gereserveerd voor agrarisch natuurbeheer? We hadden allebei een klein beetje gelijk, maar de waarheid ligt in het midden. Het klopt wat de heer Vermeer zei: het kabinet-Schoof had specifiek voor het agrarisch natuurbeheer 500 miljoen euro per jaar structureel gereserveerd. Dit kabinet kiest ervoor om tot 2035 20 miljard uit te trekken. Die 20 miljard moet landen op het boerenerf en in de gebieden waar we met de gebiedsgerichte aanpak aan de slag gaan. Wij maken echter een iets andere onderverdeling tussen innovatie, bedrijfsomvorming, bedrijfsverplaatsing en de investeringen die we doen voor de natuur en het agrarisch natuurbeheer. Ons jaarlijkse structurele bedrag voor agrarisch natuurbeheer is daardoor wat lager dan het bedrag dat onder Schoof I bekend was. Dat hebben we dan daarmee opgelost.

Voorzitter. Dan kom ik bij de moties.

Minister Jetten:

Nee, "onder agendapunt 2".

Minister Jetten:

Voorzitter. Dan begin ik toch bij die andere aangehouden motie, want die is gekoppeld aan de eerste motie van het lid Klaver, op stuk nr. 58, die in dit debat is ingediend. De aangehouden motie-Stoffer/Markuszower op stuk nr. 57 uit het vorige debat kan ik met verwijzing naar alles wat we vandaag hebben gewisseld, oordeel Kamer geven. Dat betekent dat ik de motie van de leden Klaver c.s. op stuk nr. 58, die in dit debat is ingediend, nu ontraad. Ik zeg echter nogmaals dat ik de kritiek die hij en anderen in dit debat hebben geuit ten aanzien van het voornemen van het kabinet om de AOW-leeftijd een-op-een te koppelen aan de gestegen levensverwachting, heel duidelijk heb gehoord. We maken als kabinet een pas op de plaats en bieden de opening naar de polder om daar de komende tijd het gesprek over te voeren. Ik realiseer mij heel goed, ook na vandaag, dat dit van ons ook echt veel ruimte vraagt, om eerst goed te luisteren voordat we als kabinet tot enige uitwerking van dat plan overgaan.

De motie op stuk nr. 59 van het lid Klaver vraagt om alternatieven voor de "defensiebelasting", zoals het in de motie staat, dus de vormgeving van de vrijheidsbijdrage. In het coalitieakkoord is daar een voorstel voor opgenomen dat we de komende tijd verder zullen uitwerken conform de lijn van twee derde bij burgers en een derde bij bedrijven. Bij de verdere uitwerking zullen we natuurlijk oog houden voor de effecten daarvan, maar op dit moment moet ik dit concrete verzoek ontraden.

Minister Jetten:

Over de motie op stuk nr. 60, de motie van wantrouwen, heb ik verder geen oordeel, maar aangezien het mijn eerste is, zal ik 'm inlijsten. Ik hoor meneer Wilders "oordeel Kamer" zeggen. Ik laat dat helemaal aan u. Ik heb er geen oordeel over.

Voorzitter. Dan de motie op stuk nr. 61 over de Iraanse ambassade. Ik denk dat de heer Wilders daar een nuttig interruptiedebat met de heer Brekelmans over had. Ook het kabinet is heel kritisch op het Iraanse regime, niet alleen op alles wat het daar in de regio richting de eigen bevolking doet, maar ook op de beïnvloeding hier in Nederland. Maar het volledig sluiten van de Iraanse ambassade beperkt ook de mogelijkheden om nog enige diplomatieke lijnen open te houden. De motie op stuk nr. 61 moet ik dus ontraden.

De motie op stuk nr. 62: ontraden, met verwijzing naar het debat.

Dan de motie op stuk nr. 63 over de terugkeerhub. Daar heeft de minister van Asiel en Migratie een stevige inzet om met Europese partners zo veel mogelijk tot dit soort afspraken te komen. De heer Eerdmans vraagt specifiek naar een termijn van zes maanden. Ik kan nu niet zo concreet toezeggen of dat realistisch is, omdat we ook deels afhankelijk zijn van de collega-lidstaten waar we samen mee optrekken. Maar als ik 'm zo mag interpreteren dat de minister hier voortvarend mee aan de slag gaat, geef ik deze motie oordeel Kamer.

Minister Jetten:

Dan de motie op stuk nr. 64. Daarbij vind ik het belangrijk om te vermelden dat ik het beeld van de angstcultuur wil nuanceren. We investeren met elkaar in een goed functionerende politieorganisatie. In zo'n organisatie moet ook ruimte zijn om te acteren als er sprake is van misstanden binnen de organisatie. Daarnaast kunnen politieagenten, bijvoorbeeld als wijkagent, soms aanwezig zijn bij vieringen. Je laat je gezicht namelijk zien bij een kerstviering of een iftar om juist de betrokkenheid vanuit de politie naar de samenleving te laten zien. Maar de politie dient daarbij wel altijd neutraal te zijn; dat ben ik met de heer Eerdmans eens. Dus de motie op stuk nr. 64: oordeel Kamer.

Dan de motie op stuk nr. 65. Dit is niet aan ons. Het bevoegd gezag zal moeten oordelen over de natuurvergunning. De motie op stuk nr. 65 is dus ontraden.

De motie op stuk nr. 66, met verwijzing naar het debat: ontraden.

De motie op stuk nr. 67 gaat over box 3. We hebben daar in het debat al het een en ander over gewisseld. Ik zou aan de heer Eerdmans willen vragen om deze motie aan te houden. De Tweede Kamer heeft nog niet zo heel lang geleden over dit wetsvoorstel gestemd. Dat is nu naar de Eerste Kamer gezonden. Ik vind het de juiste volgorde dat de staatssecretaris nu eerst met de Eerste Kamer in overleg gaat over welke zorgen er leven en welke maatregelen er eventueel vanuit het kabinet kunnen worden genomen, bijvoorbeeld bij het Belastingplan. Daarom is het verzoek vanuit het kabinet om de motie op stuk nr. 67 aan te houden, zodat de staatssecretaris zijn werk in de Eerste Kamer kan voortzetten.

Minister Jetten:

Dat klopt; ontijdig.

Dan de motie op stuk nr. 68. Die laat in het midden hoe je … Als er mogelijkheden zijn om mensen te laten terugkeren, kun je die als overheid natuurlijk ondersteunen, maar dan moet het wel om vrijwillige terugkeer gaan en niet om uitzettingen. Dus de motie op stuk nr. 68: ontraden.

De motie op stuk nr. 69 ontraad ik, omdat die gaat over internationale geldstromen die ook van belang zijn voor het internationaal betalingsverkeer. Dus de motie op stuk nr. 69: ontraden.

De motie op stuk nr. 70. Het kabinet werkt hard aan het op orde brengen van de asielketen. Dat is de snelste manier om ook deze kosten naar beneden te brengen. De motie op stuk nr. 70 is dus ontraden.

De motie op stuk nr. 71 is overbodig. Dit is al staand kabinetsbeleid. Daarbij wordt altijd goed gewogen of bepaalde maatregelen tegen landen helpen om het beoogde doel dichterbij te brengen of dat het juist de diplomatieke verhoudingen zo op scherp zet dat je verder van huis bent. De motie op stuk nr. 71 is dus overbodig.

De motie op stuk nr. 72: ontraden, met verwijzing naar het debat. De motie op stuk nr. 73 vraagt ons om bij projecten waar geen ruimte is op het elektriciteitsnet, het nee-tenzijprincipe toe te passen, zoals dat ook al in de wet is geregeld. Deze optie bestaat. Daarmee is de motie op stuk nr. 73 overbodig.

De motie op stuk nr. 74 ...

Minister Jetten:

Nee, dan is ie overbodig.

Minister Jetten:

De motie op stuk nr. 74 hangt samen met een andere motie waarvan ik het nummer even niet weet, maar die als eerste indiener mevrouw Bikker heeft. Daar kom ik straks op terug, maar de motie op stuk nr. 74 moet ik met verwijzing naar het debat ontraden.

De motie op stuk nr. 75. Het kabinet zet in op een evenwichtig koopkrachtbeeld, zonder daarbij heel specifiek op een of meerdere groepen in te zoomen. We zullen elke keer beoordelen of het evenwichtig is, dus de motie op stuk nr. 75 moet ik ontraden.

De motie-Van Baarle op stuk nr. 76: oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 77: overbodig, omdat dat in de motie op stuk nr. 76 gevat zit.

De motie op stuk nr. 78: ontraden, met verwijzing naar het debat.

De motie-Stoffer op stuk nr. 79 hangt samen met een aantal andere moties van mevrouw Bikker, de heer Klaver en de heer Dijk, denk ik. Er moet zorgvuldig worden gekeken naar het effect van de stapeling van maatregelen op onder andere een vijftal aspecten die de heer Stoffer noemt. We zullen dat elke keer zo veel mogelijk in kaart brengen, met één kanttekening: zorgmijding is moeilijk kwantitatief te duiden, dus dat zal vaak gaan om een kwalitatieve beschrijving van wat het effect van de maatregel kan zijn. Ik zie de heer Stoffer knikken, dus daarmee geef ik de motie op stuk nr. 79 oordeel Kamer.

Minister Jetten:

Met de motie op stuk nr. 80 daagt de heer Stoffer ons uit om ten aanzien van het schrappen van regels en het versimpelen van procedures extra ambitieus te zijn. Wij hebben als kabinet besloten om een taskforce slagvaardige overheid op te richten, waarbij we willen gaan kijken hoe we de taakstelling van de overheid zorgvuldig kunnen vormgeven, ook in het licht van een kleine, slagvaardige overheid, die meer mensgericht is. Ik zou aan de heer Stoffer willen vragen of hij bereid is om de motie op stuk nr. 80 even aan te houden, zodat de voor die taskforce verantwoordelijke bewindspersoon met een eerste brief kan komen over de manier waarop we dit willen gaan aanpakken. Ik zie de heer Stoffer nee schudden, dus dan geef ik deze motie het oordeel "ontijdig".

De motie-Ouwehand op stuk nr. 81 ontraad ik met verwijzing naar de afspraken die in het coalitieakkoord zijn gemaakt over de stikstofaanpak.

Dan de motie op stuk nr. 82. In het debat hebben we het daar eigenlijk weinig over gehad, dus laat ik er een paar regels aan wijden. Het kabinet kiest ervoor om het voornemen van het vorige kabinet voort te zetten, namelijk het opheffen van de nationale maatregel, omdat wij zien dat deze nationale maatregel leidt tot het niet nemen van investeringsbeslissingen voor de verduurzaming van Nederlandse productielocaties. Daarmee heeft deze maatregel eigenlijk niet het effect dat daarmee destijds was beoogd, dus de motie op stuk nr. 82 wordt ontraden. We maken met de industrie wel aanvullende afspraken over het tempo van de verduurzaming.

De motie op stuk nr. 83 ontraad ik omdat het kabinet zelf gaat over zijn uitnodigingsbeleid.

De motie-Bikker c.s. op stuk nr. 84 sluit wat mij betreft aan op de ambitie van het coalitieakkoord en de doelstelling om zo veel mogelijk mensen uit de armoede te halen of te voorkomen dat zij daarin komen. Ik heb zelf in het debat aangegeven dat wij als kabinet goed zullen kijken naar de feedback die wij terugkrijgen uit de doorrekening. Dat betekent dat wij ons, met het geld dat hiervoor staat, gaan inspannen voor een aantal maatregelen die in het coalitieakkoord zijn opgenomen, maar die nog niet verder zijn uitgewerkt. Wij zullen de Kamer daar later over informeren. Dus de motie op stuk nr. 84 geef ik oordeel Kamer.

De motie op stuk nr. 85 wordt, met verwijzing naar het debat over het eigen risico en de tranchering, ontraden.

De motie op stuk nr. 86 wordt, met verwijzing naar het debat, ontraden.

Dan de motie op stuk nr. 87. Het coalitieakkoord bevat een voorstel om de huishoudelijke hulp te beperken en anders te organiseren, waarbij we vinden dat je van mensen af en toe een eigen bijdrage mag verwachten, omdat ze het ook zelf anders zouden kunnen organiseren. Daarom wordt de motie op stuk nr. 87 ontraden.

Met betrekking tot de motie op stuk nr. 88 merk ik op dat ik heel goed begrijp dat de heer Dijk een discussie wil voeren over de wachtgeldregelingen voor politici en alle politieke ambtsdragers. Dit gaat om meer dan alleen de mensen die hier nu in deze zaal aanwezig zijn. Er is net aan het vorige kabinet nog een rapport uitgebracht over de positie van politieke ambtsdragers. Dan gaat het ook over de vergoeding voor bijvoorbeeld raadsleden en Provinciale Statenleden. Ik zou de heer Dijk willen vragen om het kabinet wat ruimte te geven om op dat rapport te reageren. Wellicht wil hij de motie aanhouden tot die reactie er is. Anders ontraad ik op dit moment de motie op stuk nr. 88.

Minister Jetten:

O, ja. Dat is goed.

Minister Jetten:

Het is ook voor ons nog even zoeken binnen de nieuwe vijf categorieën. Het gaat volgens mij best goed tot nu toe.

In de motie op stuk nr. 89 worden twee dingen met elkaar verknoopt. Zo zien we dat niet als kabinet. Je kunt keuzes maken voor meer defensie-uitgaven en je kunt keuzes maken voor de hervorming van het sociaal domein en de gezondheidszorg. De motie op stuk nr. 89 wordt dus ontraden.

De motie op stuk nr. 90 wordt ontraden met verwijzing naar de appreciatie van de motie-Bikker die ik zojuist oordeel Kamer heb gegeven.

Met betrekking tot de motie op stuk nr. 91 merk ik op dat het kabinet oog heeft voor de effecten van de verhoging van het btw-tarief op de sierteeltsector. De staatssecretaris van Financiën zal daarover nog met de sector in gesprek gaan, maar we hebben dit in het coalitieakkoord uitgekozen als een van de maatregelen om de intensiveringen uit het coalitieakkoord te dekken. Bovendien is dit lage btw-tarief ook opgenomen in de evaluatie van die doelmatige fiscale hervormingen. De motie op stuk nr. 91 is dus ontraden.

De motie op stuk nr. 92 is niet in lijn met het coalitieakkoord. In 2035 zal, als het stikstofdoel niet wordt gehaald, als ultieme remedie ook kunnen worden gekort op dier- of fosfaatrechten. Dat is ook in lijn met voorstellen die door agrarische partijen zelf zijn gedaan. De motie op stuk nr. 92 is daarmee ontraden.

Dan ben ik bij de motie op stuk nr. 93. Vandaag heb ik in antwoord op vragen van een paar andere Kamerleden gezegd dat juist de inzet op wind, zon en nucleair ertoe leidt dat Nederland onafhankelijker wordt in z'n energievoorziening. De motie op stuk nr. 93 wordt dus ontraden.

In reactie op de motie op stuk nr. 94 zeg ik dat met het coalitieakkoord de brandstofaccijnsverlaging al verlengd wordt tot en met 2027. Daarmee ontraad ik de motie op stuk nr. 94.

De motie op stuk nr. 95 is van de heer Struijs. Ik vind het heel mooi dat hij aandacht heeft voor twee passages in het coalitieakkoord waarin de coalitie aangeeft om de relaties met onze gemeentes, provincies en waterschappen weer te willen herstellen. Heel veel van wat wij hier in Den Haag bedenken en besluiten wordt niet door ons uitgevoerd, maar door onze collega-overheden. Dat vraagt een gelijkwaardige relatie, waarin de medeoverheden tijdig aan tafel zitten om beleidskeuzes met elkaar te maken en verder uit te werken. In de gesprekken die wij tijdens de formatie met de medeoverheden hebben gevoerd vroegen zij ons om geen financiële bommetjes te verstoppen in de tabel waar de medeoverheden de rekening voor betalen. Dat hebben we daarom bewust niet gedaan. Daarmee is deze motie in lijn met de inzet van het kabinet. In die zin is ze overbodig, maar ik kan haar ook oordeel Kamer geven om het belang van de medeoverheden nogmaals te onderstrepen.

Minister Jetten:

In de motie op stuk nr. 96 wordt de regering verzocht om binnen zes maanden te komen met een plan voor mantelzorgers. Dat zullen we doen. Oordeel Kamer.

Voor de motie op stuk nr. 97 geldt eigenlijk hetzelfde als wat ik net zei bij een paar andere moties. Die wordt ontraden.

Dan de motie op stuk nr. 98. Ik begrijp dat de heer Struijs hierover al een paar keer van gedachten heeft gewisseld met de minister van Sociale Zaken, maar dat zij er nog niet helemaal over uit zijn hoe dit op een goede manier zou kunnen. Zoals deze motie nu voorligt, gaat die het kabinet te ver. Ik ga ervan uit dat u daarover ongetwijfeld in volgende debatten — de minister knikt — uitgebreider met elkaar zult spreken. De motie op stuk nr. 98 is dus ontraden.

De motie op stuk nr. 99 is ontraden met verwijzing naar het debat.

De motie op stuk nr. 100 is op dit moment ontraden. Als kabinet zetten we in op een moderne Europese begroting, maar we zitten nog volop in de gesprekken en onderhandelingen.

Bij de motie-Dassen op stuk nr. 101 heb ik een opmerking. In het debat hebben we gewisseld dat in de evaluatie van niet-doelmatige fiscale regelingen een aantal voorstellen zit waarvan we als coalitie hebben gezegd dat we op die specifieke regeling een andere politieke weging maken. Dit betekent dat er nog heel veel in de evaluatie over is. U vraagt nu om daar voor de Voorjaarsnota het een en ander over te delen, maar dat is dan een ambtelijk advies waar op deze korte termijn geen politieke weging bij zal zitten. Het kabinet zal wel richting de zomer, bij de besluitvorming over de Miljoenennota en het Belastingplan, zelf weer naar de fiscale evaluatie kijken om te zien of er politieke steun binnen de coalitie is om een of meer van die regelingen te betrekken bij de besluitvorming over het Belastingplan. Wil de heer Dassen dit bij de Voorjaarsnota of liever in de zomer, met een politieke weging?

Minister Jetten:

Oké, oordeel Kamer.

Dan de motie op stuk nr. 102. Ik dacht dat ik de heer Dassen hierover al het een en ander had toegezegd in het debat. Wellicht dat hij deze motie wil aanhouden totdat de brief van de minister in reactie op het advies is verstuurd.

Minister Jetten:

Dan krijgt de motie het advies: ontraden.

Minister Jetten:

Ontijdig, ja.

De motie op stuk nr. 103 ontraad ik met verwijzing naar het debat.

Tot slot, als u het mij toestaat, voorzitter, nog twee zinnen.

Minister Jetten:

Nou, dat was in het interruptiedebat dat ik met de heer Wilders had over het brede pakket aan maatregelen dat we nu als kabinet gaan nemen, zowel nationale als internationale maatregelen, om de drie doelstellingen uit het coalitieakkoord te verwezenlijken.

Minister Jetten:

De opdracht voor de minister van Asiel en Migratie is helder: grip op de instroom met Europese en nationale maatregelen, een asielketen die op orde is door die fatsoenlijk te financieren en daarover langetermijnafspraken te maken en ervoor zorgen dat nieuwkomers die hier mogen blijven vanaf dag één de taal leren en sneller aan het werk gaan. Dat zijn volgens mij drie hele duidelijke opdrachten. Het heeft niet heel veel zin om die nog verder te preciseren.

Minister Jetten:

Nee, want daaronder ligt de aanname dat dit een doel op zich is voor het kabinet. Dat is het absoluut niet. Met de aanpak die we kiezen, gaan we deze situatie zo veel mogelijk voorkomen.

Minister Jetten:

Nee, omdat ook in de gesprekken met de verschillende bij de stikstofaanpak betrokken partijen is aangegeven dat er wel een consequentie moet worden verbonden aan niet handelen, juist ook voor al die boeren die in de komende jaren wél aan het werk gaan.

Minister Jetten:

Het is een sympathieke motie, maar ik kan nu niet overzien of het op deze manier het beste vormgegeven kan worden.

Minister Jetten:

"Te verkennen hoe"? Dan is de motie overbodig, denk ik.

Minister Jetten:

Ik lees de motie nog even snel. Zoals ik net al in reactie op een andere motie zei, streven we naar een evenwichtig koopkrachtbeeld. Dat is de lijn die we hanteren. We hanteren niet de lijn die geformuleerd is in de motie. Dit is eigenlijk een saai en nietszeggend antwoord, realiseer ik me, maar anders gaan we ons eindeloos blindstaren op allerlei koopkrachtplaatjes en wordt dat een doel op zich. Volgens mij moeten we er gewoon voor zorgen dat de mensen in het land die aan het werk zijn ook genoeg geld in hun portemonnee overhouden en dat we armoede en kinderarmoede bestrijden. Punt.

Minister Jetten:

Er zitten natuurlijk allerlei inkomensgroepen in de koopkrachtplaatjes, dus over welke ongelijkheid hebben we het dan precies? Door te zeggen dat het kabinet streeft naar een evenwichtig koopkrachtbeeld, wordt het kabinet gedwongen om elke keer af te wegen of het een beetje netjes verdeeld is over alle koopkrachtgroepen. De ene keer is de plus bij de een wat groter dan bij de ander. Maar een zo specifiek doel als in deze motie is geformuleerd, kan volgens mij geen enkel kabinet waarmaken.

Minister Jetten:

Dank voor deze vervolgvraag, want dan kan ik mezelf iets meer nuanceren op dit punt. U vraagt heel specifiek om een belasting of een heffing voor deze bedrijven. Daar kiezen we niet voor. Ik ben het wel heel erg met mevrouw Ouwehand eens dat een groot aantal van deze bedrijven in de keten jarenlang medeverantwoordelijk zijn geweest voor het in stand houden van het huidige systeem, dat slecht is geweest voor boeren en voor de natuur. We verwachten van die partijen een bijdrage, op welke manier dan ook, om naar een toekomstbestendig landbouwsysteem toe te gaan.

We hebben zelf tijdens de formatie gesproken met een vertegenwoordiger van de Rabobank, een vertegenwoordiging van de agrofoodindustrie en een vertegenwoordiger van de supermarktketens. Wij hebben hen aangesproken op hun verantwoordelijkheid om boeren een fatsoenlijke prijs te geven voor het voedsel dat ze produceren, om biologische boeren en boeren die verduurzamen een extra beloning te geven, en om als hypotheekverstrekker of financier mee te denken over de omvorming van bedrijven, na jarenlang de opschaling te hebben ondersteund. Wij zullen die partijen daarop aanspreken. De heel specifieke heffing die u voorstelt, kan ik nu niet anders dan ontraden.

Minister Jetten:

We houden u op de hoogte.

Minister Jetten:

Voorzitter ...

Minister Jetten:

Voorzitter, ik zal het echt heel kort houden. Het was bijzonder voor dit voltallige kabinet om voor het eerst hier in uw Kamer aanwezig te zijn. We hebben genoten van veel inhoudelijke bijdrages gister in de eerste termijn van de Kamer. We zijn heel blij te proeven dat er ondanks alle kritiek op de plannen uit het coalitieakkoord, die soms begrijpelijk is, ook heel veel bereidheid is om te zeggen: laten we nu kijken hoe we samen kunnen werken en hoe we tot een aantal doorbraken kunnen komen op onderwerpen die al zo lang vastzitten. Wij zullen als kabinet steeds het initiatief nemen door u daarvoor op te zoeken en door de gesprekken met maatschappelijke organisaties, ondernemers en medeoverheden daarover aan te gaan. Zoals ik gister ook zei in de regeringsverklaring: wij realiseren ons heel goed dat dit betekent dat het kabinet met u zaken zal moeten doen om tot meerderheden te komen.

Ik dank u voor deze twee dagen. Wij gaan nu eindelijk echt aan de slag.

De voorzitter:

Ik verzoek u uw plaatsen in te nemen. Aan de orde zijn de stemmingen. Ik verzoek om stilte in de zaal en geef het woord aan mevrouw Ouwehand.

De voorzitter:

Daarmee zijn wij aangekomen bij de stemmingen. Er zijn stemverklaringen van de heren Heutink, Eerdmans, Dassen, Klaver en Van Baarle. Allereerst geef ik het woord aan de heer Heutink voor zijn stemverklaring. Ik verzoek nogmaals om stilte in de zaal.

De heer Heutink (Groep Markuszower):

Voorzitter. De motie van GroenLinks-PvdA die verzoekt om alternatieven te zoeken voor het dekken van een vrijheidsbijdrage zullen wij niet steunen omdat wat ons betreft die hele vrijheidsbijdrage niet nodig is.

Voorzitter, tot slot. Ja, er zijn vandaag veel sympathieke moties ingediend, die heel veel pijn voor de Nederlanders zouden verzachten. Maar het is nu, vandaag, onverstandig om het coalitieakkoord drie dagen nadat het kabinet is begonnen voor miljarden en miljarden te vertimmeren. Wij hopen en verwachten per thema samen met de fracties hier in dit huis het kabinet bij te sturen en vervolgens te kijken wat we wel kunnen steunen en wat niet, of wat we kunnen verbeteren. Maar niet vandaag. Wij zullen dan ook vandaag tegen dit soort moties stemmen.

De heer Eerdmans (JA21):

Voorzitter, een stemverklaring over de motie-Klaver c.s. op stuk nr. 59, over de voorgestelde defensiebelasting. Wij zijn voor investeringen in defensie. Ja, dat zijn we weer met elkaar eens. Dank je wel. Ik kreeg commentaar vanuit de bankjes, voorzitter.

De wijze waarop het kabinet die investeringen financiert, met de vrijheidsbijdrage, drukt wat ons betreft te zwaar op gezinnen en bedrijven, terwijl die lasten juist omlaag moeten. Echter, GroenLinks-PvdA wil, zoals de heer Klaver duidelijk maakte, de rekening neerleggen bij de hogere inkomens en bij bedrijven. Dat steunen wij vanzelfsprekend niet. Wij zullen daarom tegen deze motie stemmen.

De heer Dassen (Volt):

Dank, voorzitter. Het is vandaag veel over de AOW-leeftijd gegaan. Wij zien ook dat er kritisch gekeken moet worden naar de houdbaarheid van het stelsel, maar de rigide maatregel met ook een een-op-eenkoppeling lijkt ons onverstandig en heeft voor onnodig veel onrust gezorgd in de polder. Deze relatie zal allereerst hersteld moeten worden voordat het gesprek over de houdbaarheid van het stelsel met open vizier gevoerd kan worden en de noodzakelijke aanpassingen gedaan kunnen worden. Wij stemmen daarom voor de motie-Klaver c.s. op stuk nr. 58 en tegen de motie-Stoffer/Markuszower op stuk nr. 57.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Mijn stemverklaring gaat over de motie-Stoffer c.s. op stuk nr. 79. In mijn bijdrage heb ik aangegeven dat er in de politiek altijd een trend is waar te nemen: er wordt een bezuiniging neergelegd en vervolgens wordt er gekeken hoe we die voor heel specifieke groepen kunnen compenseren. Wij vinden dat niet de juiste weg, omdat het op die manier altijd de brede middenklasse is die de rekening betaalt. Sterker nog, de regeling is vaak zó ingewikkeld dat de groepen waarvoor ze bedoeld is, er zelden echt gebruik van kunnen maken. Dat is de reden dat wij tegen deze motie zullen stemmen.

De heer Van Baarle (DENK):

Ja voorzitter, een stemverklaring over de motie van wantrouwen van de heer Wilders, de motie op stuk nr. 60. De moties van wantrouwen van de heer Wilders zijn enigszins gedevalueerd in de afgelopen twintig jaar. Wij hebben ook niets met een motie van wantrouwen omdat Geert Wilders minder vluchtelingen en minder moslims wil. Moties van wantrouwen steun je wat DENK betreft als er sprake is van een kabinet dat in wezen onrechtstatelijk is, bijvoorbeeld als er sprake is van een extreemrechts kabinet met mensen die de omvolkingstheorie aanhangen. Of je steunt een motie van wantrouwen als bewindslieden aantoonbaar de Kamer hebben voorgelogen of de integriteit van hun functie schenden. Laat ik duidelijk zijn: DENK is geen aanhanger van veel plannen van dit kabinet en zal blijven strijden om asociale bezuinigingen ongedaan te maken, het eigen risico niet te verhogen en Palestina wél erkend te krijgen. Maar dat een kabinet naar VVD-beleid uitvoert, is geen reden genoeg om een motie van wantrouwen te steunen. Dan ga je hard oppositie voeren in het parlement, maar geen oneigenlijke moties van wantrouwen indienen. Wij stemmen daarom tegen deze motie, maar gaan hard aan het werk in het parlement om slechte plannen tegen te houden, elke dag weer.

Sorry. Ik zei per ongeluk "aangenomen", maar hij is toch echt verworpen.

De voorzitter:

Er is één stemverklaring en wel van de heer Vermeer. Hij krijgt daarvoor het woord.

De heer Vermeer (BBB):

Dank u wel, voorzitter. Ik heb een stemverklaring over de motie op stuk nr. 57 van de heren Stoffer en Markuszower over het verzachten van de voorgenomen aanscherping van de AOW-systematiek. Als het doel was om de brede maatschappelijke verontwaardiging te stelpen, dan is dit niet meer dan een doekje voor het bloeden. Als het doel was om tijd te winnen, dan gaat dat waarschijnlijk uitstekend lukken. De AOW-leeftijd wordt echter nog steeds extra verhoogd. Deze motie raakt aan het fundament van vertrouwen. Ik heb het dan over vertrouwen in de afspraken die over de AOW zijn gemaakt. De motie is beleidsmatig vaag en praktisch onuitvoerbaar. De fractie van BBB zal dan ook tegen deze motie stemmen.

Daarmee zijn we aan het einde gekomen van de stemmingen. Maar voordat ik de vergadering sluit, wil ik u van harte uitnodigen voor een kleine informele evaluatie van de afgelopen twee dagen in het nabijgelegen restaurant. Ik sluit de vergadering.