49e vergadering, dinsdag 10 maart 2026

De voorzitter:

Ik open de vergadering van dinsdag 10 maart 2026.

De voorzitter:

Aan de orde is het vragenuur. Als eerste geef ik het woord aan de heer Ergin voor zijn vragen aan de staatssecretaris van Financiën namens de fractie van DENK. Ik heet de staatssecretaris van harte welkom in ons midden. Het woord is aan de heer Ergin.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter, dank je wel. Het leven in Nederland is in de afgelopen jaren duurder geworden. De prijzen lopen uit de klauwen en mensen hebben moeite om aan het einde van de maand alle rekeningen te betalen. Brandstof is in Nederland al jarenlang peperduur. Zeker als we het vergelijken met buurlanden, betalen mensen aan de pomp echt de hoofdprijs. We weten dat die prijsstijging sinds de illegale oorlog van Trump en Netanyahu gigantisch is toegenomen. Iedereen heeft dat in de afgelopen dagen gemerkt. Inmiddels kost een liter benzine gemiddeld €2,45 en een liter diesel €2,52. Als de regering niet ingrijpt, als we hier niks aan doen, gaan mensen binnenkort €3 betalen per liter brandstof. €3 per liter! Gekker moet het niet worden.

Het gaat nu over de prijs die mensen aan de pomp betalen, maar we weten hoe dat werkt: dat gaat binnenkort in de hele keten doorwerken. We gaan dat merken bij de boodschappen. Mensen gaan dat merken bij de pizzakoerier. Mensen gaan dat merken bij de bakker om de hoek. Mensen gaan dat merken bij het pakketje dat wordt thuisbezorgd. We weten nu al dat dat uiteindelijk een enorme impact gaat hebben op de koopkracht in Nederland. Daarom vraag ik aan de staatssecretaris: gaat het kabinet ingrijpen in deze torenhoge prijzen? Wat gaat het kabinet doen? De accijnzen zijn nu torenhoog en vormen, als je alle belastingen bij elkaar optelt, 70% van de literprijs. Gaat de staatssecretaris daarop ingrijpen?

Staatssecretaris Eerenberg:

Voorzitter, dank u wel. Ook dank aan de steller van de vragen. Allereerst is het goed om te memoreren dat ook deze vragen uiteindelijk hun oorsprong vinden in een verschrikkelijke situatie in het Midden-Oosten. Dat wil ik hier ook gezegd hebben.

Dan naar de pomp, want dat veel mensen in het land die nu staan te tanken, schrikken van de prijs en van het effect dat dat heeft op hun leven, is iets wat het kabinet onderkent en ziet. Je zal maar afhankelijk zijn van die auto, in sommige gevallen van een oude diesel, voor je werk of voor het bezoeken van je naasten. Dat willen we zeker niet aan de kant schuiven. We snappen die zorgen. Tegelijkertijd is de vraag: waar kijken we naar? Kijken we naar een piek in de prijs of kijken we naar een structurele prijsverhoging? We gaan dat heel erg goed monitoren. We zijn dat aan het monitoren. Maar het kabinet is niet blind voor de mogelijke gevolgen. Daarom bereiden we ons voor. U heeft een debat staan over de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten. Het kabinet was al voornemens om u voor dat debat een brief te sturen over die economische gevolgen. Wij zullen in die brief ook nadrukkelijk ingaan op de koopkrachteffecten. Dat is natuurlijk iets breder dan wat er bij de pomp gebeurt. Ook de vraagsteller refereert daaraan. Maar in die brief zullen wij ook schetsen wat de impact zou kunnen zijn op de koopkracht, afhankelijk van hoe de situatie zich de komende tijd gaat ontwikkelen, en welke maatregelen er dan te overwegen zijn. Die brief kunt u tegemoetzien, zodat u daar tijdig het debat over kunt voeren. Ik heb begrepen dat uw Kamer dat debat ook snel wenst te voeren. Daar zullen we als kabinet aan meewerken.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik zei het net al: zowel het kabinet als ik zien wat mensen merken aan de pomp. Dat betekent dat het ook mijn verantwoordelijkheid is om, samen met het kabinet, daar serieus naar te kijken. Dat betekent scenario's voorbereiden en huiswerk maken. En ja, dat doen we ook vanuit de verantwoordelijkheid om te kijken of we nou naar een piek in de huidige prijsontwikkeling kijken of naar een structurele prijsontwikkeling. Als die structureel is, dan vindt het kabinet ook dat we moeten handelen en dat moet ook snel kunnen. Daarom komt er in die brief, waar ik net aan refereerde — dat is echt de verantwoordelijkheid van het kabinet — een overzicht van maatregelen die je met elkaar kunt nemen die bijdragen aan het beheersbaar houden van de koopkracht.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik vrees dat het mijn werk en misschien zelfs ook een beetje mijn lot is om de zorgen van de mensen, waar ik nogmaals niks aan af wil doen, te verbinden met hoe we het hier met elkaar besluiten. Die verbinding betekent dat we ons moeten voorbereiden, dat we scenario's moeten maken en dat die ook alleen zinvol zijn op het moment dat wij naar een structurele situatie kijken. U zou het ook niet goed vinden als het kabinet met u in gesprek kwam over maatregelen die achteraf niet nodig zouden zijn gebleken. We doen het dus alleen als het nodig is. De voorbereiding van de scenario's vergt ook even denkwerk. Het kabinet wil die buitengewoon snel aan u doen toekomen, ook omdat ik heb begrepen dat uw Kamer dit debat snel wenst te voeren.

Staatssecretaris Eerenberg:

We hebben vandaag ook weer even zitten rekenen met de accijnzen op diesel. Die vormen nu 42% van de dieselprijs. Dat neemt niet weg dat het effect heeft op mensen als zij staan te tanken en zien dat het €0,50 per liter duurder is dan voor de oorlog in het Midden-Oosten. Dat neemt ook niet weg dat we ons moeten voorbereiden op scenario's hoe daarmee om te gaan. Dat gaan we nu doen. Dat gaan we in kaart brengen, zodat we juist ook met uw Kamer in gesprek kunnen komen over wat we te doen hebben. Maar we doen dat alleen als er ook noodzaak is, want we gaan geen maatregelen nemen op het moment dat het niet nodig blijkt te zijn.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik begrijp goed dat velen van u hier zullen zeggen: het is een noodzaak; het moet snel. Ik zeg daar tegenover dat we het echt goed moeten bekijken. We zien dat de situatie alweer iets stabiliseert na de uitspraken van Trump. Als er een beetje stabilisatie is, dan zullen maatregelen minder hard nodig zijn. Dan mag u ook ervan uitgaan dat het kabinet geen dingen introduceert of maatregelen neemt die niet nodig blijken te zijn en die de schatkist uiteindelijk onterecht geld zouden kosten, want daar doe ik dit eigenlijk voor. Dat is één. Twee. Als het wél nodig blijkt te zijn, dan hebben we echt wat huiswerk te maken, want dan moet de Kamer de goede besluiten kunnen nemen. Laat ik u dit zeggen: ik begrijp uw ongemak. Ik begrijp dat u een beetje zegt: kom op, aan de slag! Het kabinet is voornemens om die brief rond het weekend aan u te versturen. Dat is toch relatief snel?

Staatssecretaris Eerenberg:

U bent al bij de dekking aanbeland, meneer Hoogeveen. Hartstikke goed! Ik zeg hier eigenlijk hetzelfde op, namelijk dat we de komende dagen even moeten kijken hoe de situatie is. Stabiliseert die zich, ja of nee? Op basis van die situatie moeten we in de brief die ik u net noemde, maatregelen schetsen. En, ja, bij maatregelen zullen ook dekkingsmaatregelen horen. U suggereert er nu een. Die zou onderdeel van die brief kunnen zijn, maar ik wil daar nu niet op vooruitlopen.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik ben blij met deze interruptie. Eigenlijk zegt u namelijk dat het over bredere koopkrachteffecten gaat dan alleen over wat er aan de pomp gebeurt. Dit wordt precies de inslag in die brief. Het zal een beetje grof moeten, omdat dit weekend ook nog maar een paar dagen van dit moment verwijderd is. Het gaat nadrukkelijk om het bredere koopkrachtplaatje en de inschatting die we daar nu van kunnen geven.

Staatssecretaris Eerenberg:

Excuus.

Staatssecretaris Eerenberg:

Het is interessant dat u inderdaad ook het pad opent ... U is de voorzitter; excuus, voorzitter. Het is interessant dat het pad wordt geopend naar een structurele oplossing, want die zit natuurlijk ook nog op twee andere punten. Die zit op leveringszekerheid. De minister van KGG is ook in Europees verband bezig om die te verbeteren. Het gaat bovendien om minder afhankelijkheid van deze energiebronnen. Als wij meer energie van eigen bodem weten te benutten, dan hebben we het probleem dat we nu zien, structureel veel beter in grip dan in het hier en nu. Alleen, als ik dat zeg — dat besef ik — dan zeg ik niks tegen de mensen die nu aan de pomp schrikken van de literprijs. Daarom verwijs ik naar het aangevraagde debat over de economische effecten van de nu ontstane situatie in het Midden-Oosten en naar de brief die rond dit weekend komt. Daar zullen maatregelen in staan, maar ja, die zullen we wel moeten afwegen tegen het beeld dat zich de komende dagen ontwikkelt.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik denk toch echt dat wij, gegeven de situatie, toch relatief snel maatregelen in kaart kunnen brengen als u een brief van het kabinet ontvangt rond dit weekend, wat doorwerken wordt. Die maatregelen zullen we moeten toetsen aan niet alleen de vraag of ze echt nodig zijn — dat heb ik nu een paar keer beargumenteerd — maar bijvoorbeeld ook de vraag of ze uitvoerbaar en effectief zijn en of ze wel de mensen helpen die ze het hardst nodig hebben; dat is het verhaal van JA21 over de gehele koopkracht, denk ik. Dat is wat het kabinet nu voorbereidt. Daar werken we keihard aan. U heeft bij mijn weten binnen enkele weken het debat over de effecten. Dan kunt u, met die brief in de hand, samen met het kabinet de besluiten nemen die u te besluiten heeft.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik onderken helemaal dat mensen die nu bij de pomp staan, nu schrikken van de prijs, zeker die van diesel. Tegelijkertijd is het ook onze verantwoordelijkheid om zorgvuldige besluitvorming met u voor te bereiden. Die zorgvuldigheid zit 'm erin dat wij ons afvragen: zijn de maatregelen die we nemen nodig? Maatregelen zullen namelijk ook snel in de papieren lopen; dat gaat ook om onze gezamenlijke schatkist. Dat is één. Ten tweede vragen wij ons af: zijn de maatregelen dan ook effectief om het probleem aan te pakken? Dat zit dan eerder in de hoek van de koopkracht en de effecten van de stijgende olieprijzen op de gehele koopkracht dan in de hoek van louter en alleen de huidige prijs aan de pomp. Ik weet dat ik, als ik dit zeg, niks zeg voor de mensen die vandaag en morgen schrikken bij de pomp; dat weet ik. Tegelijkertijd mogen diezelfde mensen van het kabinet verwachten dat wij aan zorgvuldige besluitvorming doen.

Staatssecretaris Eerenberg:

Kortheidshalve zou ik kunnen zeggen dat ik het met beide elementen uit de interruptie eens ben. We moeten ons op alle scenario's voorbereiden, zowel scenario's die meevallen als scenario's die tegenvallen. Dat is precies wat het kabinet nu aan het doen is. Ik ben het verder zeer met u eens: we moeten ook leren van de maatregelen die we in de situatie rondom Oekraïne hebben genomen, dus als je een bepaalde groep wenst te helpen, dan moeten de maatregelen op die groep gericht zijn. Dat zei de vragensteller ook heel mooi.

Staatssecretaris Eerenberg:

Daarom denk ik dat het goed is dat we inderdaad met die brief werken, want dan kunnen juist dit soort creatieve suggesties van uw Kamer daarin landen. Ik zeg u dus toe dat we concreet op deze suggestie zullen reflecteren in de brief.

Staatssecretaris Eerenberg:

Het flauwe antwoord, maar eerlijk gezegd ook een beetje waar, is dat als ik nu zou weten wat er in die brief zou staan, ik een ander antwoord had gegeven. Nogmaals, het kabinet kijkt langs twee lijnen. De eerste lijn sluit aan bij wat de minister-president en collega Heinen hebben gezegd: het moet wel echt nodig zijn. Wij moeten dus kijken hoe de ontwikkeling de komende dagen is. Als het nodig blijkt te zijn, is er een breed scala aan maatregelen die we zouden kunnen overwegen. Wij zijn ervoor verantwoordelijk dat die maatregelen betaalbaar zijn en terechtkomen bij de doelgroepen die ze het hardst nodig hebben, maar ze moeten ook uitvoerbaar zijn. Dat is precies het huiswerk dat het kabinet nu aan het maken is.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik snap dit. Ik snap waar uw vraag vandaan komt. Ik snap ook wat mensen die bij de pomp staan en die de rekening betalen nu denken. Dat snap ik, maar ik vind dat diezelfde mensen ook van het kabinet mogen verwachten dat wij heel zorgvuldig kijken wat wij kunnen doen om hen te helpen. Dat begint nogmaals bij de vraag: is het echt nodig? Ik weet niet wat er de komende dagen gaat gebeuren. Dat weet volgens mij niemand in deze zaal. We willen niet op korte termijn dure maatregelen implementeren die achteraf niet nodig blijken te zijn geweest. Ten tweede — daar hebben we dus die brief voor nodig — moeten we de maatregelen nemen die landen bij precies die doelgroep waarvan u zegt dat die zich het meeste zorgen maakt.

Staatssecretaris Eerenberg:

Als het deze week nodig blijkt te zijn — áls dat zo is — dan kunt u van het kabinet verwachten dat er in de brief ook een doorkijk wordt gegeven naar wat er dan te doen is. Ik denk dat het geheugen van het kabinet het dit weekend nog wel vol gaat houden.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ik denk dat de heer Klaver en ik het eens zijn. In de brief moet er geen theoretische exercitie van scenario's zijn. Wat daarin staat, moet ook uitvoerbaar zijn. Als er een noodzaak is om ze uit te voeren, moeten ze ook daadkrachtig ingezet kunnen worden.

Staatssecretaris Eerenberg:

Ja, voorzitter. Ik denk dat dit misschien wel bijna een mooie conclusie zou kunnen zijn van het gesprek dat wij hier met elkaar hebben gehad. Dat is nou precies de reden dat ik denk dat een brief met de maatregelen en de daadkracht waar ook GroenLinks-PvdA om vroeg, u kan helpen om in meerderheid met dit minderheidskabinet bij het volgende debat te doen wat nodig is.

Staatssecretaris Eerenberg:

Volgens mij zeg ik namens het kabinet dat we zien wat er aan de hand is. De eerste vraag die wij te beantwoorden hebben, is of dit iets tijdelijks is of dat het iets is wat zich blijvend zal ontwikkelen. Als wij het begin van een antwoord op die vraag hebben, hebben wij maatregelen klaarliggen om te nemen, om te implementeren. Juist om het gesprek in uw Kamer te faciliteren komt er op korte termijn een hartstikke goede brief, zodat u bij het volgende debat uw werk als volksvertegenwoordiger kunt doen.

De voorzitter:

Ik geef het woord aan de heer Dassen voor zijn vragen aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties namens de fractie van Volt. Ik heet ook de minister van harte welkom in de Kamer. Het woord is aan de heer Dassen.

De heer Dassen (Volt):

Dank, voorzitter. Ons leven speelt zich grotendeels online af. We moeten dan ook eisen dat die online wereld veilig is. Dat betekent dat we de regels van die wereld niet moeten overlaten aan bedrijven die een heel andere taal spreken dan wij. Wij hebben het over veiligheid en over democratie, en zij spreken over maximale scrolltijd en interactie. Dat is immers waar hun verdienmodellen op draaien.

Gisteren kwam er wederom een bericht dat op Facebook en Instagram nog volop advertenties van Nederlandse politieke partijen verschijnen, in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Experts waarschuwen, niet voor de eerste keer, dat het speelveld voor partijen ondoorzichtig is terwijl schadelijke content onder de radar blijft circuleren. Wie houdt de Zuckerbergs van deze wereld verantwoordelijk als ze zelf scheidsrechter mogen spelen? Dit is het zoveelste voorbeeld dat big tech in goed vertrouwen gemaakte afspraken niet nakomt, want niet alleen bij de platformen van Meta speelt dit probleem, maar ook bij andere platformen: X, Google, TikTok. Nog steeds zien we dat binnenlandse en buitenlandse actoren op die manier invloed kunnen uitoefenen op onze democratie. Dat is een extra groot risico bij de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen, omdat het voor een niet-transparant en ongelijk speelveld zorgt.

Mijn vraag aan de minister is dan ook hoe hij van plan is te waarborgen dat onze verkiezingen betrouwbaar kunnen verlopen, ongehinderd door buitenlandse en binnenlandse verstoringen. Hoe kunnen wij erop vertrouwen dat deze bigtechbedrijven, die niet eens in staat zijn om zulke duidelijke politieke advertenties te weren, in staat zijn om de sluikcampagnes van bijvoorbeeld de Russen te weren?

Dank u wel.

Minister Heerma:

Dank u, voorzitter, en dank aan de heer Dassen voor zijn vraag met betrekking tot de reclames. Het is misschien goed om hierbij enige context te geven. Er is onlangs, afgelopen najaar, een nieuwe verordening vanuit de Europese Unie ingegaan die toeziet op transparantie, specifiek rondom politieke reclames. Die verordening ziet erop toe — wellicht hebben mensen dat al gezien — dat er een potloodje bij staat waarbij duidelijk is: dit is een politieke reclame. Het moet duidelijk zijn wie de financier daarvan is en er zijn ook regels rondom targeting: dat mag daarbij niet plaatsvinden. In reactie op deze regelgeving heeft onder andere Meta, het moederbedrijf van platformen als Instagram en Facebook, besloten om niet langer betaalde politieke advertenties toe te staan: een totaalverbod. Dit betreft echter het beleid van Meta zelf en dit volgt niet uit de Europese verordening.

Aangezien dit soort grote platformen ook een belangrijk kanaal zijn voor politici en politieke partijen, is mijn ministerie, voordat dit beleid van Meta inging, met het bedrijf in contact getreden en heeft het benadrukt dat het van belang is dat de verordening wordt nageleefd. Meta heeft daarbij echter aangegeven de verordening onduidelijk te vinden en om die reden te besluiten alle politieke advertenties te weren. Als private partij staat hun dat vrij, al vind ik het wel onwenselijk. Dan is het nu helemaal kwalijk om in de berichtgeving waarover de heer Dassen deze vraag stelt, te zien dat Meta het verbod, het eigen beleid waarvoor Meta heeft gekozen en dat dus niet volgt uit de Europese verordening, onevenwichtig handhaaft. Je moet namelijk óf iedereen gelijke toegang geven, óf alles weren. Nu is er sprake van een soort tussenweg. Dat is niet wenselijk.

De hoofdvestiging van Meta bevindt zich echter in Ierland. Daarom valt de handhaving van de verordening formeel onder de Ierse toezichthouder. Dat maakt de handelingsopties die wij hier hebben beperkt. Tegelijkertijd is het belangrijk dat dit aanhangig wordt gemaakt, zeker omdat het om een nieuwe verordening gaat. Naar aanleiding van het gesprek dat heeft plaatsgevonden met Meta, hebben wij daarom contact opgenomen met de Europese Commissie. We hebben een brief gestuurd waarin we hebben gewezen op het belang van het goed handhaven van die verordening. We hebben inmiddels een schrijven terug, waarin aangegeven wordt dat er met Meta gesproken gaat worden. We staan ook in contact met de Ierse toezichthouder. Ambtenaren van mijn ministerie zijn daar onlangs nog geweest. Wij zullen naar aanleiding van deze berichtgeving opnieuw contact opnemen met de Europese Commissie en de Ierse toezichthouder om ervoor te zorgen dat er aandacht blijft bestaan voor het feit dat Meta zich te houden heeft aan deze verordening.

Minister Heerma:

Ik begrijp de zorg van de heer Dassen heel goed. Toch wil ik even scherp zijn wat betreft de volgorde der dingen. Juist omdat er zorgen zijn over onlinebeïnvloeding, is die verordening afgelopen najaar in werking getreden, dus er is sprake van een Europese verordening die voor transparantie moet zorgen. Gelukkig zien we in Nederland in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen bij brancheorganisaties en marktpartijen brede bereidheid om deze regels na te leven. Het Commissariaat voor de Media heeft daar gisteren nog over gecommuniceerd. In het gesprek dat onder mijn ambtsvoorganger heeft plaatsgevonden, heeft Meta aangegeven de regels onduidelijk te vinden en daarom te kiezen voor een totaalverbod, dat dus niet volgt uit die verordening. Omdat daar zorg over is, is daarover contact opgenomen met de Europese Commissie — daar is een brief naartoe gestuurd — en staan wij in contact met de Ierse toezichthouder. Ierland is namelijk in dit geval de toezichthouder, omdat het hoofdkantoor van Meta daar gesitueerd is. Dat is dus niet omdat er allerlei mooie beloftes gedaan zijn, waar de heer Dassen naar vraagt. Nee, Meta heeft juist aangegeven de regels onduidelijk te vinden en daarom te kiezen voor een totaalverbod, waarvan nu blijkt dat dat selectief wordt toegepast. Dat is dus juist reden tot zorg. Dat is reden om opnieuw met zowel de Ierse toezichthouder als de Europese Commissie contact te hebben; dat doet het Commissariaat voor de Media ook. Die geven beide aan hier aandacht voor te hebben.

Dan misschien het volgende als afronding. Juist omdat dit om een nieuwe verordening gaat en Nederland een van de eerste landen is waar nu zowel landelijke als gemeenteraadsverkiezingen zijn, is het heel belangrijk om de informatie die wij opdoen over wat wel en niet werkt, weer terug te geven aan de Europese Commissie.

Minister Heerma:

Heel goed. Het is een terecht punt van de heer Dassen. Deze vraag had ik niet meegenomen naar aanleiding van zijn tweede ronde. Omdat de uitvoeringswet er nog niet is, is er eind oktober een aanwijzingsbesluit genomen, zodat het Commissariaat voor de Media op dit moment al als bevoegde autoriteit kan optreden. In dat kader hebben zij gisteren aangegeven dat zij in Nederland grote bereidheid zien om de nieuwe regels na te leven. Zodra de uitvoeringswet er is — ik verwacht dat die over enkele weken naar de Kamer toe gaat — is dit, ook voor de toezichthouder bij het commissariaat, wettelijk geborgd voor Nederland. De Autoriteit Persoonsgegevens en de Autoriteit Consument & Markt hebben hier overigens ook een rol. Maar voor bedrijven die hun hoofdvestiging elders hebben, zoals Meta, dat in Dublin zit, blijft het zo dat de toezichthouder in dit geval de Ierse toezichthouder is. De uitvoeringswet gaat het dus, in aanvulling op het aanwijzingsbesluit dat in oktober is genomen, voor Nederland goed regelen. Het commissariaat geeft gelukkig aan dat de nalevingsbereidheid nu al heel groot is. Het commissariaat krijgt geen rol in het vraagstuk rondom Meta, want dat ligt bij de Ierse toezichthouder.

Minister Heerma:

Het was niet echt een vraag, maar ik wil nogmaals benadrukken dat de verordening rondom transparantie over politieke reclames afgelopen najaar is ingegaan om dezelfde reden als waarover hier nu zorgen zijn. We zijn in Nederland druk bezig met de implementatie daarvan. Het is ook heel nadrukkelijk in het vizier van de Europese Commissie.

Minister Heerma:

Op het moment dat in Nederland geconstateerd wordt dat men zich niet aan de regels houdt, wordt er contact opgenomen met de toezichthouder in Ierland. U vraagt nu of signalen zo snel mogelijk aan Nederland kunnen worden doorgegeven zodra die elders aanwezig zijn. Ik zal er de check op doen of dat gebeurt, maar ik heb de indruk dat dat al staande praktijk is.

Minister Heerma:

Het Commissariaat voor de Media heeft gisteren laten weten dat men in Nederland, bij brancheorganisaties en marktpartijen, een heel grote bereidheid ziet om de nieuwe regels na te leven. Tegelijkertijd laat het onderzoek dat nu gedaan is zien dat Meta de regels die men zelf heeft opgesteld selectief handhaaft — ik moet "beleid" zeggen, want dit volgt niet uit Europese regels. Dit is dus absoluut reden tot zorg. Wij hebben op dit moment geen aanwijzingen dat dit ook daadwerkelijk een verstoring van de verkiezingen is, maar we zullen dit vraagstuk absoluut meenemen in de evaluatie van de verkiezingen. Nogmaals, dit gaat om een nieuwe verordening. Het feit dat Nederland op zo'n korte termijn twee verkiezingen heeft, levert ook informatie op over hoe het in de praktijk werkt en over of op Europees niveau eventueel op termijn aanscherpingen nodig zijn.

Minister Heerma:

De reden dat hier zorgen over zijn, is ook de reden dat de verordening afgelopen najaar van kracht is geworden. Ik heb zojuist ook al aangegeven dat het beleid dat Meta zelf toepast niet uit de verordening volgt. Ik vind het ook onwenselijk. Als ze het daarvoor doen, moeten ze het niet selectief toepassen. Dat levert namelijk het risico van ongelijke behandeling van partijen op. Wij hebben hier in de aanloop van die verordening zowel vanuit het ministerie van BZK als het ministerie van Algemene Zaken gesprekken over gevoerd met Meta. Meta heeft daarin aangegeven de regelgeving onduidelijk te vinden en daarom hun eigen beleid toe te passen. We staan daarover in contact met de Europese Commissie — zij hebben in antwoord hierop al aangegeven hier met Meta over in gesprek te gaan — en met de Ierse toezichthouder, die toezicht houdt op hetgeen Meta doet. Dat ligt niet bij Nederland.

Minister Heerma:

Als er zaken naar voren komen die niet voldoen aan de regels, dan wordt er zowel vanuit het ministerie als het Commissariaat contact opgenomen met de toezichthouders, in dit geval dus met de Ierse toezichthouder. Er worden door trusted flaggers dus inderdaad ook signalen doorgegeven aan de betreffende platforms.

Minister Heerma:

We werken in het kader van trusted flaggers goed samen, omdat dat van belang is. Zoals ik in verschillende antwoorden al aangaf, zijn wij in contact met zowel de Europese Commissie als met de Ierse toezichthouder. Dat was al zo en dat zetten we ook door.

De voorzitter:

Ik geef het woord aan de heer Boomsma voor zijn vragen namens de fractie van JA21 aan de minister van Asiel en Migratie, die ik ook van harte welkom heet in de Kamer. Het woord is aan de heer Boomsma.

De heer Boomsma (JA21):

Dank, voorzitter. In Nederland wordt massaal gefraudeerd met kind-erkenningen, zo meldde De Telegraaf vanochtend. Mannen melden zich vaak tegen betaling aan als vader van een kind van wie ze niet de biologische vader zijn, met wie ze geen enkele band hebben, dat ze nauwelijks kennen en dat ze soms zelfs nooit hebben gezien. Dit doen ze alleen zodat het kind en de moeder dan een verblijfsvergunning in Nederland kunnen krijgen. Via zo'n web van nepvaders zijn sinds 2017 mogelijk maar liefst 20.000 mensen naar Nederland gekomen — 20.000 via deze route! In 2024 bleek al dat één man maar liefst 25 kinderen had erkend van 17 vrouwen. Het is onbegrijpelijk dat wij dit laten gebeuren.

Voorzitter. Dat hiermee wordt gefraudeerd, is al bekend, met name sinds het Chavezarrest. We hebben al eerder een rapport van de IND gezien en er zijn al vragen over gesteld vanuit deze Kamer door de heer Van Dijk en mevrouw Rajkowski. Maar het wordt dus elk jaar erger. Nog steeds is het blijkbaar kinderlijk eenvoudig: je meldt je bij het gemeenteloket, overhandigt een paar documenten, geeft een verklaring en hoppa. Zelfs als gemeenteambtenaren het niet vertrouwen en aan de bel trekken, blijkt het door jurisprudentie vrijwel onmogelijk geworden om er iets aan te doen. De bewijslast om het af te wijzen moet namelijk extreem hoog zijn. Dat stelt ook de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken. Het gevolg is dat ambtenaren van de burgerlijke stand maar gewoon akkoord gaan omdat ze denken dat het toch geen zin heeft omdat ze anders toch worden teruggefloten bij de rechter.

Voorzitter. Dit is een van de talloze manieren waarop ons asielsysteem wordt misbruikt. Jaar in, jaar uit blijft dit doorgaan. Dat moet gewoon stoppen. Je mag niet toelaten dat mensen hiermee weg blijven komen. Daarom de volgende vragen. Wanneer gaat dit kabinet eindelijk actie ondernemen om dit te stoppen? Kan de minister ervoor zorgen dat de bewijslast wordt omgedraaid, zodat ambtenaren die fraude vermoeden daarnaar kunnen handelen? Kan de minister toezeggen dat hij z.s.m. maatregelen neemt?

Dank u wel.

Minister Van den Brink:

Voorzitter, dank u wel. Dank ook aan de heer Boomsma voor zijn vragen. Ik deel de emotie, de verontwaardiging en de woorden die hij hierover gebruikt. Het is misbruik van ons systeem, en dat op een schaal die we onacceptabel vinden. We weten dat er zo'n 20.000 erkenningen per jaar worden gedaan. Dat zijn gewoon de erkenningen die we allemaal ook uit onze eigen omgeving zouden kunnen kennen. Maar mogelijk zijn daarvan honderden per jaar frauduleus. Het vorige kabinet is hierop gewezen en ermee aan de slag gegaan. Ook nu al kan een gemeenteambtenaar in beginsel bij de signalen van fraude een schijnerkenning weigeren. Ook kan die nietig worden verklaard.

De heer Boomsma noemt ook al de problemen die we daarmee zien. Daarom heeft het huidige kabinet in het coalitieakkoord afspraken gemaakt om daarbovenop meer te doen dan we tot nu toe van plan waren. In het coalitieakkoord is opgenomen dat erkenning van buitenlandse kinderen straks alleen nog bij een aantal gemeenten met relevante kennis en expertise mogelijk is en dat de schijnerkenners strafrechtelijk zullen worden vervolgd. Daarmee gaan we dus volop aan de slag. Die maatregelen worden op dit moment uitgewerkt. Ik verwacht begin april uw Kamer te informeren over hoe we daarmee aan de slag gaan.

Dat komt boven op wat we al van plan waren. Er zijn een aantal dingen die we nu al in gang hebben gezet. De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken zet samen met de IND in op het vergroten van de kennis en expertise van gemeenteambtenaren. We moeten ons namelijk wel realiseren dat dit gaat over mensen die bij een loket van een gemeente komen en dan een erkenning doen, dus van de mensen die daar werken vergt het op alle niveaus bij alle gemeenten een soort expertise en kennis om dit te kunnen herkennen en daarop in te grijpen. Daarom komt er een expertiseteam van de IND, waar gemeentes contact mee kunnen opnemen voor ondersteuning bij het herkennen van de signalen van schijnerkenning.

Wanneer die erkenning eenmaal tot stand is gekomen en aan de voorwaarden is voldaan, kan de IND niets anders dan overgaan tot het verlenen van een verblijfsrecht. Daarom zet ik ook in op maatregelen om die erkenning weer nietig te verklaren. Als ik die namelijk door de IND nietig heb laten verklaren, kan ook het verblijfsrecht worden ingenomen en kan er gewerkt worden aan terugkeer en uitzetting. Samen met de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken, de IND en het OM wordt uitgewerkt hoe dit sneller, eenvoudiger en vaker kan gebeuren. We zetten dus alles op alles om de sluitende aanpak van schijnerkenning op poten te zetten. Het is goed dat u hier nogmaals aan refereert, want het kan ook de urgentie onderstrepen die we hiervoor nodig hebben.

Dank u wel.

Minister Van den Brink:

U noemt nog een aantal nieuwe punten. Dat geeft aan dat we met elkaar alle creativiteit nodig hebben om dit aan te pakken. Het is heel goed dat u hier een aantal voorstellen doet. Ik zal er een aantal gelijk toezeggen. U vraagt om een strafbaarstelling waar wij ook op zien met dit kabinet om daar een wetswijziging voor in te dienen, zodat die strafbaarstelling er ook komt. We hebben gezien dat dat in België al wordt gedaan, dus waarom zouden we dat in Nederland niet ook kunnen? Het is namelijk echt misbruik op vele fronten. Dat misbruik hebben we ook al gezien in het verleden. We hebben in het verleden Kamervragen van de heer Van Dijk beantwoord door het vorige kabinet over een man die wel zo'n 25 erkenningen op zijn naam had staan. Ik weet dat daarover een zaak loopt, dus er is aangifte gedaan. Dat is een aangifte van mensenhandel geworden, want dit gaat op zo'n grote schaal dat het om mensenhandel gaat. Die zaak loopt op dit moment, dus ik kan daar geen uitspraken over doen. Mocht die zaak voorkomen, dan zal ik de Kamer daarover informeren.

Ik ga het kostenverhaal even mee terugnemen, want ik weet niet precies hoe dat zit. Dat is een kostenverhaal dat je moet herleiden op de degene die er aanspraak op heeft gemaakt, op het moment dat we ook al bezig zijn om diegene uit te zetten. Dat voegt wel wat complexiteit toe. Het omdraaien van de bewijslast wil ik zeker meenemen in het onderzoek en in het plan van aanpak dat wij u begin april zullen toesturen.

Minister Van den Brink:

De internationale vergelijking doe ik hier nu ter plekke niet even uit mijn hoofd, maar ook daarin zie ik een opgave waaraan wij waar mogelijk een invulling zullen geven als wij uw Kamer informeren.

Minister Van den Brink:

Het is heel goed dat mevrouw Vondeling dit vraagt. Boven op wat het vorige kabinet heeft gedaan, neemt dit kabinet een aantal maatregelen die in het vorige kabinet nog niet overwogen zijn. We gaan dus strafrechtelijke vervolging mogelijk maken. Wij gaan het aantal gemeentes dat hiervoor beschikbaar is, beperken. Dat zijn de maatregelen die dit kabinet neemt. Daarbovenop zullen we zeker bij aangifte en bij bewijs dat er sprake is van schijnerkenning de verblijfsvergunning intrekken. Dat is niet gelimiteerd in de tijd. Dus ook als het op een later moment kenbaar wordt of uit onderzoek blijkt, kunnen we de verblijfsvergunning intrekken. Daarmee vervalt dus ook het recht op verblijf en kunnen mensen uitgezet worden.

Minister Van den Brink:

In het vreemdelingenrecht zien we natuurlijk vaker dat er sprake is van misbruik en van mensen die op zoek zijn naar de gaten in de wet. Tegelijkertijd hebben we hierbij natuurlijk te maken met een erkenning van, vaak, het vaderschap die natuurlijk op heel veel manier plaatsvindt in onze samenleving, ook buiten de groep die echt gebruikmaakt van schijnerkenning. Die mensen wil je natuurlijk ook niet allemaal extra belasten met allerlei maatregelen die op zichzelf gezien niet echt proportioneel zouden zijn. We zoeken dus naar de meest effectieve manier om schijnerkenning aan te pakken en dat is aan de bron. We proberen bij de gemeenten de expertise op te bouwen. De gevolgen zie je namelijk in de "vreemdelingenketen", zoals ze dat dan noemen, of in de asielketen, waardoor mensen het verblijfsrecht verkrijgen. Maar op het moment dat we de erkenning hebben ingetrokken, gaan we het zeker terugdraaien.

Minister Van den Brink:

Zeker.

Minister Van den Brink:

Even uit mijn hoofd. Het belang van het kind in de zin dat het daar echt bij betrokken wordt, ligt natuurlijk echt op een hogere leeftijd. Dus bij lagere leeftijd is daar geen sprake van. Dan is alleen de moeder betrokken en is er de erkenning van, in dit geval, de vader. Maar het is natuurlijk wel schrijnend als daar gevolgen aan zitten, want als die erkenning vervalt, heeft dat natuurlijk ook direct effect voor het kind. In soort gevallen is het kind vaak echt de dupe van het misbruik door ouders, waaraan mensen medewerking verlenen. Dat zal dus zeker ook een onderdeel zijn van de aanpak, in de zin dat als er gewerkt moet worden aan terugkeer, dat op een manier gaat die zo veel mogelijk rekening houdt met het belang van het kind.

Minister Van den Brink:

Dat is precies de vraag die ik ook stelde toen ik over deze zaak las. De Gemeentelijke Basisadministratie is daar niet aan gekoppeld. Het erkennen van iemand gebeurt echt op het individuele niveau in een gemeente, maar de gevolgen daarvan zien we wel bij de IND. Als de IND een erkenning binnenkrijgt die leidt tot een verblijfsrechtelijke aanspraak, zien ze natuurlijk wel of die persoon dat al meerdere keren heeft gedaan. Om die reden heeft de IND in het verleden dus ook aan de bel getrokken. Daarom is er bij een groot aantal meldingen van erkenning nu ook een zaak gestart over mensenhandel. Dat is een zwaar delict en het is heel goed dat daar op dit moment onderzoek naar wordt gedaan door het OM.

Minister Van den Brink:

In het vorige kabinet is erop gewezen. Het vorige kabinet is gestart met een aantal maatregelen, maar was ook nog aan het onderzoeken hoe het die vorm en inhoud ging geven. Deze coalitiepartijen hebben niet meer willen wachten op de maatregelen die getroffen moesten worden en hebben dit kabinet en daarmee mij als minister de opdracht gegeven om de maatregelen te treffen die ik net heb genoemd. Die gaan we dus treffen. Ik zal in de brief die ik in april zal sturen, zo goed mogelijk inzichtelijk proberen te maken over welke cijfers we het hebben. De heer Ellian heeft helemaal gelijk dat het nu, op basis van de wet, al wel degelijk mogelijk is om een erkenning in te trekken. Er zijn overigens wel — dat zei de heer Boomsma terecht — een aantal gemeenten met hun neus tegen de deur gelopen, dus we zullen gemeenten ook moeten helpen om het makkelijker en beter voor elkaar te krijgen, om ervoor te zorgen dat hier een einde aan komt.

De voorzitter:

Aan de orde is de herdenking van onze collega Take Collaris. Graag verzoek ik u allen, voor zover dat gaat, te gaan staan.

Wie 25 jaar voor de Tweede Kamerorganisatie werkt, krijgt een zilveren koetsje, als blijk van waardering voor al het werk, vaak achter de schermen, dat ons werk als volksvertegenwoordigers mogelijk maakt. Als iemand dat zilveren koetsje verdiende, dan was dat Take Collaris. U kent hem wellicht als een van de collega's achter de vele Parlismails, als altijd opgewekte vraagbaak bij de Griffie plenair of, voor de beter ingevoerde collega's, op zijn tweede werkplek, namelijk voor de deur van het Tweede Kamergebouw. Daar stak hij graag een sigaretje op en onderhield hij zijn hele netwerk van Kamerleden en Kamerbewoners. Totdat hij op donderdag 12 februari, vlak voor het voorjaarsreces, aan het einde van de werkdag afscheid nam van zijn collega's, zoals altijd met een grap. Onderweg naar huis gebeurde het onvoorstelbare, toen hij vlak bij het Centraal Station volkomen onverwacht overleed.

Zojuist heb ik het zilveren koetsje, zíjn zilveren koetsje, postuum mogen overhandigen aan zijn moeder José, en nu eren wij hem hier in de plenaire zaal, in het bijzijn van zijn dierbaren, in het hart van de democratie, waar hij al die jaren met veel liefde en overgave aan heeft bijgedragen. Tijdens zijn uitvaart zei zijn zus daarover: ik ken niemand die met zo veel plezier naar zijn werk ging en zo oprecht van zijn werk hield. En als u zich afvraagt wat dat betekent, besef dan dat Take vanaf 1 september 2008 tot aan de dag van zijn overlijden 109.552 documenten, veelal brieven van het kabinet, heeft geregistreerd en in uw postvak heeft bezorgd.

Naast deskundig Griffiemedewerker was Take ook lid van verdienste van de "Xerox Follow Me-printer probleemoplossingsclub": een schopje hier, een blaadje verwijderen daar. Bij problemen riepen collega's eerst heel hard "Take!" over de gang; pas daarna schakelden ze door naar de helpdesk, als het dan toch niet lukte.

Het zijn mensen als Take die de Tweede Kamer draaiende houden, achter de schermen, voor de democratie. Ik spreek dan ook namens de vele collega's die door de jaren heen met hem hebben samengewerkt als ik zeg dat we hem enorm gaan missen. We wensen zijn naasten veel sterkte in de komende periode. Ik vraag u allen om een kort moment van stilte.

De voorzitter:

Dank u wel. In het Ledenrestaurant is gelegenheid om de aanwezige familie te condoleren. Ik schors de vergadering daarom voor vijftien minuten.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en verzoek u uw plaatsen in te nemen voor de stemmingen.

De voorzitter:

Ik stel voor zo dadelijk ook te stemmen over de aangehouden motie-Bikker (36848, nr. 49) en de aangehouden motie-Struijs/Dobbe (36800-VI, nr. 123).

Meneer Ceder.

De voorzitter:

Ik verzoek de griffier om de namenlijst op te lezen.

Mevrouw Coenradie.

De voorzitter:

Akkoord. Dat wordt hogelijk gewaardeerd.

De voorzitter:

Ik verzoek om rust in de zaal.

Het woord is aan de heer Stöteler.

De voorzitter:

Wij noteren het in de Handelingen. Dank u wel.

De voorzitter:

Ik constateer dat de leden van de fracties van de SP, 50PLUS, GroenLinks-PvdA, Volt, de PvdD, DENK, de SGP, de ChristenUnie, BBB, Lid Keijzer, Groep Markuszower, de PVV en FVD voor deze motie hebben gestemd en de leden van de overige fracties ertegen, zodat de uitslag bij handopsteken niet kan worden vastgesteld.

We doen 'm opnieuw.

We gaan verder.

Er zijn twee stemverklaringen. Als eerste geef ik daarvoor het woord aan de heer Van Houwelingen.

De heer Van Houwelingen (FVD):

Dank u, voorzitter. Het betreft de motie op stuk nr. 142 van de SP over niet bezuinigen op de huishoudelijke zorg. Wij zijn het helemaal eens met het dictum. Alleen staat er in de overwegingen ook dat de marktwerking uit de zorg moet worden gehaald. Daar kunnen we helaas niet voor stemmen. Als dat de volgende keer eruit wordt gehaald, kunnen we voorstemmen.

Mevrouw Wendel (VVD):

De bestrijding van zorgfraude is al jarenlang topprioriteit voor de VVD-fractie. Zorggeld moet aan zorg besteed worden. Daarom hebben wij voorgesteld om geld vrij te maken voor de bestrijding van evc-fraude. Daarnaast hebben we voorstellen ingediend om opsporingsinstanties beter informatie te laten delen en met het OM te kijken welke mogelijkheden er zijn voor meer strafrechtelijke vervolging. Een doelstelling kan echter negatieve gevolgen hebben, juist voor de mensen die zorg zo hard nodig hebben. Daarom stemmen wij tegen de motie op stuk nr. 100 van het lid Bushoff c.s.

De heer Krul.

De voorzitter:

U bent genoemd, meneer Krul, maar voor de Handelingen: dubbel genoteerd.

De voorzitter:

Ik constateer dat de leden van de fracties van de SP, 50PLUS, GroenLinks-PvdA, Volt, de PvdD, DENK, de SGP, de ChristenUnie, BBB, Lid Keijzer, Groep Markuszower, de PVV en FVD voor deze motie hebben gestemd en de leden van de overige fracties ertegen, zodat de uitslag bij handopsteken niet kan worden vastgesteld.

De voorzitter:

Ik constateer dat de leden van de fracties van de SP, 50PLUS, GroenLinks-PvdA, Volt, de PvdD, DENK, de SGP, de ChristenUnie, BBB, Lid Keijzer, Groep Markuszower, de PVV en FVD voor deze gewijzigde motie hebben gestemd en de leden van de overige fracties ertegen, zodat de uitslag bij handopsteken niet kan worden vastgesteld.

We stemmen nogmaals.

Daar zullen we hoofdelijk over stemmen. Ik verzoek absolute stilte in de zaal, zodat we het maar één keer hoeven te doen. Ik verzoek de griffier om de namenlijst voor te lezen.

De voorzitter:

Ik verzoek de leden om nog even de concentratie te behouden voor de laatste stemming.

Dat waren de stemmingen. Ik schors een enkel ogenblik, waarna we verder zullen gaan met de regeling van werkzaamheden.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en verzoek de leden hun plaatsen in te nemen.

De voorzitter:

Aan de orde is de regeling van werkzaamheden.

Ik stel voor toe te voegen aan de agenda van de Kamer het wetsvoorstel Wijziging van de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor het aanmerken van de Verdragenbank als openbare bron van verdragsgegevens en enkele andere wijzigingen (36838-R2212).

Ik deel aan de Kamer mee dat de fractie van de Partij voor de Dieren bij de stemmingen op 5 maart jongstleden over de motie-Hoogeveen (21501-07, nr. 2169) geacht wenst te worden tegen deze motie te hebben gestemd.

Ik deel aan de Kamer mee dat voor een aantal debatten de termijn voor toekenning is verlengd:

• het debat over stijgende tarieven van dierenartsen door het opkopen van dierenartsenpraktijken;
• het dertigledendebat over de aanpak van rechtsextremistische radicalisering;
• het dertigledendebat over de bescherming van moskeeën en Nederlandse moslims;
• het dertigledendebat over het bericht dat het aantal arbeidsongeschikten op wachtlijsten naar 200.000 kan groeien.

Op verzoek van een aantal leden stel ik voor de volgende door hen ingediende moties opnieuw aan te houden: 21501-20-2332; 29653-80; 21501-20-2340.

Voorts is een tweetal moties komen te vervallen: 21501-08-1018; 32637-736.

Op verzoek van de fractie D66 benoem ik:

• in de vaste commissie voor Defensie het lid Jagtenberg tot lid in plaats van het lid Podt;
• in de vaste commissie voor Financiën de leden Schoonis en Mathlouti tot lid in de bestaande vacatures;
• in de vaste commissie voor Koninkrijksrelaties het lid Jagtenberg tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature;
• in de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het lid Van Leijen tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature;
• in de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid het lid Mathlouti tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature;
• in de vaste commissie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening het lid Van Leijen tot lid in de bestaande vacature;
• in de vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei het lid Van Leijen tot lid in de bestaande vacature;
• in de vaste commissie voor Asiel en Migratie het lid Huizenga tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature.

Op verzoek van de fractie CDA benoem ik:

• in de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het lid Koorevaar tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Van Lanschot;
• in de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking het lid Hamstra tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Armut.

Op verzoek van de fractie van de VVD benoem ik:

• in de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken het lid Kisteman tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Nobel;
• in de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking het lid Den Hollander tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Schutz;
• in de vaste commissie voor Klimaat en Groene Groei het lid Nobel tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Bevers;
• in de vaste commissie voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening het lid Meulenkamp tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid De Kort;
• in de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken het lid Bevers tot plaatsvervangend lid in de bestaande vacature.

Op verzoek van de fractie PVV benoem ik:

• in de vaste commissie voor Europese Zaken het lid Van Meetelen tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Graus;
• in de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid het lid Prickaertz tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Bosma;
• in de vaste commissie voor Economische Zaken het lid Raijer tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Mooiman.

Op verzoek van de fractie GroenLinks-Partij van de Arbeid benoem ik in de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap het lid Stultiens tot plaatsvervangend lid in plaats van het lid Patijn.

Ik stel voor toe te voegen aan de agenda:

• het tweeminutendebat Energieraad d.d. 16 maart 2026 (CD d.d. 05/03) met als eerste spreker het lid Van den Berg van JA21;
• het tweeminutendebat Medische capaciteit in de Gazastrook (23432, nr. 629).

De voorzitter:

Dan geef ik nu het woord aan het lid Kostić voor haar eerste verzoek van drie verzoeken bij deze regeling van werkzaamheden.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Voorzitter. De dierenartskosten stijgen hard. Steeds meer mensen die bij de dierenarts komen, kunnen de kosten eigenlijk niet betalen. Mensen worden voor afschuwelijke dilemma's geplaatst en kunnen hun dieren niet de nodige zorg bieden. Als dit kabinet de armoede ook nog eens laat stijgen, loopt het al helemaal uit de hand. De Kamer roept al jaren om maatregelen, maar kabinetten blijven maatregelen voor zich uit schuiven. Het is onacceptabel dat dieren moeten lijden en dat mensen die dieren houden, in onzekerheid blijven. Het is tijd dat …

De voorzitter:

Uw verzoek?

Kamerlid Kostić (PvdD):

... dieren de zorg krijgen die ze verdienen. Mijn verzoek is om het debat dat al op de lijst staat, voor het zomerreces in te plannen.

De voorzitter:

Ik dacht even dat u al aan uw spreektekst begon. Ik ga kijken of er steun voor is.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter, goed idee, dus steun.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Ik wil even markeren dat dit debat destijds door de Partij voor de Dieren van de agenda is gehaald omdat er een ander debat over een niet-bestaande ruzie moest komen, dus …

Kamerlid Kostić (PvdD):

Nou, kom op. Nee, dat …

De voorzitter:

Mevrouw Van der Plas heeft het woord.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

De urgentie was er toen dus al heel erg — dat wil ik wel even gezegd hebben — en …

De voorzitter:

Steunt u het verzoek of niet?

Mevrouw Van der Plas (BBB):

… die urgentie is er nog steeds, dus ik steun dit.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Nee, voorzitter, ik …

De voorzitter:

Mevrouw Den Hollander.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Voorzitter. We zijn er niet op tegen, maar we zouden wel graag het definitieve ACM-rapport willen afwachten om dat te kunnen meenemen in het debat. Dat rapport komt ergens in deze weken.

Mevrouw Ten Hove (Groep Markuszower):

Van harte steun.

De heer Ergin (DENK):

Steun.

De heer Vervuurt (D66):

Steun, voorzitter.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Steun.

De heer Stöteler (PVV):

Steun.

De heer Lohman (CDA):

Steun.

De heer Dassen (Volt):

Steun.

De voorzitter:

U heeft een meerderheid.

Uw tweede verzoek.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ik wil een persoonlijk feit maken, want …

De voorzitter:

Gaat uw gang.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Dank u wel, voorzitter. Het debat was vorige keer gewoon ingepland, maar omdat een BBB-minister, mevrouw Wiersma, weigerde …

De voorzitter:

Maar dat is geen persoonlijk feit.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ja, dat is een correctie op …

De voorzitter:

Nee, nee, nee, nee, nee, ik stel voor dat we naar uw volgende verzoek gaan, de vooraankondiging.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Dan zou ik de voorzitter willen verzoeken …

De voorzitter:

U heeft een meerderheid.

Kamerlid Kostić (PvdD):

… om in het vervolg te handhaven hierop, want dit is een rare opmerking van BBB.

De voorzitter:

Uw tweede verzoek.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Dank u wel!

De voorzitter:

En dan moet u de hele avond nog!

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ja, ik laat me geen rare dingen in de schoenen schuiven.

Dit verzoek is volgens mij heel simpel. Volgende week is er een bijeenkomst van de Milieuraad en wij zouden graag deze week …

De voorzitter:

Ik zou toch om wat rust op de publieke tribune willen vragen.

Ik stel voor dat u uw verzoek even herhaalt, want het was een beetje onrustig.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ja. Volgende week is dus de Milieuraad, op 17 maart. Wij zouden graag een vooraankondiging willen doen voor een tweeminutendebat, nog deze week in te plannen.

De voorzitter:

Mevrouw Van der Plas, en niet uitlokken dit keer, hè? Nee? Toch niet. Het was een vooraankondiging; daar gaan we rekening mee houden.

Dan het derde verzoek.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Ja, voorzitter. De overheid heeft jarenlang toegestaan dat staalslakken, het giftige afval van de staalfabrieken, werden gedumpt in onze leefomgeving. De Kamer heeft een motie van de Partij voor de Dieren aangenomen om een totaalverbod in te stellen op de toepassing van staalslakken. Deze opdracht van de Kamer wordt niet volledig uitgevoerd en ondertussen blijven gemeenten met die troep zitten. Zij willen terecht hun bewoners en hun milieu beschermen. Daarom grijpen ze in en stellen ze lokale verboden in. Nu begrijpen we dat het ministerie probeert om gemeenten op te dringen die staalslakken alsnog te accepteren en dus probeert te verbieden dat er een lokaal verbod komt. Ik vind dat onacceptabel. Wat de Partij voor de Dieren betreft laten we gemeenten met rust en gaan wij vooral hier aan de slag om de motie voor het instellen van een totaalverbod uitgevoerd te krijgen, maar een debat hierover is in ieder geval wel terecht. Daarom …

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Ik hoor het lid Kostić in de slipstream van haar verzoek nog zeggen dat ze het debat voor het meireces wil. Dat kan, bij het commissiedebat Leefomgeving op 2 april. Geen steun dus voor een plenair debat, maar wel om dit te agenderen voor het commissiedebat.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Steun voor dit debat.

De heer Chris Jansen (PVV):

Steun.

De heer Bikkers (VVD):

Wat mij betreft kan het in het commissiedebat Leefomgeving. Geen steun.

De heer Ceulemans (JA21):

Steun.

Mevrouw Zalinyan (GroenLinks-PvdA):

Steun voor dit debat.

Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):

Geen steun.

De heer El Abassi (DENK):

Steun.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Steun.

De voorzitter:

U heeft weer een meerderheid. U doet goede zaken vandaag.

Kamerlid Kostić (PvdD):

Nou, geweldig! Dank.

De voorzitter:

Het woord is aan de heer Claassen, voor zijn verzoek namens de Groep Markuszower.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Voorzitter. Wist u dat uit een onderzoek van CNV en EenVandaag onder 451 docenten blijkt dat 43% van de leraren te maken heeft met fysiek geweld van leerlingen of ouders? 85% kreeg te maken met bedreiging of verbaal geweld en meer dan 60% zegt dat de agressie de afgelopen vijf jaar is toegenomen. Dat zijn geen incidenten meer; dit is een ernstig veiligheidsprobleem op scholen. Ondertussen zegt een kwart van de docenten dat zij daarom geen leraar meer willen zijn. Dat is met het huidige lerarentekort natuurlijk een groot probleem. Daarom wil ik een debat met de minister van OCW om helder te krijgen wat er nu echt concreet wordt gedaan om deze problemen in het onderwijs te stoppen.

De voorzitter:

We gaan kijken of u daar steun voor krijgt.

Mevrouw Armut (CDA):

Voorzitter. Het is ongelofelijk schrijnend wat de heer Claassen hier omschrijft. Het is ook heel belangrijk dat we daar snel over praten. Dat kan op 25 maart bij het commissiedebat Leraren. Wat het CDA betreft, doen we dat dan.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Ik denk dat dit een groot probleem is, dus aan dit verzoek om een plenair debat wil ik wel steun geven.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Het is zeker belangrijk dat we dit bespreken. Dat kan binnen twee weken bij het commissiedebat, dus geen steun voor dit verzoek.

De heer Flach (SGP):

Steun.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter. Het zijn verschrikkelijke cijfers. Wat mij betreft zijn die het ook waardig dat we daar een apart debat over voeren. Steun.

Mevrouw Raijer (PVV):

Voorzitter, steun, maar vooraf aan het debat wil ik wel graag dat de schriftelijke vragen die ik vorige week op dit onderwerp heb ingediend, beantwoord worden.

De heer Kisteman (VVD):

Ik sluit me graag aan bij de woorden van de collega's van het CDA en D66. Geen steun.

De heer Dekker (FVD):

Van harte steun, voorzitter.

Mevrouw Moorman (GroenLinks-PvdA):

Ik denk dat we het zo snel mogelijk moeten behandelen, en het commissiedebat is snel. Dat lijkt me dus de snelste weg.

De heer Ceulemans (JA21):

Steun.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, meneer Claassen.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Nee, maar ik ben even aan het tellen. Dat gaat niet zo snel, maar volgens mij zit ik wel op 30 leden. Ik zou het dus op de lijst van dertigledendebatten willen hebben.

De voorzitter:

We zetten het erop.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Bij het lerarendebat zou ik het eigenlijk willen hebben over alle goede dingen die er gebeuren en hoe we het beter kunnen maken, en niet over dit trieste verhaal.

De voorzitter:

Dank u wel.

Ik geef het woord aan het lid Lammers van de Groep Markuszower. Mevrouw Lammers krijgt het woord voor haar verzoek.

Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):

Voorzitter. In de nacht van vrijdag 27 op zaterdag 28 februari heeft een 22-jarige asielzoeker een jonge vrouw mishandeld en geprobeerd haar te verkrachten. Chris Jude is nog niet eens veroordeeld of de volgende dient zich al aan. Niet-westerse migranten zijn tot drieënhalf keer vaker verdachte van seksuele misdrijven. Wanneer gaan de alarmbellen rinkelen? Ik wil daarom een debat met de minister van Asiel en Migratie over hoe hij deze asielzoekers uit ons land denkt te krijgen en hoe hij gaat garanderen dat dit soort gekken nooit meer een stap op Nederlandse bodem gaat zetten.

De voorzitter:

We gaan kijken of daar steun voor is.

De heer Russcher (FVD):

Een van de zovele slachtoffers van de massale immigratie. Steun.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Voorzitter. Het verzoek is naar aanleiding van één incident in Rotterdam. Ik hoor nu dat het verzoek eigenlijk veel breder is en gaat over geweldsincidenten met asielzoekers, om een breed debat te voeren over geweld tegen vrouwen, in dit geval door een Marokkaanse asielzoeker. Ik vraag me dus even af: wat is het verzoek nou? Moet het debat gaan over het incident dat in het voorstel staat, over die vrouw die is aangevallen in Rotterdam? Of is het een breed debat? Want dan …

De voorzitter:

Nee, nee, nee. Het voorstel is leidend. Uiteindelijk melden we dat met elkaar aan. Daar kunnen we ons op voorbereiden. Steunt u dat?

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Het voorstel is dus een debat over deze ene aanval op die vrouw.

De voorzitter:

Zo heb ik het ingezonden gekregen, met de collega's.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Oké. Dan is het voor mij duidelijk, want dat bepaalt wel of ik wel of geen steun geef. Voor een breder debat zou ik wel steun geven, maar ik vind niet dat we op elk incident … Dan kunnen we hier elke dag honderden debatten aanvragen.

De voorzitter:

Helder. Helder. U geeft geen steun. Meneer Flach.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Maar ik wil het dus wel in het commissiedebat meenemen.

De voorzitter:

Ja. Flach.

De heer Flach (SGP):

Voorzitter. De verdachte verbleef in mijn woonplaats. Het betrof een veiligelander. Met name daar moeten we het een keer over hebben. Als dat ook de strekking van het debat is, dan geef ik steun.

Mevrouw Vondeling (PVV):

Steun.

De heer Ceulemans (JA21):

Ik sluit me aan bij de heer Flach, dus steun.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter. Ik denk dat het bij de aanvraag met name gaat om de achtergrond van de verdachte. Ik vind het een verschrikkelijke situatie. Wat zich heeft voorgedaan, is echt verschrikkelijk. Dat gun je niemand. Maar de agenda waarbij we het over de achtergronden van daders gaan hebben, wil ik niet steunen. Alleen daarom steun ik dit verzoek niet.

De heer Ellian (VVD):

Voorzitter. Het is altijd gepast om het slachtoffer eerst even sterkte te wensen. Volgens mij moeten we dat eerst doen hier. Dan wil ik even in algemene zin … Ik doe het heel kort. U kijkt me al streng aan, maar ik ga u tijd besparen, want ik ga in één keer reageren op alle asieldebatverzoeken. Alle debatverzoeken over asiel zijn wat ons betreft belangrijk. We maken ons als VVD-fractie ook zorgen. Maar we vergaderen elke zes weken in de commissie en hebben dan een debat. Ik ga vandaag dus geen verzoeken steunen.

De voorzitter:

Ja, dank u wel. U heeft geen meerderheid.

Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):

Maar wel 30 leden, toch?

De voorzitter:

Ja, die heeft u. We zetten het erbij.

Het woord is aan de heer Dassen voor zijn verzoek namens Volt. Gaat uw gang.

De heer Dassen (Volt):

Voorzitter. Het eerste verzoek laat ik gaan. Ik zal daar geen debatverzoek voor indienen, omdat we al een debat hebben staan over de veiligheidsstrategie van de Verenigde Staten. Ik hoop dat dat spoedig ingepland zal worden.

De voorzitter:

Dat is uw eerste verzoek. Dat doet u niet.

De heer Dassen (Volt):

Dat klopt.

De voorzitter:

Uw tweede verzoek.

De heer Dassen (Volt):

Het tweede verzoek gaat over een debat over de investeringsbank. Dat debat is al een tijd geleden aangevraagd. We wachten nog op een brief van het kabinet, maar ik wil wel vragen om dat debat in te gaan plannen, het liefst voor het meireces.

De voorzitter:

Ik ga kijken of u daar steun voor heeft.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Nee, geen steun. En ook geen steun voor het volgende verzoek van de heer Dassen, als dat doorgaat.

Mevrouw Martens-America (VVD):

Belangrijk onderwerp. We hebben het debat ook gesteund. Ik zie de spoed niet, ook omdat we nog wachten op een brief.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Steun.

De heer Vervuurt (D66):

Voorzitter, geen steun. Het kan bij de Voorjaarsnota.

Mevrouw Bühler (CDA):

Ook geen steun. Ik volg hetgeen mijn voorgaande spreker zei.

De heer Dekker (FVD):

Belangrijk onderwerp. Veel steun, ja.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Steun voor het debat over de oprichting van de investeringsbank. Voor het andere voorstel geen steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, meneer Dassen.

De heer Dassen (Volt):

Nee, klopt. Er is natuurlijk al een meerderheid voor het debat. Het verzoek was dus om het spoedig in te plannen. De reacties over de Voorjaarsnota zijn eigenlijk niet zo relevant, maar goed.

De voorzitter:

Uw volgende verzoek.

De heer Dassen (Volt):

Het volgende verzoek gaat over de aanbestedingsregels van de Rijks ICT. Het gaat binnen deze Kamer veel over digitale autonomie, maar de vraag is natuurlijk hoe we die met elkaar gaan bereiken. We spreken veel over individuele casussen, maar we zien nu ook dat de overheid tegen heel veel obstakels aanloopt op het moment dat zij graag onafhankelijker wil worden van de Amerikaanse techbedrijven. Ik zou naar aanleiding van deze berichtgeving graag een brief van het kabinet willen over wat de mogelijke vervolgstappen zijn. Ik zou hier graag ook een debat willen voeren met de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Digitale Zaken.

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Steun.

Mevrouw Rajkowski (VVD):

Steun voor het informatieverzoek, niet voor een plenair debat. Maar mocht de heer Dassen morgen in een pv DiZa een voorstel doen om een huidig commissiedebat te verbreden met bewindspersonen of iets nieuws in te plannen, dan zullen we daarnaar kijken. Mede namens CDA en D66.

Mevrouw El Boujdaini (D66):

Ik sluit me aan bij wat de voorganger van de VVD zei.

De heer Prickaertz (PVV):

Steun, voorzitter.

Mevrouw Kathmann (GroenLinks-PvdA):

Dit gaat over 3 miljard aan belastinggeld. Het lijkt me heel raar om een debat niet te steunen. Van harte steun.

De heer El Abassi (DENK):

Steun.

De heer Dekker (FVD):

Van mijn kant steun.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Geen steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, meneer Dassen.

De heer Dassen (Volt):

Wel 30 leden, dus ik zet het graag op de lijst.

De voorzitter:

Zeker. We zetten het erbij.

Het woord is aan de heer Dekker voor zijn verzoek. Gaat uw gang.

De heer Dekker (FVD):

Voorzitter. We lezen in de krant dat er is besloten Oekraïne vanuit Nederland te helpen met de wederopbouw van hun gasinfrastructuur door belangrijke infrastructuurcomponenten te gebruiken van onze Groningse gasvoorzieningen, die we blijkbaar al aan het ontmantelen zijn. Dat is naar de mening van FVD om verschillende redenen ongewenst. Allereerst zou het, gezien de spanningen in het Midden-Oosten, goed kunnen dat we ons Gronings gas op korte termijn weer moeten activeren voor eigen gebruik. We hebben die infrastructuur dan zelf hard nodig. Bovendien verkeert Oekraïne in een oorlogssituatie waarbij door Rusland onder andere de energie-infrastructuur wordt bestookt.

De voorzitter:

Uw verzoek.

De heer Dekker (FVD):

De kans is groot dat de componenten die Nederland als het ware uit de mond spaart, na korte tijd worden vernield als gevolg van die oorlogshandelingen. Hierover willen we graag een debat met de ministers van Defensie en KGG.

De voorzitter:

Ik kijk of daar steun voor is.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Steun.

Mevrouw Müller (VVD):

Geen steun.

Mevrouw Van Oosterhout (GroenLinks-PvdA):

Ook geen steun.

De heer Kops (PVV):

Steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid. Dank u wel.

Het woord is aan mevrouw Moinat voor haar verzoek namens de Groep Markuszower.

Mevrouw Moinat (Groep Markuszower):

Voorzitter. Ik sta hier naar aanleiding van het nieuws dat de top van het UWV zich actief bemoeide met Kamerbrieven van voorgangers van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid om het eigen straatje schoon te vegen. Dat is onacceptabel en een regelrechte aantasting van de informatiepositie van deze Kamer. Wij moeten deze regering grondig kunnen controleren en kunnen vertrouwen op de inhoudelijke juistheid van brieven van het kabinet. Daar hoort geen bestuurder van het UWV dwars doorheen te fietsen. Graag wil ik daarover dan ook een debat met de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Voorzitter. Dit is belangrijk, maar we hebben morgen zowel een debat over de WIA-problematiek, precies dit onderwerp, als over de SZW-begroting, waar dit onderwerp ook besproken kan worden. Geen steun dus, want morgen zijn er twee gelegenheden om dit onderwerp bij te betrekken.

De heer De Beer (VVD):

Daar sluit ik me graag bij aan. Geen steun.

De heer Stöteler (PVV):

Voorzitter, steun. Maar mijn collega Van Meetelen wil graag een schriftelijke reactie van het kabinet met een feitenrelaas voordat zo'n debat plaatsvindt.

De voorzitter:

Dat geleiden we door naar het kabinet.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Voorzitter. Ik zou het debat héél graag willen steunen, maar er staat ook een debataanvraag van mijzelf op de lijst met dertigledendebatten met eigenlijk precies dezelfde aanvraag. Misschien kunnen we die samenvoegen. Ik zal dit steunen, maar ik ben wel voor samenvoegen.

De voorzitter:

U heeft het weer even opgefrist. Dank u wel.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Steun.

De heer Krul (CDA):

Geen steun.

Mevrouw Lahlah (GroenLinks-PvdA):

Steun.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Geen steun, want er komen veel debatten aan waar dit bij kan.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Voorzitter. Ik wil ook nog een informatieverzoek doen om inderdaad een schriftelijke reactie hierop te geven voor het tweeminutendebat morgen en dat is om 10.15 uur.

De voorzitter:

Dat verzoek geleiden we door naar het kabinet. U heeft geen meerderheid, mevrouw Moinat.

Het woord is aan mevrouw Kröger voor haar verzoek.

Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Afgelopen zaterdag publiceerde de NRC een reconstructie over hoe de vorige minister van IenW tegen alle ambtelijke adviezen en ook tegen alle juridische en wetenschappelijke adviezen in, maar onder grote druk van een zeer agressieve luchtvaartlobby een Luchthavenverkeersbesluit Schiphol erdoor duwde. Omwonenden, de rechtsstaat en goed bestuur staan allemaal aan de zijlijn. Schiphollen in optima forma! Dit nieuwe kabinet mag dat nu uitvoeren. Ik wil graag een kabinetsreactie op deze reconstructie, inclusief een feitenrelaas en een tijdlijn. Ook wil ik een debat met de minister van IenW over de totstandkoming van het voorliggende luchthavenverkeersbesluit, over de juridische en praktische implicaties ervan, over de rol van de lobby van Schiphol en KLM en over de vraag welke gevolgen we hieraan moeten verbinden.

De voorzitter:

Uw informatieverzoek geleiden we door naar het kabinet. Ik ga kijken of er steun is voor het debat.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Voorzitter. Het is onacceptabel hoe machtig de luchtvaartlobby is, dus van harte steun voor een debat namens de Partij voor de Dieren. Ook heel veel steun voor het informatieverzoek.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Minister Madlener heeft nu al zo veel complimenten gekregen via dat artikel dat we hem niet nog meer veren in zijn derrière hoeven te stoppen, dus geen steun voor het verzoek.

De heer Peter de Groot (VVD):

Het snelste is om dit te bespreken in het commissiedebat Luchtvaart binnenkort, dus mede namens het CDA: geen steun.

De heer Flach (SGP):

Ik ken de reconstructie niet, maar het is op zichzelf niet ongebruikelijk dat de minister tegen een aantal adviezen in een ander besluit neemt. Dar is hij ook minister voor. Om die reden dus geen steun.

De heer Ceulemans (JA21):

Geen steun.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Voorzitter. Ik wilde ook zeggen: ambtenaren adviseren en ministers nemen besluiten. Binnenkort, volgens mij op 7 april, is er een luchtvaartdebat, dus geen steun voor het verzoek.

De heer El Abassi (DENK):

Voorzitter, steun.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Steun.

De heer Vervuurt (D66):

Geen steun. Dit kan bij het commissiedebat Luchtvaart.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Steun.

De heer Stöteler (PVV):

Geen steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, mevrouw Kröger.

Mevrouw Kröger (GroenLinks-PvdA):

Geen meerderheid. Ik hoor wel veel steun voor het informatieverzoek en om dat te betrekken bij het debat op 8 april. Wij willen die informatie dan ook voor dat debat ontvangen.

De voorzitter:

Wij geleiden dat verzoek door.

Het woord is aan mevrouw Vondeling, voor haar verzoek namens de fractie van de Partij van de Vrijheid.

Mevrouw Vondeling (PVV):

Voorzitter. Er wordt massaal gefraudeerd met kinderkenningen om aan verblijfsvergunningen te komen. We hebben het er net bij het mondelinge vragenuur al over gehad, maar om ervoor te zorgen dat de minister snel met maatregelen komt, wil ik toch ook nog een debat hierover aanvragen met de minister van Asiel en Migratie.

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

De heer Ceulemans (JA21):

Er zijn net inderdaad vragen geweest van collega Boomsma, uit mijn fractie. Wij steunen het debat, maar dan willen we wel eerst het aangekondigde plan van aanpak ontvangen. Steun voor het debat daarna.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Van harte steun.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Ook steun, voorzitter.

De voorzitter:

Mevrouw Rajkowski. Nee? Mevrouw Straatman.

Mevrouw Straatman (CDA):

Geen steun, voorzitter. Er zijn veel commissiedebatten over asiel en migratie waar we dit kunnen bespreken.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, mevrouw Vondeling.

Mevrouw Vondeling (PVV):

Heb ik 30 leden? Ik heb even niet mee kunnen tellen.

De voorzitter:

Ja, die heeft u.

Mevrouw Vondeling (PVV):

Oké, dan mag het op de lijst.

De voorzitter:

Ja, we zetten 'm erbij.

Het woord is aan de heer Ceder, voor zijn verzoek namens de ChristenUnie.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Dank u wel, voorzitter. Mijn verzoek is procedureel van aard. Ik heb uit collegialiteit tot tweemaal toe het plenaire debat verschoven, omdat er actualiteiten van geopolitieke orde waren. Dat maakt echter dat het debat nu vervalt, tenzij ik een nieuw verzoek. Wij hebben dit verzoek al twee keer gesteund. Als ik het debat nu niet opnieuw aanvraag, vervalt het definitief, vandaar het verzoek om het debat vóór 31 maart of in de week van 31 maart in te plannen, zodat het in die week gevoerd kan worden. De aanleiding kent u al. Die heb ik namelijk al twee keer zeer uitvoerig toegelicht. Deze samenstelling van de Kamer heeft al ingestemd om dit debat plenair met elkaar te voeren, dus ik hoop op steun voor deze procedurele stap.

De voorzitter:

We gaan inventariseren.

Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. We hadden het er net bij de procedurevergadering van Buitenlandse Zaken over. Er staan nu zes voltijdsdebatten gepland, onder andere over vier jaar oorlog in Oekraïne. Er staat ook nog een debat Midden-Oosten gepland en er is een debat over Iran deze week. De heer Ceder probeert dit, maar ik kan moeilijk verantwoorden dat dit meer prioriteit zou hebben dan de oorlogssituaties waar we het over hebben, dus geen steun.

De heer De Roon (PVV):

Voorzitter. Het debat dat hier wordt aangevraagd, gaat over honderden miljoenen mensen. Het is al vele malen vooruitgeschoven en het is nu echt zaak dat het wél gaat plaatsvinden, dus ik steun het verzoek.

De heer Flach (SGP):

Uit collegialiteit met de heer Ceder zouden we dit allemaal moeten steunen, maar ík kan het niet verantwoorden als we dit debat níet voeren. Er zijn wereldwijd 380 miljoen vervolgde christenen. Ik zou zeggen: hoe belangrijk wil je het hebben?

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Van harte steun.

De heer Van Lanschot (CDA):

Voorzitter. Dit is een belangrijk onderwerp. We zien nu niet de urgentie om dit debat op korte termijn te voeren, dus voor nu geen steun.

De heer Ceulemans (JA21):

Voorzitter, dit is een heel redelijk verzoek van de heer Ceder, dus steun.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter. Als een collega zo lang om een debat vraagt, lijkt het me verstandig om dat debat in te plannen. Ik zou alleen al uit collegialiteit dit debat willen steunen.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Dit is een heel belangrijk debat. Van harte steun.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Ik sluit me aan bij mevrouw Piri. Geen steun.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

De heer Vervuurt (D66):

Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Van Lanschot. Geen steun, voorzitter.

Mevrouw Maes (VVD):

Het is al heel vaak verschoven. Ik wil het dus van harte steunen.

De voorzitter:

U heeft een meerderheid, meneer Ceder.

Het woord is aan mevrouw Vellinga-Beemsterboer, voor haar verzoek namens de fractie van D66.

Mevrouw Vellinga-Beemsterboer (D66):

Dank u wel, voorzitter. Volgend jaar moet Nederland voldoen aan de Kaderrichtlijn Water; dat doen we nu nog niet. Uit een rapport van de Rekenkamer bleek kortgeleden dat op veel plekken die doelen nog ver weg zijn, maar ook dat een totaaloverzicht van vergunningen en lozingen ontbreekt. Als we niet weten wat erin gaat en hoe we daar grip op houden, is het moeilijk om die doelen te gaan halen. De tijd dringt, want die deadline van volgend jaar zit ons aan te staren. Daarom willen wij voorstellen hier een debat over te voeren.

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. U bent wat voorbarig, maar het klopt. GroenLinks-PvdA vindt het heel belangrijk om dit debat op korte termijn te voeren.

De heer Bikkers (VVD):

Voorzitter. Ik snap het verzoek, maar op 2 april hebben wij een commissiedebat Leefomgeving. Volgens mij kunnen we het daar ook heel goed bespreken en dan zijn we waarschijnlijk zelfs sneller.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Dit is een heel belangrijk debat. Van harte steun.

De heer Kops (PVV):

Geen steun.

Mevrouw Boelsma-Hoekstra (CDA):

Steun.

Mevrouw Wiersma (BBB):

Geen steun, voorzitter.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Steun.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Steun.

De voorzitter:

U heeft een meerderheid.

Mevrouw Vellinga-Beemsterboer (D66):

Dank u wel.

De voorzitter:

Het woord is aan mevrouw Kathmann, voor haar verzoek namens de fractie van GroenLinks-Partij van de Arbeid.

Mevrouw Kathmann (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Een waarschuwing van de geheime diensten moeten we volgens mij altijd serieus nemen. Gisteren kregen we dit bericht: "Uit inlichtingen blijkt dat Russische statelijke actoren wereldwijd op grote schaal Signal- en WhatsAppaccounts compromitteren en dat Nederlandse overheidsmedewerkers ook doelwit zijn geworden." Het laat maar weer zien hoe politiek onze techniek inmiddels geworden is. De keuze van de app waarmee we met elkaar praten, welke mailserver we gebruiken, maar ook of we een profiel hebben op een datingwebsite of hardloopapp, maakt ons heel erg kwetsbaar. Het is hoog tijd dat we als Tweede Kamer de informatiebeveiliging van de overheid bespreken. Daarom nodig ik héél graag de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken uit om hier met ons over in debat te gaan. Daarbij heb ik ook het volgende informatieverzoek. Ik ontvang graag een brief met meer informatie over de acties van de Russische Federatie en of er inderdaad ambtenaren zijn getroffen. Zo ja, hoe worden zij geholpen om weer cyberveilig te zijn? Ook ontvang ik graag een actuele risicoanalyse van de communicatiemiddelen die nu binnen de Rijksoverheid worden gebruikt. Tot slot wil ik eindelijk dat het onderzoek naar de dataweglek uit de Digitale Werkplek Rijk 2.0 zo spoedig mogelijk openbaar wordt gemaakt, waarbij er zo min mogelijk is weggelakt.

De voorzitter:

Uw informatieverzoek geleiden we door naar het kabinet. Ik ga kijken of er steun is voor het debat.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Steun.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Steun.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Na dat verzoek is er bijna geen debat meer nodig, want het was zo lang, maar wel van harte steun.

Mevrouw Rajkowski (VVD):

Geen steun. Dit kan bij het commissiedebat AIVD worden betrokken. Wij geven wel steun aan het informatieverzoek, maar dan zou ik willen vragen om in de brief niet alleen mee te nemen of apps wel of niet veilig zijn maar ook dit specifieke incident dat volgens mij wat meer op phishing leek. Dus ook dat graag in die brief.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid, mevrouw Kathmann.

Het woord is aan mevrouw Coenradie. De heer Ceulemans neemt waar, namens de fractie van JA21.

De heer Ceulemans (JA21):

Dank u wel, voorzitter. Afgelopen week was er veel commotie rondom de politie. De uitspraken van de minister en de korpsleiding hebben namelijk de indruk gewekt dat mogelijk honderden of zelfs duizenden agenten uit sensatie in een dossier hebben gekeken. Dat is een zware aantijging richting politiemensen die dagelijks hun werk doen. Het is ook terecht dat de minister en de korpsleiding hun excuses hebben aangeboden, maar dat is wat ons betreft slechts een eerste stap. Ik wil daarom namens collega Coenradie een debat aanvragen over dit onderwerp, waarin we ook nadrukkelijk stilstaan bij de vraag hoe we het beschadigde vertrouwen tussen de agenten en de politietop gaan herstellen. Wat mevrouw Coenradie betreft is het onderwerp ook te groot om in een commissiedebat te behandelen.

De voorzitter:

Ik ga kijken of daar steun voor is.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

We hebben gelukkig al iemand uit die politietop kunnen wegwerken onlangs ...

De voorzitter:

Nounounounou.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

... maar geen steun voor het debat, want dit kan worden betrokken bij een commissiedebat.

De voorzitter:

Dat was niet nodig, meneer Markuszower.

De heer Mohandis (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter, steun voor het debat. Wat ons betreft ook voorafgaand aan dat debat, als daar een meerderheid voor is, een brief met een feitenrelaas en alle informatie die wij als Kamer nog niet hebben. Dus steun.

De heer Flach (SGP):

Wat de SGP betreft hoeft dit niet in een apart plenair debat, maar kan het heel goed in het commissiedebat Politie.

Mevrouw Martens-America (VVD):

Ik sluit me aan bij de woorden van de heer Flach.

De heer El Abassi (DENK):

Steun.

Mevrouw Faber (PVV):

Steun.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Voorzitter. Ik vind het netjes dat er excuses aangeboden zijn. Laten we het daar dan bij houden met elkaar.

Mevrouw Straatman (CDA):

Eens, geen steun.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Steun voor dit debat, want voor de zoveelste keer zijn agenten voor de bus gegooid. Dat is al eerder gebeurd, dus van harte steun.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid.

Het woord is aan de heer Markuszower. Gaat uw gang.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Dank u wel, voorzitter, want ik wil heel graag een debat met ú.

De voorzitter:

O!

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Ja, want "islam" betekent "onderwerping". Deze Kamer is gisteren onderworpen aan een ideologie die niks heeft met democratie, vrijheid en tolerantie. De vergadering is gisteren geschorst, onderbroken, voor een iftar. We zijn gisteren dus tolerant geweest voor de intoleranten en dat is de eerste stap naar islamisering van dit parlement. We moeten die stap terugdringen. Daarom wil ik graag een debat met u en dat graag op korte termijn, want die iftar is nog wel even bezig. Dit kan niet nog een keer gebeuren.

De voorzitter:

Ik zou bijna zelf naar de microfoon rennen. Dat doe ik maar niet. Ik …

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Dat mag!

De voorzitter:

Dat dacht ik al. Ik wijs er voor de orde op dat het voorzitters, of het nou hier in deze zaal of in commissiezalen is, vrijstaat om werkafspraken te maken over het verloop van het debat. Maar democratisch als we hier met elkaar zijn, ga ik kijken hoe daar door de leden naar wordt gekeken.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Voorzitter, wat u doet, is niet helemaal correct, want u neemt een voorschot op de discussie. Dat vind ik niet helemaal eerlijk, want u moet hier onpartijdig …

De voorzitter:

Nee. Ik ga kijken of u steun heeft voor uw verzoek, want daar ben ik nu inmiddels wel nieuwsgierig naar.

De heer Flach (SGP):

Voorzitter. Ik ben het wel eens met de heer Markuszower. Dat dit gisteren gebeurd is, moet eens maar nooit weer zijn. Ik vind het ook ongepast dat u als Voorzitter hier al een voorschot op neemt, want het is heel goed om hier een debat over te hebben. Morgen is de biddag voor gewas en arbeid. Ik kies ervoor om zelf, in eigen tijd, naar de kerk te gaan. Daar hoeft de vergadering hier niet voor verschoven te worden. Zo hoort het, denk ik, dus steun voor dit debat.

De voorzitter:

Een kleine correctie, meneer Flach, want ik heb hier geen voorschot genomen op welk debat dan ook. Ik heb gekeken hoe dit is gegaan in de betreffende commissie. De voorzitter van dienst heeft vooraf aangegeven op welk moment er zou worden geschorst. Daar hebben alle deelnemers aan het debat in meerderheid mee ingestemd. Zo doen we het altijd. We besluiten hier als voorzitters niet politiek, we besluiten hier bij meerderheden. Zo is dat gisteren gegaan. Nu doet de heer Markuszower een voorstel voor een debat met mij. Dat mag. Ik ga kijken of daar steun voor is.

De heer Boon (PVV):

Voorzitter. We hebben allemaal gezien dat Nederland gisteren een stukje verder geïslamiseerd is, met steun van het CDA en de VVD. Het was eigenlijk een zwarte dag voor Nederland. Ik vind het dus heel goed dat wij …

De voorzitter:

Punt gemaakt.

De heer Boon (PVV):

… een debat hierover gaan steunen.

De voorzitter:

Punt gemaakt.

Mevrouw Keijzer (Lid Keijzer):

Voorzitter. Volgens mij was gisteren een bedrijfsongeval, trouwens ook gezien de reactie van de vertegenwoordiger van DENK. Ik vond dat vrij respectloos. Er zijn wel meer individuele religieuze momenten in het leven van alle aanwezigen hier, maar het kan niet zo zijn dat dat betekent dat we dan debatten gaan schorsen. Ik denk dat het verstandig is om in het Presidium met elkaar een afspraak te maken over hoe we hiermee omgaan. 2 april is bijvoorbeeld Witte Donderdag. Dan zijn er hier in Den Haag om 19.30 uur allerlei missen bij te wonen, maar daarvoor vraag ik op dat moment ook geen schorsing. Ik denk dus dat het verstandig is als u, voorzitter, dit mee terugneemt en hier in het Presidium met elkaar een lijn over afspreekt. Als u dat nu aanbiedt, hoef ik de heer Markuszower niet te steunen. Als u dat niet doet, steun ik hem wel, want dan moeten we het hier in den brede over hebben met elkaar.

De voorzitter:

Ik beschouw het als een verzoek dat u doet in de richting van het Presidium. Dat kan ik natuurlijk altijd bespreekbaar maken in het Presidium, maar ik hecht er ook aan elkaar te wijzen op de werkafspraken die we hier hebben. Ik heb even gekeken hoe dat gisteren is gegaan. Dat is gewoon zoals we dat doen. De voorzitter van dienst heeft gewoon in de vergadering aangegeven hoe de werkwijze met elkaar plaatsvindt. Maar, mevrouw Keijzer, als u het verzoek doet dit mee terug te nemen naar het Presidium, neem ik dat van harte mee en bespreek ik dat met de collega's aldaar.

De heer Krul (CDA):

Voorzitter. De uitdrukking "spijkers op laag water zoeken" krijgt staande deze vergadering een volledig nieuwe lading, want wat wordt hier van niks iets groots gemaakt! Er is een ordevoorstel gedaan door een Kamerlid. Dat staat alle Kamerleden vrij. Daar is vervolgens een besluit over genomen. Daarmee is wat ons betreft ook gewoon de kous af, dus absoluut geen steun voor een apart debat. Dat zou zonde zijn van de plenaire zaal, die we voor hele belangrijke dingen kunnen inzetten in plaats van voor dit soort onzin.

De heer Ceulemans (JA21):

Voorzitter. Alle respect voor u, maar ik heb hier wel moeite mee. U mengt zich namelijk gewoon inhoudelijk in dit debat. Zoals u het zegt, is het in mijn beleving gisteren ook niet gelopen. De woordvoerder van DENK was de laatste die nog aan het woord zou komen en daarna was de dinerpauze, maar er moest demonstratief een kwartier geschorst worden zodat meneer dadeltjes kon gaan eten. Wat er gisteren gebeurd is, is wat ons betreft stuitend. Het verzoek komt van een fractie die er zelf gisteren niet bij was. Collega Nanninga en de heer Boon hebben protest aangetekend. Het was ook totale aandachttrekkerij van DENK. Wat ons betreft is het heel triest dat het gehonoreerd is. Tegelijkertijd is dit wat ons betreft zo fundamenteel dat we steun aan het debat geven, al is het maar omdat mevrouw Nanninga haar betoog van gisteren dan kan herhalen.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Voorzitter. Ik vond het voorstel van mevrouw Keijzer eigenlijk wel een goed idee. Gisteren heeft de Kamer namelijk gewoon ingestemd, dus het is een beetje gek om een debat te voeren met een andere partij terwijl wij hier zelf mee hebben ingestemd. Ik was er niet bij, maar ik heb het teruggezien. Er is een ordevoorstel gedaan. Als de Kamer in meerderheid had gezegd "dat willen we niet", dan was het niet doorgegaan. Ik vind het dus een beetje een gekke situatie om nu in debat te gaan met een andere entiteit terwijl wij als Kamer gewoon dit gesprek met elkaar moeten voeren. Daarom steun ik het voorstel van mevrouw Keijzer om dit in het Presidium te hernemen. Daarom geen steun voor het debat.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Voorzitter. Ik wil me van harte aansluiten bij de woorden van de heer Flach. Er zit ook veel in het voorstel van mevrouw Keijzer. Maar ik wil het debat wel steunen.

Mevrouw Michon-Derkzen (VVD):

Voorzitter. Er wordt hier door heel veel mensen gesproken over een debat gisteren waar ook heel veel mensen niet bij waren. Het begon met een reguliere schorsing na de eerste termijn van de Kamer. Dat is natuurlijk voor allerlei politiek gewin als "iftarschorsing" bestempeld. Laat ik heel helder zijn, en dat was ik overigens in de tweede termijn van het debat gisteren ook: wij als VVD zijn tegen een iftarschorsing. Dat was gisteren ook niet het geval. Ik hoef daar ook geen debat over. Ik vind ook dat we daar met elkaar de scherpte in moeten hebben. Dat doen we inderdaad bij elk debat. Dat moeten we dus nog scherper met elkaar doen, omdat we zo'n situatie als gisteren niet meer mee willen maken. Mijn fractie en ik willen dat niet meer meemaken.

De heer Vervuurt (D66):

Geen steun, voorzitter.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter. Ik was gisteren aanwezig bij het debat. Ik heb netjes aan het begin van het debat een ordevoorstel gedaan. Aan dit verzoek, en eigenlijk ook aan wat de collega's hier doen, vind ik het volgende heel naar. In dit land houden we rekening met elkaar. We houden rekening met onze medewerkers. We geven elkaar de ruimte. Tijdens het kerstreces hebben we bijvoorbeeld drie weken lang geen vergaderingen in dit huis. We hebben in dit huis ook een chanoekaviering. DENK juicht dat alleen maar toe. Maar ik wil hier echt mijn punt maken, want ik word nu ook door collega's persoonlijk weggezet. Het enige dat ik heb gedaan, is aan de voorzitter van de commissie vragen of de schorsing, die al bestond, een kwartier vervroegd kon worden. En dan hier op uw achterste poten staan en een debat aanvragen! En al die partijen die hier een nummertje van maken!

De voorzitter:

Geen steun.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter. Ik vind dat gewoon oncollegiaal en ronduit onbeschoft.

De voorzitter:

Waarvan akte. U heeft uw punt gemaakt.

De heer Ergin (DENK):

Daarom steun ik dit verzoek zeker niet. Honderd procent niet!

Mevrouw Piri (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Waar zijn we mee bezig in de Tweede Kamer? Van alle verzoeken die er liggen, van de hoge energieprijzen tot oorlogen, is dit nu waar we als Tweede Kamer bij de regeling het langst bij stilstaan! Ik vond dat de heer Krul namens het CDA hele wijze woorden sprak. Absoluut geen steun dus. Ook steun aan u, voorzitter, want volgens mij verdedigt u gewoon de werkwijze hier in de Kamer.

De voorzitter:

Dank u wel, mevrouw Piri. U heeft geen meerderheid, meneer Markuszower.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Ik wil twee dingen toevoegen. Eén: ik heb wel steun voor een dertigledendebat, dus ik zou het graag op de lijst willen zetten. Ik neem ook heel graag het voorstel van mevrouw Keijzer over. Ik denk dat dat ook gesteund werd door mevrouw Van der Plas, en misschien nog door iemand anders …

De voorzitter:

Ja, dank u wel.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Ik wil dus heel graag een brief en een reactie van het Presidium, waarin een heldere lijn wordt weergegeven. Wellicht kan ik dan het dertigledendebat van de lijst halen, zoals mevrouw Keijzer zei.

De voorzitter:

Het dertigledendebat gaat op de lijst. Uw verzoek geleiden we door naar het Presidium.

Het woord is aan de heer Ceulemans voor zijn verzoek namens JA21.

De heer Ceulemans (JA21):

Voorzitter, dank u wel. De gemeente Hardenberg en haar inwoners voelen zich belazerd. Dan druk ik het nog heel netjes uit. Er is al jaren geleden met het COA overeengekomen dat het azc in Hardenberg en de noodopvanglocatie bij Loozen op 8 maart van dit jaar zouden sluiten. Die afspraak werd twee weken geleden nog eens door het COA bevestigd. Omwonenden werden eind vorige week ineens overvallen met de boodschap dat het azc en de noodopvang toch openblijven. Dat heeft heel begrijpelijk tot heel veel onrust en boosheid geleid bij inwoners van Hardenberg, en ook bij de gemeente, die inmiddels een last onder dwangsom aan het COA heeft opgelegd …

De voorzitter:

En uw verzoek?

De heer Ceulemans (JA21):

Dat er op het laatste moment wordt teruggekomen op zo'n duidelijke afspraak, kan wat JA21 betreft echt niet. Deze discussie draait niet alleen om asielopvang, maar ook om behoorlijk bestuur en het vertrouwen in de landelijke overheid. Ik wil daarom graag op korte termijn een debat met de minister van Asiel en Migratie.

De voorzitter:

Ik kijk of daar steun voor is. Meneer Markuszower.

De heer Markuszower (Groep Markuszower):

Steun.

Mevrouw Van der Plas (BBB):

Ik zou het debat inderdaad breder willen trekken. Dan kan ik het ook steunen.

De heer Stöteler (PVV):

Steun.

De heer Krul (CDA):

Geen steun.

De heer Russcher (FVD):

Steun.

De heer Vervuurt (D66):

Voorzitter. Er is elke zes weken een asieldebat. Daar kan het prima bij. Dus geen steun.

De heer Ergin (DENK):

Geen steun.

De voorzitter:

U heeft geen meerderheid.

Het woord is aan de heer Klaver voor zijn verzoek.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Ik heb een verzoek namens de commissie Buitenlandse Zaken. Er is een artikel 100-brief binnengekomen. Het is belangrijk dat de Kamer die snel doch zorgvuldig behandelt. Er komen een technische briefing en een commissiedebat aan. Ik zou u graag willen vragen om rekening te houden met een plenaire afronding, morgen tussen 18.00 uur en 19.00 uur, met de mogelijkheid van aansluitende stemmingen.

De voorzitter:

Ik zeg u dat toe, meneer Klaver.

De heer Klaver (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel, voorzitter.

De voorzitter:

Dat was de regeling van werkzaamheden. Ik schors tot 16.40 uur, waarna de eerste termijn van de begroting Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur zal aanvangen.

De voorzitter:

Ik heropen voor een kleine correctie. Ik schors enkele ogenblikken voor de aanvang van de eerste termijn van de zijde van de Kamer, want we wachten even op de bewindspersonen in vak K. Daarna zal de eerste termijn van de begroting Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur aanvangen.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Ik verzoek de leden, alsook de minister en de staatssecretaris, hun plaats in te nemen. Aan de orde is de eerste termijn van de behandeling van de begroting Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Ik heet de minister en de staatssecretaris van harte welkom in vak K. De drop wordt al op tafel gezet, zie ik. Met maar liefst zestien sprekers van de zijde van de Kamer belooft het inderdaad een lange, maar inhoudelijke avond te worden.

Even de spelregels vooraf: ik stel voor het aantal interrupties niet te maximeren. Dat schept wel een verantwoordelijkheid, namelijk dat de interrupties korte en bondige vragen of opmerkingen betreffen, en niet vaker dan in drie keer.

De voorzitter:

Dan geef ik nu als eerste het woord aan mevrouw Bromet, als eerste spreker van de zijde van de Kamer. Dat doet zij namens de fractie van GroenLinks-Partij van de Arbeid. Gaat uw gang.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Het is mij een eer en genoegen om me als allereerste Kamerlid in dit allereerste debat tot de nieuwe minister en staatssecretaris van LVVN te richten. In de kennismakingsgesprekken met deze bewindspersonen heb ik tegen allebei gezegd: ik hoop op een constructieve samenwerking met de Tweede- en Eerste Kamerfracties van GroenLinks-PvdA. Wij zullen zoals altijd het kabinet kritisch volgen, maar ook meewerken aan een mooier en beter Nederland.

Na jarenlange stilstand op dit dossier is dat ook hard nodig. Hierbij zijn daadkracht en visie nodig. Den Uyl zei: als visie ontbreekt, komt het volk om. Boeren merken al jaren: als visie ontbreekt, komt de sector om. De afgelopen jaren hebben de leden van GroenLinks en PvdA samengewerkt aan een visie voor de landbouw. Ter inspiratie wil ik die graag overhandigen aan de minister en de staatssecretaris.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Ik heb duizend-en-een vragen aan het nieuwe kabinet. Dit is gelukkig niet het enige debat dat wij met deze twee heren zullen voeren, dus ik beperk me deze begrotingsbehandeling tot een paar thema's. Die thema's zijn: stikstof, hoe kan het wel en de grutto.

Allereerst noem ik het grootste dossier van de minister, namelijk stikstof. Het is elke dag mijn ambitie om een fris Kamerlid te blijven, maar op dit dossier kost het me af en toe wel moeite. Met bijna acht jaar ervaring ben ik inmiddels de nestor van de commissie. Ik heb eigenlijk alles al langs zien komen. Zo zag ik een hele rij ministers langskomen: Schouten, Staghouwer, Van der Wal, Adema en Wiersma. Ik zeg het maar even tegen de minister, want als je niet uitkijkt, zit er zo weer iemand anders op je stoel. Ook waren er honderden uren debat, ook over de vraag of we wel een probleem hebben, een lange rij adviezen van diverse commissies-Remkes, een ministeriële commissie met het halve kabinet, tientallen rapporten en voorstellen uit de samenleving, en dat allemaal met als resultaat dat het stikstofprobleem nog steeds levensgroot aanwezig is. Naast de natuurorganisaties zijn op dit dossier VNO-NCW en Bouwend Nederland inmiddels de natuurlijke partners van GroenLinks-PvdA.

Voorzitter. U snapt dus dat wij met heel veel belangstelling naar het coalitieakkoord van 66 zetels hebben gekeken. Ik heb hierover vooral veel vragen aan de minister. In de Greenpeacezaak heeft de rechter de voor de hand liggende uitspraak gedaan dat de Staat zich aan de wet moet houden. Uw voorganger ging hiertegen in beroep; zij had geen zin om de wet uit te voeren, alsof de wet ook maar een mening is. Zit deze minister net zo in de wedstrijd? Onderzoeken laten zien dat de wettelijke doelen haalbaar zijn. Onderschrijft de minister dat? Heeft hij de ambitie om deze doelen te halen? Hoe verhouden de emissiedoelen uit het coalitieakkoord zich tot de depositiedoelen uit de wet? De roep om tempo vanuit de samenleving zie ik onvoldoende vertaald in het coalitieakkoord. Tussen het coalitieakkoord en bijvoorbeeld de voorstellen van VNO-NCW, Bouwend Nederland, Natuur & Milieu en Natuurmomenten zit veel licht. Als het gaat over ambitie en borging, lopen ondernemers, bouwers en natuurclubs voor op het kabinet. Hoe verklaart de minister deze verschillen? Waarom lijkt zijn beleid meer op het wensenlijstje van LTO dan op de voorstellen van de partijen die ik net noemde?

Het coalitieakkoord bevat geen concrete maatregelen. Er komen akkoorden, afspraken en convenanten. Samenwerking juich ik enorm toe, maar er zijn ook moeilijke besluiten nodig. Hoe garandeert de minister dat hierin voldoende resultaten worden geboekt? Is hij ook bereid om maatregelen aan provincies en de sector op te leggen als de gesprekken onvoldoende opleveren? Hoe ziet hij de samenwerking met de Kamer? Hoe denkt hij dat fracties reageren als hij een landbouwakkoord sluit en wij hier mogen tekenen bij het kruisje? Kunnen we met de minister afspreken dat hij geen akkoorden sluit zonder goedkeuring vooraf van een meerderheid van de Kamer?

Net als in het vorige kabinet wordt stikstof weer belegd bij een clubje ministers onder leiding van de premier. Deze keer heet het een "taskforce". De minister heeft aangekondigd in april met een planning te komen, maar dat is mij te mager. Ik mag toch hopen dat we niet weer die hele stoet aan organisaties uit gaan nodigen bij de taskforce. Er liggen duizend-en-een oplossingen en het kabinet heeft maar één opdracht, en dat is kiezen. GroenLinks-PvdA verwacht tempo. Graag een reactie van de minister hierop.

Om deze bewindspersonen te inspireren met enkele praktische oplossingen en voorstellen, zal ik voorbeelden geven van hoe het wel kan. Allereerst noem ik twee rapporten ter inspiratie. Er is een rapport dat "Nederland Veganland?" heet. In het gedachte-experiment Nederland Veganland? laten onderzoekers zien wat het voor de inrichting van Nederland zou betekenen als we allemaal veganist zouden worden. Let op: het is een gedachte-experiment en geen pleidooi dat iedereen nu veganist moet worden. Wat blijkt? Ons ruimtegebrek is dan verleden tijd. Een plantaardige landbouw kan Nederland voeden met 41% minder landbouwgrond. Zo ontstaat er ruimte voor bijvoorbeeld woningbouw en extra natuur en is de milieuproblematiek grotendeels opgelost. Het scenario van Nederland Veganland? is extreem, maar er zijn allerlei tussenvarianten mogelijk. De kern is: de eiwittransitie draagt bij aan een gezonder milieu en schept ruimte. Hoe kijkt de minister hiernaar?

Een ander interessant recent rapport is dat van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. De raad schrijft dat de overheid te bang is om grondpolitiek te bedrijven. Dat verergert de problemen met grond en de schaarse ruimte. Een voorbeeld. Een boer maakt gebruik van de stoppersregeling en beëindigt zijn bedrijf, maar mag de grond houden. In veel gevallen verhuurt of verkoopt de boer dat land aan de hoogste bieder, vaak een grote, intensieve boer. Zo schiet de overheid zichzelf in de voet. De raad zegt: koop ook de grond, zodat die gebruikt kan worden voor duurzame landbouw, natuur en woningen, of als ruilmiddel voor boeren die niet op de juiste plek zitten. Soms moet een boer in de buurt van Natura 2000 wijken, terwijl een schonere, duurzamere boer daar misschien wel past.

Een ander voorbeeld van een regeling waarmee de overheid zichzelf dwarszit, is de besteding van de Brusselse landbouwsubsidies. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur adviseert dit geld volledig in te zetten voor duurzame landbouw, zoals agrarisch natuurbeheer, in plaats van voor premies voor de hectares die je bezit als boer. Hoe staat de minister tegenover het advies van de Raad voor de leefomgeving om Europese landbouwsubsidies volledig te richten op verduurzaming? Wat vindt de minister ervan dat bij uitkoop van boeren de grond niet wordt opgekocht? Misschien wel de belangrijkste vraag: waarom kiest het kabinet ervoor fors te bezuinigen op agrarisch natuurbeheer?

Naast de twee rapporten die ik beschreven heb, laat de markt ook zien dat verduurzaming gewoon kan. Ik zie keer op keer dat ondernemers, boeren met oog voor de uitdagingen van de toekomst ook gelukkige boeren zijn. Voor GroenLinks-PvdA zijn de Caring Farmers echte voorbeeldboeren, maar in de huidige praktijk ervaren met name duurzame, niet gangbare landbouwbedrijven een relatief hoge administratieve en controlelast. Naarmate de bedrijven afwijken van gangbare productiemodellen, neemt de verantwoordingsdruk vaak toe. De door dit kabinet gewenste transitie naar doelsturing vraagt niet alleen om aanpassing van agrariërs, maar ook van de wijze waarop overheden en toezichthoudende instanties sturen, controleren en handhaven. Caring Farmers stelt voor om ervaring op te doen met doelsturing, deregulering en het versterken van wederzijds vertrouwen gericht op een betere beloning voor duurzame boeren en ecosysteemdiensten. Wij komen met een voorstel voor een pilot met een afgebakende groep biodynamische landbouwbedrijven.

Dan de bioboeren. Nederland is hekkensluiter als het gaat om biologisch. In vier jaar tijd, dus tot 2030, moet het van 4% nu naar 15% biologisch gaan. Dat gaat niet vanzelf. Bij de amendementen heeft u vijf voorstellen gezien en ik hoop dat wij daarvoor steun krijgen van de minister en de Tweede Kamer.

LTO en Urgenda laten zien dat als je boeren korting geeft voor zaaigoed er heel veel meer kruidenrijk grasland ontstaat, er groenbemesters ingezaaid worden en er bufferstroken en voederhagen worden aangeplant. Boeren zijn enthousiast en natuur en bodem varen er wel bij. Enkele medeoverheden betalen nu mee, maar in veel gebieden komt de korting van bijdragen van burgers. Als het Rijk meebetaalt, kan er nog veel harder opgeschaald worden. Daarvoor komen wij met een amendement. We hebben dat de vorige keer ook ingediend en daar is heel veel kruidenrijk grasland door ingezaaid. Ik heb dat toen samen met de heer Grinwis, van de ChristenUnie, gedaan.

Tot slot over de grutto. Brussel heeft een inbreukprocedure tegen Nederland in gang gezet over de grutto, omdat sinds de jaren zeventig de populatie grutto's daalde van 120.000 naar minder dan 25.000 broedparen. Nederland is het belangrijkste land voor de grutto qua broedsucces. Dat is dus een zware verantwoordelijkheid. De overheid heeft onvoldoende gedaan om dit tegen te gaan. Voor het herstel zijn grote open kruidenrijke graslanden, hoge waterstanden, gezond bodemleven en late maaidata noodzakelijk. Dit vraagt langdurig intensief beheer. De Vogelbescherming stelt daarom voor om afspraken uit de intentieverklaring voor het Aanvalsplan Grutto met de provincies te borgen in een nationaal omgevingsprogramma. Is de minister hiertoe bereid? Welk deel van het geld voor agrarisch natuurbeheer gaat het kabinet inzetten voor weidevogelgebieden? Wil de minister afzien van het onzalige plan van de vorige staatssecretaris om gruttofarms, gruttobroedmachines, in te richten om grutto-eieren uit te broeden? Niemand vindt dat verder een goed idee.

Tot slot, voorzitter. Ik ben benieuwd naar de antwoorden van de minister. Ik wens de minister en de staatssecretaris oprecht heel veel succes met alle uitdagingen. Ik hoop op een constructieve samenwerking voor het herstel van de natuur en voor meer gelukkige boeren.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Deze vraag wordt heel vaak gesteld. Ik snap die vraag ook wel, want het aantal predatoren is toegenomen. In een gezonde populatie is er echter ook plek voor predatoren. Het probleem is eigenlijk dat er te weinig leefgebied is voor deze vogels. Niet alleen Brussel en natuurliefhebbers, maar eigenlijk iedereen bevestigt dat. Als je een gruttopaar in een weiland hebt waar voor de rest geen andere vogels zijn, hebben predatoren vrij spel. Ik woon zelf naast zo'n weidevogelgebied en ik zie wat er gebeurt als er een kraai overvliegt of als er soms zelfs een vos verschijnt. Als er een heleboel weidevogels zitten, kunnen ze samen die predatoren verjagen. Als het leefgebied voor de grutto op orde is en er dan nog steeds een probleem is met de predatoren, dan wil ik best praten over de inzet op predatorenbestrijding. Wel moet dat in de juiste volgorde gebeuren: eerst het leefgebied en kijken wat dat oplevert, daarna verder praten.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Het is niet zo ingewikkeld. Ik heb net al iets gezegd over het herstel van de gruttopopulatie. De grutto is maar een voorbeeldvogel, want een heleboel andere vogels profiteren ook van de voorwaarden waaronder de grutto het prettig vindt om in Nederland te verblijven. Die voorwaarden zijn onder andere laat maaien en hoge waterpeilen. Dat kan je allemaal bij wijze van spreken morgen doen. Je hebt daar geen jarenlange voorbereiding voor nodig. Je moet dat gewoon belonen. Je moet boeren zware beheerpakketten geven in agrarisch natuurbeheer, wat ik ook in mijn betoog vertel. Er zijn best veel boeren die dit ook willen, maar die zeggen dat het wel heel veel werk is. Je moet namelijk opletten waar de nesten zitten, je moet later maaien en je hebt iets minder opbrengst. Dat moet gecompenseerd worden door de gelden voor agrarisch natuurbeheer. Maar goed, we betogen dit al jarenlang. Wat mij betreft doen we het gewoon heel snel, zeker omdat we geen boetes van Brussel willen en omdat we die vogel willen redden. Dat kan eigenlijk al dit voorjaar. Die vogels zijn net over komen vliegen uit Afrika. Als je nu de waterpeilen omhoog laat komen en half maart niet gaat maaien, dan zal het broedsucces groter worden.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik weet het niet. Als je voor een vogel bent, moet je dan tegen een vos zijn? Zo zitten wij er niet in. Wij zijn voor een bloeiende natuur. Alle dieren horen daarbij.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Zeker, maar ik zou wel willen voorkomen dat het probleem met de grutto nu teruggebracht wordt tot een probleem veroorzaakt door huiskatten. Het is zeker een probleem, maar dat is ook best wel makkelijk op te lossen met een belletje. Ik ben benieuwd met welke voorstellen de VVD komt, maar ik wil er zeker over praten.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik had niet begrepen dat het ook over verwilderde katten ging, maar dat is inderdaad een groot probleem en dat moet aangepakt worden.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Natuurlijk moet de minister naar alles kijken. Het is alleen al honderd keer opgeschreven en al honderd keer verteld. Ik weet ook wel van de organisaties die langsgekomen zijn bij diverse kabinetten, adviesorganen, taskforces en ministeriële commissies, dat ze er gek van worden. Ik heb nog nooit zo veel initiatieven gezien die uit de samenleving komen. Dat komt juist doordat het kabinet niks doet. Ik zou dus tegen alle organisaties die goede plannen hebben, zeggen: stuur ze op naar het kabinet en dan kan het kabinet er volgende week mee aan de slag.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik ken het voorbeeld niet. Ik weet dat juist in de weidevogelprovincies ontzettend veel gedaan wordt om het landschap open te houden en de grutto- en andere weidevogelpopulaties te laten groeien. Ik denk wel dat er een grens zit aan het steeds verder proberen te bereiken van de natuurdoelen in de natuurgebieden zelf. Ik denk echt dat we het boerenland nodig hebben in Nederland en dat er veel meer in harmonie met de natuur geboerd moet worden. Dat is ook precies mijn pleidooi voor agrarisch natuurbeheer met zware pakketten, zodat boeren gecompenseerd worden voor de opbrengstenderving in die gebieden. Als je namelijk eerlijk bent, is de natuur in Nederland ook voor een heel groot deel het gevolg van het beheer door mensen. We hebben weinig wilde natuur. We hebben de Wadden, maar daar houdt wel zo'n beetje mee op. Dat betekent dat als je het belangrijk vindt dat die weidevogels blijven, je ook de boeren, de grote beheerders, in staat moet stellen om dit naast hun bedrijfsvoering rendabel te kunnen doen.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik zei al dat ik dit voorbeeld niet ken. Ik kan er dus heel moeilijk inhoudelijk op ingaan. Wat ik wel weet — we hebben daarover gisteren in de Volkskrant een fantastisch mooi artikel kunnen lezen — is dat steeds meer sloten verdwijnen en dat de waterpeilen, om opbrengsten te kunnen maximaliseren, nog steeds veel te laag staan. Mijn pleidooi is dus: ga nou voor iets minder opbrengst op die boerderijen, zodat de natuur ook een kans krijgt. De afgelopen jaren zijn de gruttopopulatie en de hele weidevogelpopulatie niet voor niets kleiner geworden. Dat heeft ermee te maken dat boeren steeds meer opgejaagd zijn in de strijd om meer, meer, meer: meer dieren, meer mest, minder sloten, vaker maaien. Dat is iets wat we moeten keren. Dat is het pleidooi dat ik houd. Als ergens een natuurgebied wordt aangelegd ten koste van de grutto, betreur ik dat, maar ik ken dat voorbeeld niet. Ik denk ook niet dat dat heel vaak gebeurt in Nederland.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik heb de bufferstroken niet ingesteld. Er zijn ook andere manieren om de enorme mesttoediening te beperken.

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

Ik ben blij dat het kabinet ervoor kiest om de gebiedsprocessen nieuw leven in te blazen. Het was natuurlijk een enorme fout van het vorige kabinet om die stil te zetten. Er zat heel veel energie in die gebieden en plots werd er een streep doorheen gezet en werd het budget weggehaald. Ik vind het belangrijk dat juist op decentraal niveau besloten wordt wat er in een bepaald gebied nodig is. Ik denk dat decentrale overheden, provincies, dat het beste kunnen. Maar ik heb in de hele stikstofdiscussie wel gemerkt dat er de hele tijd geschoven wordt met verantwoordelijkheden: de provincies roepen dat het Rijk meer generieke maatregelen moet nemen en het Rijk zegt dat de provincies harder aan de slag moeten. Ik ben heel nieuwsgierig naar hoe het kabinet dat ziet.

Dat is ook precies waarom ik kritiek heb op het weghalen van de gelden voor agrarisch natuurbeheer. Het was best een hele goede inbreng van het vorige kabinet, de vorige coalitie, om structureel 500 miljoen voor agrarisch natuurbeheer beschikbaar te stellen. Nu wordt er weer een zogenaamd stikstoffonds ingericht, of er wordt in ieder geval een groot bedrag vrijgehouden om het stikstofprobleem op te lossen, maar daar is voor een groot gedeelte wel het geld voor agrarisch natuurbeheer naartoe gegaan. Dan denk ik: wat is de bedoeling van dit kabinet? Wil het kabinet agrarisch natuurbeheer stimuleren of wil het kabinet het geld uitgeven aan gebiedsprocessen zonder dat het daar een vingerafdruk op heeft?

Mevrouw Bromet (GroenLinks-PvdA):

De Veluwe en de Peel zijn twee zwaar overbelaste, stikstofgevoelige gebieden, waar grote ingrepen nodig zijn. Ik denk dat je er daar niet komt met wat generieke maatregelen vanuit het Rijk. Daar zal echt een herstructurering van de agrarische sector moeten plaatsvinden, van een intensieve niet-grondgebonden sector naar een natuurinclusieve grondgebonden sector. Dat gaat heel veel betekenen, ook voor de samenlevingen daar. Ik hoop dus van de minister te horen hoe hij daar met structuurbeleid de boel in goede banen gaat leiden. Maar in die gebieden gaat het echt over ingrepen die bijna vergelijkbaar zijn met het sluiten van de mijnen in Limburg. We zitten al zeven jaar te wachten op plannen. Ik ben superongeduldig. Ik denk dat het heel goed zou zijn als de minister begint met de Veluwe en de Peel.

Mevrouw Vellinga-Beemsterboer (D66):

Dank u wel, voorzitter. In de maidenspeeches die ik de afgelopen maanden heb mogen beluisteren, heb ik veel mensen horen zeggen: ik had niet verwacht hier ooit te mogen staan. Dat geldt ook voor mij. Het lag voor mij niet per se in de lijn der verwachting om een politieke carrière na te jagen. Dat ik hier nu wel sta, is te danken aan een samenloop van omstandigheden. Op sommige daarvan had ik invloed en op sommige niet. Ik had invloed op de leerschool die ik heb doorlopen als docent in het middelbaar onderwijs, als Statenlid, gemeenteraadslid en wethouder. Ik had invloed op de momenten dat ik mijn hand opstak of mijn mond opentrok. Maar ik ben me er ook van bewust dat ik buiten mijn invloed om heel veel geluk heb gehad, op het juiste moment op de juiste plek was, het geluk heb gehad in een warm en stabiel nest op te groeien en zonder voorbehoud een opleiding kon volgen. Dat maakt de opdracht om hier in deze Kamer meer dan je best te doen des te dringender. Doe je best. Dat is de opdracht die ik van huis uit heb meegekregen. Van niemand heb ik die opdracht sterker meegekregen dan van mijn oma Corrie, over wie ik u vandaag graag meer wil vertellen.

Mijn oma werd geboren in 1924 in Zeeland als oudste dochter in een heel groot rooms-katholiek gezin. Als jonge vrouw maakte zij de Tweede Wereldoorlog in volle heftigheid en van dichtbij mee. Het was haar taak om in de schuilkelder haar vijftien jaar jongere zusje vast te houden. Na de oorlog liet zij vrienden en familie achter om bij mijn opa in de kop van Noord-Holland in West-Friesland te gaan wonen om samen een melkveehouderij te runnen. In die tijd was de route Zeeland-Noord-Holland nog een hele fikse afstand, die ervoor zorgde dat ze zonder veel contact met thuis op een nieuwe plek een nieuwe sociale kring moest opbouwen, iets waar ze ontzettend goed in was. Samen kregen opa en oma zeven kinderen, dicht op elkaar.

Het moeten soms moeilijke jaren zijn geweest. Toch heeft ze ons daar door de jaren heen maar weinig over verteld of van laten merken. Maar wat zij wel met ons deelde, door het voor te leven, was wat zij van die jaren had geleerd. Oma was namelijk elke dag van haar leven vastberaden positief, bijna op het verbetene af. In elke dag, hoe grijs en donker ook, wist zij een gouden rand te vinden. Dat onderstreepte ze graag met spreekwoorden als "geen zaterdag zo kwaad of de zon schijnt vroeg of laat" of het zelfbedachte "wie gooit je met stênen?", wat zoveel betekent als "wie doet je wat?" en "wat zitten we hier mooi". Op zaken waar zij geen invloed meer op had, bleef ze niet zo lang broeden. "Met wat achter me zit heb ik niks te maken". Het was een instelling die haar trouwens ook tot een gevaar op de weg maakte.

Mevrouw Vellinga-Beemsterboer (D66):

Niet dat ze niet wilde leren van het verleden, maar de duidelijke boodschap was: je kan niet achteruit leven; je kan alleen maar vooruit, dus neem mee wat je kan gebruiken, koester wat je wil bewaren en laat als je kan de onnodige ballast achter. Oma was ook van aanpakken. Stilzitten vond ze maar moeilijk. Toen ze in de laatste jaren van haar leven steeds meer aan anderen moest overlaten, vond ze dat heel lastig, hoewel ze het trouwens wel leuk vond om andere mensen aan het werk te zetten. Maar het liefst hield ze waar mogelijk zelf de regie.

Die regie, het vasthouden van autonomie, iets zelf kunnen doen, is belangrijk, niet alleen voor mijn oma, maar voor vrijwel alle mensen, is mijn ervaring. Mijn leerlingen in havo 2 en 3 werkten het beste als zij wisten dat er niet alleen verantwoordelijkheid van hen werd verwacht, maar dat ze ook invloed hadden op hoe die verantwoordelijkheid moest worden ingevuld. De taalambassadeurs, met wie ik een paar jaar geleden mocht werken, mensen die moeite hadden met basisvaardigheden, noemden standaard als grootste winst dat ze niet meer zonder meer afhankelijk waren van anderen.

Voorzitter. Ik zei in het begin al dat je niet op elk aspect van je leven invloed kan hebben. Maar over die zaken waar je invloed op hebt, wil je ook daadwerkelijk iets kunnen besluiten. Je hebt daarbij de verantwoordelijkheid om je best te doen, keuzes te maken en niet te blijven hangen in wat was, maar je te richten op wat kan zijn. Met die bril op kijk ik naar het debat van vandaag. Samen met de kersverse minister en staatssecretaris wil ik aan de slag om ons land groener en sterker te maken. Ik zal daarbij in deze commissie het woord gaan voeren over natuur, water, tuinbouw en visserij. In de komende maanden en jaren zullen soms ook stevige keuzes moeten worden gemaakt. Er zullen sterke samenwerkingen moeten worden gesmeed. En er zullen vooral kansen moeten worden gepakt waar die kansen zich voordoen.

Want sterke, toegankelijke natuur is belangrijk. Nederlanders houden van de natuur. De natuur is belangrijk voor onze economie, voor onze gezondheid en voor ons welzijn. Daarom is het goed dat wij inzetten op meer en verbonden natuur, binnen en buiten de stad, en op herstel van de Noord- en Waddenzee. We hebben hier de verantwoordelijkheid om natuurherstel in samenhang met andere thema's aan te vliegen, anders zijn de keuzes van vandaag morgen alweer achterhaald. Die samenhang biedt ook heel veel kansen, want als het gaat over natuuruitbreiding, de stikstofaanpak of natuurherstel in het kader van de natuurherstelwet is een stap op het ene punt een versterking van het andere. De voorganger van de minister presenteerde daarentegen een natuurherstelplan waar de ambitie niet echt van afspatte, maar dat wel in september naar Brussel moet worden gestuurd. Met de benodigde samenhang in mijn achterhoofd ga ik ervan uit dat deze minister het plan zal herzien. Mijn vraag is: kan hij toelichten op welke punten hij het natuurherstelplan zal aanpassen en op welke termijn hij dat zal doen?

Voorzitter. Als we het hebben over koppelkansen, moet ik ook denken aan windparken op zee. Naast duurzame energie bieden windparken kansen voor nieuwe en schonere natuur, koolstofvastlegging en kansen voor sectoren als zeewierboerderijen en mosselkweek. Daarmee kunnen we voedsel voor onze mensen maken. We kunnen het gebruiken als diervoeder. Dat is duurzamer dan wanneer we het uit de Amazone halen. Of we zetten het in voor een van de vele andere toepassingen, zoals in medicijnen, brandstof en nog veel meer. In het Noordzeeakkoord en het Programma Noordzee staan plannen om ervoor te zorgen dat deze sectoren voet aan het water krijgen, maar ik hoor graag wat de stand van zaken is met alle pilots. Kan de minister een overzicht geven van de resultaten van de pilots voor medegebruik? Kan hij toelichten dat er bij medegebruik nadrukkelijk wordt gekeken naar schaalbaarheid van de projecten?

Voorzitter. Voor mijn laatste onderwerp blijf ik op het thema van koppelkansen. Ik denk dat het ook een onderwerp is waar de staatssecretaris, als voormalige woordvoerder energie, warm van kan worden, namelijk het oplossen van netcongestie met de glastuinbouw. De glastuinbouw is enorm flexibel als het gaat om energiegebruik. Zij kunnen snel en simpel veel warmte of licht inzetten voor hun planten, maar kunnen ook hun energieaanvraag snel afschalen als dat nodig is. Dat maakt hen een hele nuttige partner als het aankomt op het oplossen van netcongestie. Ik hoop dan ook dat de staatssecretaris bereid is om nauw te gaan samenwerken met de minister van Klimaat en Groene Groei om te zorgen dat de glastuinbouw de ruimte krijgt om de congestie op het net wat te verminderen. Daarover heb ik alvast de volgende aanmoedigende vragen. Herkent de staatssecretaris dat de glastuinbouwsector een essentiële rol kan spelen in het flexibele energiesysteem van de toekomst? Welke rol ziet hij om met netbeheerders deze initiatieven te stimuleren?

Voorzitter. Het is mijn ambitie om de komende tijd te leren van de lessen uit het verleden, maar wel altijd vooruit te kijken. De komende maanden en jaren zullen er ook besluiten moeten worden genomen die soms pijn doen, die ons dwingen om afscheid te nemen van datgene wat we gewend waren, en die ruimte maken voor een nieuwe toekomst. Als we maar durven!

Voorzitter. Mijn oma overleed op 8 maart 2023, één dag voor haar 99ste verjaardag. Vrijwel tot het einde was zij een zorgzame gangmaker, een huiselijke matriarch, maar vooral een oneindig positieve en krachtige vrouw wiens voorbeeld ik zeker ook in deze Kamer elke dag hoop na te volgen.

Dank u wel.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en geef het woord aan mevrouw Podt voor haar inbreng. Zij spreekt eveneens namens de fractie van D66. Gaat uw gang.

Mevrouw Podt (D66):

Dank u wel, voorzitter. Enkele weken geleden zat ik aan tafel bij een studiegroep van melkveehouders in de Peel. Een van de boeren had recent van de provincie Noord-Brabant de vraag gekregen om voor de zomer te komen met een plan om de stikstofemissies op zijn bedrijf te laten dalen. Hoewel het in zijn ogen niet onlogisch was dat ook de provincie worstelde met het gebrek aan voortgang van het Rijk, had hij slechts één simpele vraag: de provincie wil een plan en jullie komen straks met je eigen plannen, dus wat willen jullie nou eigenlijk? Dat is in een notendop de vraag die voor ons ligt. Of je nou een boer in een studiegroep bent, een boswachter op de Veluwe, een jong stel op zoek naar een huis, een PAS-melder of een ondernemer, je hebt duidelijkheid nodig!

Voorzitter. Ik denk dat het vandaag weinig zal gaan over de begroting, maar vooral over wat mensen van het nieuwe kabinet en van de Tweede Kamer mogen verwachten. Laat ik beginnen met wat ik zelf de komende tijd verwacht. Nederland moet van het slot. De natuur moet herstellen. Boeren hebben nieuw perspectief nodig en dat moet met snelheid. Ik verwacht dat het kabinet niet bang is voor lastige maatregelen, maar ik verwacht ook dat dat met uitgestoken hand gaat. Juist bij dit soort grote stappen moet een overheid naast mensen staan en ondersteuning bieden. Ik verwacht dat de maatregelen niet alleen op stikstof zien. De enige manier om met een echte oplossing te komen, is als we ook kijken naar de maatregelen die nodig zijn op het vlak van water, klimaat en biodiversiteit. Tot slot verwacht ik dat we de opgave zo veel mogelijk aanpakken met iedereen die zich de afgelopen tijd betrokken heeft getoond. Er ligt enorm veel maatschappelijke energie en commitment op dit onderwerp, zoals mevrouw Bromet ook al zei, en ik zie die graag terug in de uitwerking van de plannen. Ook het Nationaal Burgerberaad Klimaat, 175 burgers met heel verschillende achtergronden, zei pas al: zorg voor duidelijkheid en voorspelbaar langetermijnbeleid voor de boer voor de komende twintig jaar.

Mevrouw Podt (D66):

Ja. Daar ben ik het mee eens. Ja, ook!

Mevrouw Podt (D66):

Dat is inderdaad wat aan de vroege kant. Wil mevrouw Bromet mij de gelegenheid geven om iets verder te komen in mijn spreektekst? Ik wil het antwoord ook nu wel geven, maar dan wordt het zo'n rommeltje.

Mevrouw Podt (D66):

Heel goed.

Mevrouw Podt (D66):

Voorzitter. Er ligt in mijn ogen een coalitieakkoord dat een antwoord biedt op veel van deze zaken. Met stevige maatregelen en een budget van 20 miljard hebben we een kans om duidelijkheid en daadkracht te bieden, om snelheid te maken en om integraal te werken aan de opgave die er ligt. Vanwege de grootte van de opgave en omdat we een minderheidscoalitie zijn, is samenwerking de enige weg. Daarom heb ik de volgende vragen aan de minister. In de opdrachtbrief die we afgelopen vrijdag ontvingen, is de urgentie zeer duidelijk. Is de minister het met mij eens dat de integraliteit met andere opgaven ook onderdeel zou moeten zijn van de aanpak? Namens mevrouw Ouwehand voeg ik hieraan toe dat het dan ook over dierwaardigheid gaat. Hoe kijkt de minister naar het aanhaken van kennisinstanties zoals PBL en WUR, zodat we de maatregelen ook in één keer goed doen.

Voorzitter. Ik zou het vandaag nog graag over twee andere onderwerpen hebben. Ik begin met bestrijdingsmiddelen.

Mevrouw Podt (D66):

Nu wordt ze toch te ongeduldig. Dat snap ik.

Mevrouw Podt (D66):

Helemaal goed.

Mevrouw Podt (D66):

Volgens mij zit er een soort knip tussen de meer generieke maatregelen en de zonering. Ik denk zelf dat we met name heel hard aan de slag moeten met de zonering. Daarnaast zitten er maatregelen in die bijvoorbeeld zien op de afroming van dierrechten en op het invoeren van dierrechten bij andere dieren, waar we dat nu bijvoorbeeld nog niet doen. Ik denk ook dat er dingen tegen bestrijdingsmiddelen in staan die gaan helpen om de waterkwaliteit en de natuur in Natura 2000-gebieden te verbeteren. Volgens mij heb ik er nog een paar die ik nu vergeet. Voor mij is een van de allerbelangrijkste die zonering. Ik denk dat die ons de kans geeft om heel gericht erop toe te zien dat het beter gaat, juist in die gebieden waar het allemaal zo moeizaam gaat.

Mevrouw Podt (D66):

Dat vind ik ingewikkeld. Ik snap de vraag wel heel goed. We hebben natuurlijk ook een aantal scenariostudies liggen die een soort indicatie geven. Ik was vorige week op de Veluwe. Je kunt hele lange gesprekken hebben over of de zonering waarvoor ze daar hebben gekozen genoeg is. Ik denk namelijk dat het nogal uitmaakt wat je vervolgens in die zone nog wel en niet meer doet. Een van de belangrijkste dingen die ik daar heb meegenomen, is dat zij zeiden dat je zelfs tussen de ene en de andere kant van de Veluwe verschillen zou moeten maken. Ik denk dus dat dat iets is waar deze minister, in samenwerking met die medeoverheden, mee aan de slag moet en dat we echt moeten kijken hoe we dat op een zo goed mogelijke manier kunnen doen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik snap deze vraag heel goed. Ik denk dat mevrouw Bromet gelijk heeft. Die 250 meter zal op heel veel plekken waarschijnlijk niet genoeg zijn, zeker daar waar het zo dramatisch is, zoals op sommige plekken op de Veluwe. Dat moeten we gaan zien. Ik denk dat die overgang naar biologisch heel erg voor de hand ligt. Dat lijkt mij wel.

Mevrouw Podt (D66):

Ja.

Mevrouw Podt (D66):

Ik heb heel snel meegeschreven, maar ik weet niet of ik 'm helemaal heb. Ik vind dit een heel belangrijke vraag, met name omdat ik de afgelopen twee jaar vrij lang met de heer Grinwis aan de interruptiemicrofoon heb gestaan om vergelijkbare vragen te stellen. Dus ik snap dat. Ik denk dat de vraag of dit er nu toe leidt dat we van het slot af gaan, ook ligt bij de oplossingen die we gaan zoeken in die zonering. Het zijn natuurlijk knoppen waaraan je kunt draaien. We hebben dus de generieke maatregelen waar we wat mee gaan doen, die inderdaad ook moeten zorgen voor een geborgde daling, maar daarnaast gaan we natuurlijk aan de slag met wat er in die zones moet gebeuren om echt te zorgen dat die natuur op die meest kwetsbare plekken overeind blijft. Dan komen we hopelijk tot die situatie waarin we inderdaad van het slot af gaan.

Mevrouw Podt (D66):

Volgens mij is dat de meest cruciale vraag, want we hebben in de afgelopen jaren natuurlijk veel te veel geitenpaadjes gezien. We hebben veel te vaak gedacht "dat is de oplossing", waarna die dan toch niet kwam. Ik kan me ook heel goed voorstellen dat de heer Grinwis, en natuurlijk ook een aantal andere mensen die net bij de microfoon stonden, sceptisch zijn. We hebben net twee jaar stilstand gehad. We hebben daarvoor een kabinet gezien waar u en ik allebei deel van uitmaakten. Dat heeft ook niet gedaan wat het heeft beloofd. We hebben wel stappen gezet, maar het heeft natuurlijk niet geleid tot een oplossing. Ik snap die scepsis dus wel. Ik heb ook niet voldoende aan hoop, zeker niet na de afgelopen twee jaar. Ik wil gewoon dat het gebeurt. Ik denk dus dat het antwoord op de vraag van de heer Grinwis misschien zit in wat volgens mij de laatste vraag was die ik net aan de minister stelde. Laten we zorgen dat we instellingen als de WUR en het PBL betrekken bij de uitwerking van die zonering, die generieke maatregelen, om echt te zorgen dat we het in één keer goed doen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik snap waar dit vandaan komt, omdat ik natuurlijk ook aan tafel heb gezeten met onder meer energieorganisaties die zeiden: wij willen eenmalig wat meer stikstof uitstoten en dan gaan we uiteindelijk allerlei dingen doen die ervoor gaan zorgen dat we permanent minder stikstof uitstoten. Er is volgens mij niemand in deze Kamer te vinden die daarop tegen is. Ik denk dat het lastige is dat ik wat sceptischer ben over tweaks aan AERIUS en in hoeverre die ons gaat helpen. Ik denk dat uiteindelijk de kern van de zaak, de focus van deze minister en staatssecretaris, echt de emissiereductie en het natuurherstel moet zijn. Ik ben altijd bereid naar allerlei dingen te kijken. Ik ken de heer Grinwis als iemand die hele mooie, uitgebreide moties schrijft. Laten we dus vooral samen kijken wat er eventueel nog extra moet gebeuren, maar ik denk dat die eerste twee dingen voor mij echt de kern zijn.

Mevrouw Podt (D66):

Nou, volgens mij gaat het om een aantal dingen. Ik denk dat het erom gaat dat we op dit moment niet de luxe hebben om bepaalde maatregelen naast ons neer te leggen. Als ik op boerenerven zit — dat heb ik de afgelopen twee jaar behoorlijk veel gedaan — merk ik ook dat verreweg de meeste boeren dat ook onderkennen. Zij zien natuurlijk graag dat doelsturing onderdeel is van de oplossing, maar zij zien ook wel dat we meer dingen nodig hebben als we snel van het slot af willen.

Mevrouw Podt (D66):

Ja, dat merk ik. Ik vind het in de eerste plaats wel lastig als we emissiereductie gaan terugbrengen tot alleen innovaties. Ik ben een ingenieur uit Delft, dus er kunnen mij geen innovaties genoeg zijn in de wereld. Maar als wij denken dat we ons hier een weg uit kunnen innoveren, zijn we, denk ik, een beetje in de aap gelogeerd. Dat gaat gewoon niet lukken.

Mevrouw Podt (D66):

Dat is wel grappig. Ik heb gisteren — ik zie mevrouw Den Hollander al zwaaien — met mevrouw Den Hollander en meneer Koorevaar bij Nieuwe Oogst gezeten. Toen zijn er een aantal polls de deur uit gegaan. Ik moet heel eerlijk zeggen dat ik de percentages niet meer precies weet, maar ze waren een stuk hoger dan de 9% waar u het nu over heeft. Desalniettemin ben ik — dat heb ik gisteravond ook gezegd — niet zo verbaasd dat mensen sceptisch zijn. Zoals ik hierover net al zei, hebben wij ons nog te bewijzen in de Kamer. Mensen hebben jarenlang aan moeten kijken tegen een Tweede Kamer en verschillende kabinetten die onvoldoende hebben gedaan om dit op te lossen. We hebben dus heel wat te bewijzen met elkaar.

Mevrouw Podt (D66):

Als je puur naar stikstof kijkt, dan heeft meneer Flach misschien nog ergens een beetje een punt, maar emissies reduceren gaat natuurlijk niet alleen maar om stikstof. Het gaat bijvoorbeeld ook over mest. We hebben ons te houden aan het mestplafond. We hebben bijvoorbeeld ook emissies te reduceren omdat we CO₂ willen verminderen in Nederland. Er zijn dus nog heel veel andere redenen om dit te doen. Het gaat mij erom dat ik een beetje bang ben dat we elkaar de afgelopen jaren steeds een beetje voor de gek hebben gehouden door te zeggen: dan gaan we hier of daar een beetje tweaken. Ik ben er heel blij mee dat we met dit coalitieakkoord hebben gezegd dat we ambitieuze stappen gaan zetten. Zo kunnen we tegen al die boeren en al die mensen die op zoek zijn naar een woning, die willen ondernemen of verzin het allemaal maar, en die nu allemaal tegen dat slot aankijken, echt weer zeggen: u krijgt weer perspectief.

Mevrouw Podt (D66):

Ik begin even bij dat eerste. De heer Flach constateert "minder, minder, minder", maar ik wil eigenlijk "meer, meer, meer". Ik zou bijvoorbeeld graag meer boeren zien, niet minder boeren. Op dit moment zijn er natuurlijk heel veel boeren die op het gebied van mest of vergunningverlening het loodje leggen, omdat wij maar niet met oplossingen komen. Kijk daar dus naar zoals u zelf wilt. Wat betreft uw tweede punt zou ik werkelijk niet weten of er onderzoeken over die buitenste rand zijn. Ik denk wel dat er in allerlei onderzoeken en gerechtelijke uitspraken wordt gezegd: focus je nou. Professor Erisman is bijvoorbeeld zo'n onderzoeker die altijd heeft gezegd dat als je niet alleen de meeste winst wil boeken op het gebied van vooruitgang van de natuur, maar ook je geld het allerbest en het meest doelmatig wil uitgeven, je je moet focussen op de gebieden direct rond die meest kwetsbare zones.

Mevrouw Podt (D66):

Volgens mij staan er in het coalitieakkoord een hele hoop dingen die gaan helpen met het verdienvermogen van de boeren. Dit komt even uit de losse pols, maar denk in ieder geval aan alles wat we gaan doen wat betreft grondprijzen. Dat lijkt mij een hele belangrijke voorwaarde voor veel boeren om ook te kunnen extensiveren, bijvoorbeeld. Ik zie dat dus wel. Ik zie dat ook echt als voorwaarde. De heer Flach zei net dat wij enorm verschillen. U vindt mij aan uw zijde als het gaat om het verdienvermogen van de boer. Als u dat wil, kunnen we dat ook samen richting deze minister doen.

Mevrouw Podt (D66):

Volgens mij moeten wij het volgende doen. 2030 is over vier jaar, dat is echt al heel snel. Ik snap de zorg van mevrouw Bromet dus wel. Er is mij ook veel aan gelegen om ervoor te zorgen dat we tussentijds natuurlijk goed monitoren welke kant het op gaat en dat we dan inderdaad ook bijsturen op het moment dat dat nodig is. We willen namelijk allemaal dat we de komende tijd van het slot af gaan. Dat betekent dat wij het voor iedereen in Nederland aannemelijk moeten maken dat we daar in 2035 ook staan.

Mevrouw Podt (D66):

Ja. Dat zal mevrouw Bromet niet verbazen, want we hebben natuurlijk verschillende keren gezamenlijk in allerlei sessie gezeten, onder meer met VNO-NCW en Bouwend Nederland, met al die dingen die ze ons op het hart hebben gedrukt. Ik wil mevrouw Bromet wel even corrigeren, want het gaat natuurlijk niet over negen jaar. In het coalitieakkoord staat ook heel duidelijk dat we in 2030 natuurlijk wel kijken of het genoeg is en, zo nodig, extra maatregelen nemen. Wat mij betreft is dat iets wat we doorlopen moeten doen. We moeten niet tot 2030 wachten en dan kijken of er nog iets gebeurt. Dat moet een doorlopend verhaal zijn.

Mevrouw Podt (D66):

Nou, ik vind 2030 echt wel heel erg snel. We kijken natuurlijk aan tegen toch wel enige achterstand die we in de afgelopen twee jaar hebben opgelopen. Ik hoop dus dat ik mevrouw Bromet naast mij vind om dit kabinet heel scherp te houden om te zorgen dat we in 2030 een stuk verder zijn dan nu en dat we op koers liggen om 2035 gewoon te halen, en dat als dat niet zo is, we dan ook wat anders gaan doen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik denk dat mevrouw Van der Plas gelijk heeft als ze zegt dat er minder boeren zijn gekomen, onder meer terwijl D66 ook in het kabinet zat. Dat is helaas iets wat al sinds de jaren vijftig aan de gang is. Dat is niet omdat er een hyperfocus is op uitkoop, maar omdat er een hyperfocus is op steeds meer produceren en omdat steeds grotere boeren het de kleintjes moeilijk maken om nog te overleven. Dat is volgens mij het eerlijke verhaal. We kunnen elkaar blijven bezighouden en steeds zeggen "dat kan niet", "het is heel erg moeilijk" en "het duurt heel erg lang", maar ik wil heel snel aan de slag. Dat heb ik in het begin van mijn spreektekst ook naar voren gebracht. Ik wil niet dat we net zoals de vorige keer weer alles weggooien. Ik wil echt aan de slag met die gebiedsplannen en de opgaven die er generiek liggen, zodat we de boeren perspectief bieden en we niet iedere keer terug hoeven om te zeggen: we hebben weer wat getweakt en het schoot weer niet op.

Mevrouw Podt (D66):

Ik denk dat we veilig kunnen stellen dat mevrouw Van der Plas al iets langer op boerenerven komt dan ik, maar we spreken allebei heel, heel erg veel mensen. Het is mij ontzettend opgevallen dat we het vaak hebben over hoe de boerensector in Nederland sinds de jaren vijftig steeds professioneler, innovatiever is geworden tot de sector die die nu is. Over de hele wereld wordt de sector gezien als heel slim en innovatief. Ik ben ervan overtuigd dat we dat weer kunnen, maar dan wel op een wat andere manier, binnen de milieugebruiksruimten en de leefruimten die we in Nederland hebben. Ik ben ervan overtuigd dat we dat kunnen met elkaar.

Mevrouw Podt (D66):

Een paar weken geleden zaten mevrouw Van der Plas en ik samen in Berlijn bij een presentatie van onder meer de WUR. Die ging over wat de toekomst is van de landbouw en over hoe we daarnaar moeten kijken. Ik vond het heel interessant dat ook de WUR tot op zekere hoogte zei wat mevrouw Van der Plas nu zegt, namelijk: als we niet oppassen, worden we ingehaald. Maar de WUR gaf daar wel een heel andere draai aan dan mevrouw Van der Plas. De WUR zei eigenlijk: we moeten minder afhankelijk worden, maar dat begint bijvoorbeeld bij minder afhankelijk worden van kunstmest. Die komt namelijk uit landen waar we op dit moment liever zo min mogelijk contact mee willen hebben. De weg vooruit, werd daar ook gezegd, zit dus in die duurzame hoek. Nederland moet zorgen dat het niet alleen een van de meest productieve landen maar ook een van de meest innovatieve landen op het gebied van duurzaamheid wordt, en daar sta ik graag voor.

Mevrouw Podt (D66):

Dan moet ik even kijken waar ik was gebleven, voorzitter, want ik sta hier al even. Ja, ik ben er weer.

Voorzitter. Ik heb nog twee andere onderwerpen waar ik het vandaag graag over heb. Ik begin met bestrijdingsmiddelen en de noodzaak om ons gebruik van chemische middelen te beperken. Ook dit moet met urgentie worden opgepakt om mens, dier, bodem, water en natuur gezond te houden. Ook hier geldt dat we niet alleen snel, maar ook slim moeten werken. Met de oude aanpak hebben we gezien hoe veehouders in de buurt van kwetsbare natuurgebieden voor veel geld werden uitgekocht, om vervolgens hetzelfde land in te zetten voor sierteelt met gebruik van veel chemische middelen. Daarom moeten we nu al anticiperen op die neveneffecten in de zonering, om ervoor te zorgen dat ondernemers later niet geconfronteerd worden met onverwachtse regelgeving. Een belangrijk onderdeel daarvan is dat we weten hoeveel chemische middelen er in de natuur neerslaan. Dat betekent dus dat er goede monitoring en registratie moet zijn. Ik hoor graag van de minister hoe hij er met de staatssecretaris en provincies voor gaat zorgen dat de aanpak van bestrijdingsmiddelen een volwaardige plek krijgt in de zonering. Van de staatssecretaris hoor ik graag hoe hij gaat inzetten op een meet- en registratienetwerk, zodat we weten hoeveel middelen overwaaien naar de natuur. Ook buiten de zonering willen we werken aan meer duurzame middelen en teeltmethodes. Dat is een breedgedragen wens binnen en buiten de sector en ook hiervoor heeft het burgerberaad voorstellen gedaan, zodat ons eten transparant en met respect voor het milieu wordt geproduceerd.

Voorzitter. Het coalitieakkoord is duidelijk: we sluiten bindende convenanten om schadelijke middelen te verminderen en geven meer ruimte aan geïntegreerde gewasbescherming. Dat vraagt om een grote gereedschapskist met verschillende teeltmethoden en voldoende duurzame middelen. Daarom heb ik een amendement ingediend om de toelatingsautoriteit extra capaciteit te geven voor de toelating van groene middelen.

Voorzitter. Ik wil graag afsluiten met de breedst gedragen aanbeveling van het Nationaal Burgerberaad Klimaat. Die gaat over voedselverspilling, maar ik zie dat we daar nog niet naartoe gaan.

Mevrouw Podt (D66):

Ik denk dat we daar voorzichtig mee moeten zijn. Ook denk ik dat we heel voorzichtig moeten zijn met onze bodem, onze gezondheid en ons water. Ik ben bang dat dat elkaar soms bijt. Ik denk ook dat we de innovatie van de bestrijdingsmiddelen kunnen stimuleren door af en toe te zeggen: op een gegeven moment houdt het op met dit middel. Zeker als het gaat om hele schadelijke middelen vind ik het legitiem om op een gegeven moment te zeggen: dit stopt. Ik heb het daar in verkiezingsdebatten en op andere plekken natuurlijk wel vaker met u over gehad.

Mevrouw Podt (D66):

Ik wil nog even benadrukken dat ik dit soort uitspraken nooit heb gedaan. Ik vind het inderdaad heel belangrijk dat we ons bij de feiten houden, maar ik denk dat ook meneer Flach zich moet verhouden tot heel erg veel mensen in Nederland die dicht op teeltgebieden wonen en soms echt te maken krijgen met telers die niet altijd heel veel rekening houden met de buurt. Ik denk dat dat deze discussie niet helpt. Ik hoop dat we daarin samen kunnen optrekken. Ik vind het alleszins goed om te kijken hoe we op een goede manier heel veel groene teelten en heel veel van die alternatieven — het zijn niet alleen groene teelten — kunnen stimuleren, om er zo voor te zorgen dat er voor zo veel mogelijk teelten alternatieven en oplossingen komen.

Mevrouw Podt (D66):

Volgens mij is de kern zorgvuldigheid. Ik ben altijd bereid om zorgvuldig te kijken naar wat het doet met teelten, maar ik wil ook altijd zorgvuldig kijken naar wat het doet met de omwonenden, de bodem en het water.

Mevrouw Podt (D66):

Ik ben wel blij met deze vraag, want dit geeft me de gelegenheid om iets meer te zeggen over de telers. Meneer Jansen heeft natuurlijk gelijk: er zijn heel veel telers in Nederland die het uitstekend doen. Daar heb ik ook helemaal geen commentaar op, maar ik heb wel heel veel omwonenden gesproken die heel slecht contact hebben met de telers in hun omgeving. Daar wordt op allerlei random momenten gespoten met middelen waarvan de omwonenden niet weten wat het is. Ze krijgen slecht contact over de vraag of ze afspraken kunnen maken over wanneer er wel en niet gespoten wordt, bijvoorbeeld misschien maar even niet op de momenten dat al die kinderen in de speeltuin zitten. Ondertussen wordt hun door de GGD aangeraden om ramen en deuren dicht te doen als er gespoten wordt. Ik vind dat wij ons als Kamer daar ook toe te verhouden hebben, hoe je verder ook denkt over bestrijdingsmiddelen. Ik denk dat wij een opdracht hebben om iets te doen aan schadelijke middelen, of het nou om pfas of om chemische bestrijdingsmiddelen gaat. Ik heb net ook tegen de heer Flach gezegd dat je daar natuurlijk over in gesprek moet gaan en goed moet bekijken hoe dat gaat, maar je kunt natuurlijk niet tegen mensen zeggen: we zijn op allerlei vlakken nog onderzoek aan het doen, over acht jaar bent u de eerste en ja, misschien bent u dan niet meer gezond, maar helaas that ship has sailed. Dat gaat niet.

Mevrouw Podt (D66):

Ik nodig meneer Jansen van harte uit om een keertje mee te gaan naar Haarlem of Sint-Michielsgestel, waar ik verschillende keren aan tafel heb gezeten, want dan kan meneer Jansen ook horen waar de bezwaren precies zitten. Dat zijn helemaal geen mensen die ingewikkelde gevoelens hebben richting telers, maar wel over de manier waarop het nu gaat. Ik denk dat als wij daar als overheid veel meer een antwoord op bieden, het beter is voor telers, omdat ze dan niet in de clinch liggen met hun omgeving. Het is ook gezonder voor onze hele omgeving. Als we het hebben over perspectief voor telers, dan denk ik dat dat betekent dat je soms ook normeert wat er niet meer kan, want dingen zijn soms zo schadelijk dat het gewoon niet meer kan. Op het moment dat wij met elkaar zeggen dat het over een poosje niet meer kan, kunnen er alternatieven ontwikkeld worden.

Mevrouw Podt (D66):

Kijk eens aan! Die heb ik dan maar binnen.

Mevrouw Podt (D66):

Mevrouw Bromet en ik hebben, zoals ik net al tegen de heer Grinwis zei, daar vaak samen gestaan om dit aan te kaarten. Het gaat dan namelijk niet alleen over teelten waarin heel veel middelen worden gebruikt. Het komt natuurlijk ook een beetje door de manier waarop we het hebben ingericht. Die teelten komen nu heel vaak snel op een bepaalde plek op het moment dat daar grond vrijkomt, omdat het nu eenmaal een teelt is die veel oplevert. Dan hebben mensen die soms ineens in hun achtertuin. Ik kan me voorstellen dat je daar niet blij van wordt. Ten slotte gaat het ook nog om een teelt die … Dat vind ik zelf ook wel ingewikkeld. Als je het over aardappelen hebt, vinden we het gebruik van bepaalde middelen soms ook ingewikkeld, maar van die aardappelen eten we nog met elkaar. Dat vind ik ergens nog wel een ander verhaal dan de sierteelt, moet ik heel eerlijk zeggen.

Mevrouw Podt (D66):

Ja. Eén antwoord op die vraag betreft bijvoorbeeld de grondbanken, waar we het eerder over hadden. Je moet hier veel slimmer naar gaan kijken. Wanneer een boer bijvoorbeeld geen opvolging heeft en zich laat uitkopen of wanneer een boer in een bepaald gebied niet verder kan en zich laat uitkopen, moet je de mogelijkheid hebben om te zorgen dat die grond niet massaal wordt ingenomen door de lelieteelt. Dus ja, in zo'n geval is de overheid inderdaad de marktmeester. Ik denk dat het ook goed is om nog even te zeggen dat in het coalitieakkoord staat dat we echt gaan werken aan zo'n convenant en dat dat bindend wordt. Daar komt een forse vermindering van het aantal chemische bestrijdingsmiddelen in.

Mevrouw Podt (D66):

Voor een deel is dat inderdaad wel de conclusie, denk ik. Ik heb in deze zaal al vaker gezegd dat de vele rechterlijke uitspraken die we nu zien op het gebied van de lelieteelt en waar wel en niet gespoten mag worden — denk nu, recent, aan alle dingen in Gelderland — niet spontaan ontstaan. Die zijn een gevolg van het feit dat wij hier in deze zaal te weinig antwoord geven op de vragen uit de samenleving. Ik ben het zeer eens met mevrouw Ouwehand dat dat leidt tot polarisatie, waarbij mensen tegenover elkaar komen te staan. Omwonenden van teelten en telers komen tegenover elkaar te staan.

Overigens ben ik het zeer eens met de effecten op mensen. Overigens spreek ik ook telers die zeggen: ik probeer het heel goed te doen, maar ik krijg soms gewoon een middelvinger als ik over straat ga. Volgens mij zijn dat twee kanten van dezelfde medaille. Wij moeten hier een antwoord op bieden. Dat betekent inderdaad gewoon minder middelengebruik; dat gaan we ook doen met dit kabinet. Ik heb eerder voorstellen gedaan om mensen wat meer onmiddellijk te kunnen helpen, mensen met vragen over wat er nu precies in hun wijk gebeurt en wat ze daarmee moeten. Ik kan me heel goed voorstellen dat je, als je thuis aan de eetkamertafel zit, informatie van de GGD leest en ondertussen ziet dat die spullen over je was en je barbecue heen waaien, daar wel wat vraagtekens bij hebt. Laten we die mensen daar dus alsjeblieft bij helpen.

Mevrouw Podt (D66):

Over glyfosaat is D66 natuurlijk altijd heel helder geweest. Voor mij gaat het niet om "we doen nog onderzoek", want ik denk dat het heel verstandig is om onderzoek te blijven doen. We hebben nog heel veel vragen over wat deze middelen op de lange termijn doen op het gebied van neurodegeneratieve ziekten zoals parkinson. We hebben heel veel vragen over het gebruik van combinaties van middelen. Ik weet dat mevrouw Ouwehand die ook heeft. Maar het gaat er ook om wat je in de tussentijd doet. Van middelen waar twijfels over zijn, moet je natuurlijk sowieso af. Volgens mij is het hele idee dat we de komende tijd met elkaar gaan bepalen waarin 'm dat zit. Ik ben het woord even kwijt, maar daar zijn allemaal mooie milieupunten voor. Je wil er natuurlijk voor zorgen dat dat drastisch naar beneden gaat, want we hebben het nu heel veel over de gezondheid, maar het gaat inderdaad ook om het water en de bodem.

Mevrouw Podt (D66):

Ja. Ik wil daar wel bij zeggen: ik vind het wel belangrijk dat wij met elkaar afspreken waar die twijfel dan zit. Er zijn middelen die op dit moment gebruikt worden … Dat zijn soms ook groene middelen. Die teler waar ik het net over had, zei: ik gebruik groene middelen, maar ik krijg nog steeds een middelvinger, want mensen zien dat natuurlijk niet. Volgens mij zijn er dus ook middelen in omloop die geen kwaad kunnen, waar geen twijfels over zijn. Ik kan me voorstellen dat mensen nog steeds denken: wat gebeurt daar? Ik denk dus dat we er wel zuiver over moeten zijn hoe we bepalen dat er twijfel is. Maar ja, natuurlijk gaat volksgezondheid voorop.

Mevrouw Podt (D66):

Nee, we moeten er wel even precies over zijn in welke context ik dit heb gezegd. Ik zei: stel dat jij in Sint-Michielsgestel woont. Je woning is aanpalend aan een lelieveld en je weet niet wat daar gebeurt. Je weet dat je op het moment dat er gespoten wordt, en ook als het soms wat meer waait of weet ik veel wat, geen contact krijgt met de teler. Op de site van de GGD staat: "Op het moment dat er gespoten wordt, moet u alle ramen en deuren dichtdoen, moet u de was naar binnen halen en moeten de kinderen en de huisdieren naar binnen." Dat staat op de site van de GGD. Daar kunnen we van alles van vinden, maar dat is wel wat het is. Ik kan mij voorstellen dat mensen daar vragen bij hebben en zich er zorgen over maken. En ik hoop dat mevrouw Van der Plas zich dat ook kan voorstellen. In dit geval vond ik wel dat de teler verkeerd zat, maar het wil helemaal niet zeggen dat een teler het altijd verkeerd doet. Dat heb ik ook niet gezegd. Maar in de context van dit geval snap ik heel goed dat mensen zich daar zorgen over maken. We moeten het dan niet hebben over frames. We moeten telers niet wegzetten, maar we moeten ook omwonenden niet wegzetten.

Mevrouw Podt (D66):

Ik denk dat er op dit thema veel is waarover BBB en D66 van mening verschillen. Ik hoorde één aanknopingspunt. Ik hoop dat mevrouw Van der Plas en ik daarin samen kunnen optrekken. Mevrouw Van der Plas zei: het is lastig als mensen niet weten wat het is. Ik heb eerder weleens een poging gedaan om te kijken of we wat er nou gespoten wordt niet transparanter kunnen maken voor mensen. Ik denk namelijk dat dat voor heel veel mensen een geruststelling is. Ik hoop eigenlijk dat mevrouw Van der Plas samen met mij wil optrekken om te kijken hoe we meer transparantie vanuit telers naar omwonenden meer kunnen borgen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik heb volgens mij eerder in dit debat al gezegd dat ik denk dat heel veel telers het goed doen. Ik denk alleen dat de telers die het goed doen ook lijden onder de telers die het niet goed doen. Dat zou juist een reden moeten zijn waarom we meer transparantie moeten borgen. Op die manier lijden de goeden niet onder de kwaden.

Mevrouw Podt (D66):

Het allerlaatste stukje, voorzitter. Ik denk dat dat minder controversieel is.

Ik wil graag afsluiten met de breedst gedragen aanbeveling van het Burgerberaad Klimaat over voedselverspilling. Hun oproep is: halveer de hoeveelheid voedselverspilling in 2035. Die verantwoordelijkheid ligt bij producenten, ketenpartijen zoals supermarkten, en bij consumenten — en ik zou bijna willen zeggen: ook bij ons. Dit is een opgave die we volgens mij samen kunnen aanvliegen, bijvoorbeeld door groenten en fruit niet te beoordelen op hun uiterlijk — ik zie meneer Grinwis al staan — maar op hun smaak. Ik ging eerder op pad met No Waste Army, een bedrijf uit Breda dat zorgt dat prima producten niet worden afgedankt, maar ook nog hun weg vinden naar consumenten, met een goede prijs voor de boer. Het burgerberaad doet veel andere goede aanbevelingen tegen voedselverspilling. Die lijken mij het overnemen waard. Zo zorgen we ervoor dat boeren meer van hun producten kunnen verkopen en het levert ook nog eens klimaatwinst op.

De afgelopen jaren heeft het samenwerkingsverband Samen Tegen Voedselverspilling al grote stappen gezet om verspilling te verminderen, maar er blijven een aantal onderdelen over waarop veel winst te behalen valt. Is de minister bereid om de komende tijd actief werk te maken van juist die punten? Kan hij bijvoorbeeld focussen op afspraken met supermarkten om meer in te zetten op total use, het overnemen van de volledige productie van de boeren waar ze mee werken? Kan hij duidelijke doelen stellen voor de vermindering van verspilling in de foodservicesector, die nu achterblijft? Kan hij ervoor zorgen dat de primaire sector aangehaakt wordt bij de afspraken, omdat die nu geen deel uitmaakt van de Europese regelgeving op het vlak van verspilling?

Voorzitter. Ik gaf aan dat ik van het kabinet duidelijkheid, snelheid, daadkracht, integraliteit en samenwerking verwacht. Natuurlijk is dat ook een meetlat voor mezelf. Wat betreft die samenwerking zie ik er enorm naar uit om verder aan de slag te gaan met al die maatschappelijke partners en natuurlijk ook met partijen in deze Kamer die al hebben laten zien dat ze bereid zijn om ambitieuze stappen te zetten. Ik wens de nieuwe minister en staatssecretaris enorm veel succes en wijsheid toe op deze uitdagende, maar vooral ook heel mooie portefeuille.

Dank u wel.

Mevrouw Podt (D66):

Ik moest heel even nadenken waar dit heen ging, maar ik begrijp de vraag nu. Ik heb namens D66 eigenlijk altijd al gezegd dat wij het belangrijk vinden om die doelen inderdaad na te streven. Volgens mij hebben we daar ook afspraken over gemaakt met allerlei organisaties. Ik ben altijd bereid om te kijken hoe we op dat vlak stappen kunnen blijven zetten, zeker!

Mevrouw Podt (D66):

Ik kan mevrouw Ouwehand beloven dat ik haar een heel lange lijst met dingen kan geven die ook allemaal niet in het coalitieakkoord staan, want dan werd het een beetje dik.

Mevrouw Podt (D66):

Laten we eerlijk zijn: we trekken de komende jaren, volgens mij tot 2030, anderhalf miljard uit voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Dat is niet niks. De heer Grinwis en ik waren natuurlijk heel blij met wat het vorige kabinet hiervoor uittrok. We hebben ook wel onze zorgen gehad over de vraag of dat nou allemaal wel op een goede, verstandige manier weggezet kon worden, want dat was bepaald geen kleine opgave. Ik denk eigenlijk dat dat nog steeds niet zo is. Ik denk dat het heel verstandig is dat we dit blijvend doen. Ik denk dat we nog steeds hartstikke veel geld daarvoor reserveren en dat geeft ons heel veel ruimte om dat te doen. Ik denk ook dat we het nog veel gerichter moeten inzetten dan de vorige keer de bedoeling was. We hebben van het PBL prachtige aanbevelingen gehad over zware pakketten en een geconcentreerde aanpak, zodat we er inderdaad voor zorgen dat we dit op de allerbeste manier voor zowel de boeren als de natuur inzetten.

Mevrouw Podt (D66):

Ik ben een beetje in de war over wat meneer Grinwis dan verwacht dat we ermee zouden gaan doen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik merk dat ik me weer totaal laat overbluffen door de heer Grinwis, met al zijn kennis van Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer. Ik vrees dat ik hierin nog een beetje tekortkom. Als hij zegt "ik zie hier een bondgenoot" dan heeft hij gelijk. Ik zei al eerder dat ik inspiratie heb gehaald uit het PBL om te kijken hoe we dat zo goed mogelijk kunnen inzetten. Volgens mij zegt de heer Grinwis nog een aantal dingen waarmee we ervoor kunnen zorgen dat dat zo goed mogelijk wordt ingezet. Laten we er gewoon samen naar kijken hoe we dat op een goede manier kunnen doen.

Mevrouw Podt (D66):

Ik kan me dit gevoel heel goed voorstellen. Laten we wel wezen: we zijn een minderheidskabinet; we kunnen het ons helemaal niet veroorloven om er op die manier mee om te gaan.

De heer Chris Jansen (PVV):

Dank u wel, voorzitter. Nederland heeft boeren, tuinders en vissers net zo hard nodig als zorgmedewerkers, brandweerlieden en politieagenten. Ik plaats deze ondernemers juist ook in dit rijtje, omdat voedsel een primaire levensbehoefte is. Daarmee zijn ze onmisbaar voor Nederland. Iedereen weet dit, en toch zijn er steeds meer ontwikkelingen die het voor hen onmogelijk maken om op een normale manier door te gaan. Kinderen twijfelen vanwege die onzekerheid of ze het stokje van hun ouders wel willen overnemen.

Het is goed om te benadrukken dat boeren hun werk met liefde doen. Ze zijn goed voor hun dieren en hebben hart voor hun land en omgeving. Linkse activisten betitelen boeren soms als criminelen. Ik ben ervan overtuigd dat deze redenatie verkeerd is, en dat het eigenlijk andersom is. Boeren blokkeren namelijk niet weekenden achtereen illegaal de A12 bij Den Haag. Ze bezetten ook niet een universiteit. Nee, het zijn harde werkers, die 365 dagen per jaar vroeg opstaan en zwaar werk verrichten. Dat doen ze voor ons allemaal. Mijn vraag aan de minister is dan ook: staat u naast de boeren of tegenover hen?

De heer Chris Jansen (PVV):

Een aantal boeren hebben die acties gedaan, maar ik zie heel breed dat heel veel activisten echt week na week na week de A12 illegaal hebben bezet en daarmee ook gewoon hulpdiensten het passeren onmogelijk hebben gemaakt. Dat vind ik een criminele activiteit.

De heer Chris Jansen (PVV):

Mijn vraag was: minister, staat u naast de boeren of tegenover hen? Is de minister bereid om de stikstofnonsens naast zich neer te leggen en de boeren weer de ruimte te geven, ook voordat de reductie geborgd of bewezen is? Is hij dus bereid om niet te meten met rekenkundige modellen zoals AERIUS, die volstrekt de plank misslaan en de hele sector om zeep helpen? Heeft de minister al een afspraak gemaakt met Stichting Stikstofclaim? Zij kunnen hem haarfijn uitleggen waar AERIUS de mist ingaat. Graag een reactie daarop.

Voorzitter. Het gaat helemaal niet slecht met de natuur. Sommige soorten bomen en planten gedijen juist heel goed bij stikstof, terwijl andere soorten daarbij minder goed gedijen. Dat is nu juist de natuur, die zichzelf vaak reguleert. Verzuring van de bodem vindt ook via natuurlijke weg plaats. Denk bijvoorbeeld aan de verzuring van de bodem in bossen met veel eiken en beuken.

Voorzitter. Ik zie op de begroting een bedrag van 3 miljard euro voor PAS-melders. De uitspraak van de rechtbank over de PAS-melders betekent in de kern dat de overheid haar eerdere toezegging moet nakomen. Dat kan grote financiële gevolgen hebben voor de rijksbegroting. Deze mensen verdienen duidelijkheid, en wel snel. U kunt ze niet langer in onzekerheid laten, zeg ik via u, voorzitter. Hoe gaat de minister dit regelen? Is die 3 miljard euro wel genoeg? Laat één ding helder zijn: gedwongen uitkoop is voor de PVV geen optie.

Helaas heeft Brussel geen nieuwe uitzondering toegestaan met betrekking tot het uitrijden van mest, een zogenaamde derogatie. Nederland is weer eens het braafste jongetje van de klas. Waarom gebruiken we niet vaker ons vetorecht om slechte besluiten te dwarsbomen? Is de minister bereid om aan de EU-Commissaris door te geven dat wij hier onze eigen koers varen en dat ze het in Brussel maar lekker zonder ons moeten uitzoeken?

Voorzitter. Wat een verschil is dit alles met vroeger! Als kind genoot ik als ik uitkeek over het mooie boerenland. De koeien, paarden en schapen graasden in de wei, de varkens rolden lekker door de modder en de kippen liepen vrolijk rond op het erf: oer-Hollandser kon bijna niet. Dat is voor mij iets vanzelfsprekends, net zoals dat iedere dag de zon weer opkomt en ondergaat. Zo vanzelfsprekend is dat nu niet meer.

De heer Chris Jansen (PVV):

Ik begrijp de vraag van de heer Flach heel goed, maar ik wil die parkeren bij mijn collega Graus.

De heer Chris Jansen (PVV):

De rode draad is dat veel belangenorganisaties hopen dat het allemaal wel mee zal vallen als ze meebewegen met het antiboeren- en antivisserijbeleid van dit kabinet. Wij kunnen nu al voorspellen dat het zeker niet zal meevallen, want dit kabinet zet in op meer natuur, open grenzen en meer EU. Maar Nederland is vol, overvol. Iedere week komen er bijna 1.000 asielzoekers naar ons land, die van alles en nog wat gratis krijgen. De ruimte die zij nodig hebben, is er helemaal niet. Dat is de hoofdreden dat boeren worden uitgerookt met vals beleid. Voor het bouwen van woningen is ruimte nodig. De boeren zijn daarvan de dupe. Zij moeten wijken van dit kabinet.

Dan de Kaderrichtlijn Water. Hoe gaat de minister uitleggen dat het water in een beekje aan onze kant van de grens veel te hoge waarden heeft, terwijl er met datzelfde beekje in aangrenzende buurlanden geen enkel probleem is? Dit is illustratief voor de doorgeslagen gekte in ons land. Sterker nog, ik vraag me af of dit kabinet de landbouwsector wel echt wil helpen. Het lijkt er verdacht veel op dat het streven is om het aantal boeren hoe dan ook fors terug te dringen door steeds meer regels en beperkingen. Zelfs als een ondernemer alles heeft gedaan wat mogelijk is, met de meest geavanceerde technieken om zijn uitstoot te beperken, dan nog is hij er niet zeker van dat het voldoende is. Doelsturing wordt de nekslag voor de sector.

Voorzitter. Ook de visserij verkeert in zwaar weer. Van structurele overbevissing door onze Nederlandse vissers is geen sprake. Zij werken binnen de strenge vastgestelde quota van de Europese Unie, gebaseerd op wetenschappelijk advies van de International Council for the Exploration of the Sea. Onze vissers houden zich aan de regels en investeren in duurzame en selectieve technieken. De PVV staat pal achter onze visserij. Zij zorgen voor voedsel, banen en economische kracht in onze kustregio's. Onze kottervisserij is in enkele jaren tijd vrijwel verdwenen. Van de circa 350 grote schepen zijn er nu nog maar zo'n 35. Meer dan 90% van de vloot is dus weg, terwijl rapporten van Wageningen Marine Research en ICES laten zien dat het met veel visbestanden in de Noordzee juist steeds beter gaat. In de garnalenvisserij is er met de zogenoemde vrijwillige uitkoop groot onrecht gepleegd. Naar verwachting verdwijnen 58 schepen, ongeveer een derde van de vloot. Technisch goede schepen worden gesloopt. Wat de PVV betreft is dit pure kapitaalvernietiging. Ondernemers raken hun levenswerk kwijt na jaren van onzekerheid. Daar komt bij dat uit Woo-stukken blijkt dat natuurorganisaties betrokken waren bij kritische reacties vanuit Rijkswaterstaat. Dat heeft de juridische druk en onzekerheid verder vergroot.

Voorzitter. Ook de pulskorvisserij mag niet onbenoemd blijven. Uit nieuw onderzoek blijkt dat pulsvisserij juist kan bijdragen aan minder bodemberoering, lager brandstofverbruik en meer selectieve vangst. Met andere woorden, wat eerst werd verboden, blijkt mogelijk juist onderdeel van de oplossing te zijn. Is de minister bereid om dit opnieuw hoog op de Brusselse agenda te plaatsen, vraag ik.

Voorzitter. De oplossing is, wat de PVV betreft, eigenlijk heel simpel. Zet voedselzekerheid op één, laat boeren en tuinders weer gewoon aan de gang gaan en geef vissers de ruimte om te vissen met nieuwe technieken die goed zijn voor binnenwateren en zeeën.

Dank u wel.

De heer Graus (PVV):

Dank u wel, meneer de voorzitter. Ik krijg een droge mond. Er hangt geen goede atmosfeer in de Staten-Generaal. Het ruikt hier ook altijd mottig. Ik krijg er een droge mond van.

De heer Graus (PVV):

Dat hoop ik.

Meneer de voorzitter. Ik wil graag beginnen met het aanbieden van een stuk van Varkens in Nood, dat ons vandaag is aangeboden in de Kamer. Het gaat erover dat er een stop moet komen op het illegaal transporteren van zieke dieren. Ik zou het stuk graag willen aanbieden aan de staatssecretaris van dierenwelzijn, opdat het deel uitmaakt van de beraadslaging.

De heer Graus (PVV):

Dank u wel, meneer de bode.

In dat boekje wordt eigenlijk om drie punten gevraagd. Ten eerste het uitbreiden van het toezicht naar verzamelcentra en primaire bedrijven, dus verhoogd toezicht. Ten tweede hogere boetes. Die boetes kunnen niet hoog genoeg zijn. Die mensen in de vee-industrie verdienen heel veel geld. Er zitten ook heel veel Quote 500-jongens bij. Die boeit het allemaal niet. Vandaar dat ik gevangenisstraf voorstel naast torenhoge boetes, een beroepsverbod, een houdverbod en een transportverbod, als het om transporten gaat. Einde oefening. We moeten ze gewoon keihard gaan aanpakken. Ten derde vraagt Varkens in Nood om three strikes out. Wij zeggen: al one strike out. Als het om een ernstige mishandeling gaat, moeten ze er gewoon mee kappen. Dan behoor je gewoon niet met dieren te werken. Daar had ik graag een reactie op gehad van de staatssecretaris in de tweede termijn. Ik heb begrepen dat die pas over twee weken of zo is. Het kan verkeren, maar het gebeurt wel.

Voordat ik begin, wil ik ook nog even benoemen dat influencers massaal huisdieren aan het dumpen zijn in Dubai. Dat zijn allemaal multimiljonairs, allemaal rijke jongens die voor de leuk allemaal dieren hebben. Het zijn díngen voor hun ... Nee, voor hen. Ik ben een Limburger, hè, dus ik maak heel veel van dit soort versprekingen. Ik wil dat die mensen ook hoge boetes, een houdverbod en gevangenisstraf krijgen als ze weer hier in Nederland zijn. Ik wil dus weten welke Nederlandse influencers zich hieraan schuldig hebben gemaakt, want dat wordt daar bijgehouden door een organisatie. Zij moeten hier bij hun vetertjes worden gepakt. Meestal hebben ze kleine vetertjes. Daarom moeten ze compenseren met allemaal dure dieren en dat soort dingen. Dat zijn allemaal compensatietoestanden, meneer de voorzitter.

Ik vond het trouwens heel leuk dat die petitie vandaag werd aangeboden door Michiel Romeyn van Jiskefet. Die kent u nog net, meneer de voorzitter? Dat is een beetje meer voor mijn generatie. Hij was Van Binsbergen van De Lullo's. Ik vind het heel mooi dat hij zich ook inzet voor dieren. Het schijnt een gigantisch grote dierenvriend te zijn. Daar kunnen we elkaar heel goed vinden. Ik vond het heel mooi. Dus graag een goeie reactie daarop.

Ik ga even staccato heen door wat we allemaal willen, gezien de korte spreektijd. We willen graag een zwarte lijst van broodfokkers en malafide dierenhandelaren. Dat moet gewoon te doen zijn. Het moet ook te controleren zijn voor eenieder.

Dierenartsverklaringen inzake dierenmishandeling en verwaarlozing worden door rechters heel vaak als een momentopname gezien. Daardoor wordt er niks mee gedaan. Dus ik zou graag willen dat de staatssecretaris van Dierenwelzijn in gesprek gaat met de minister van Justitie en Veiligheid. Dat is ook nog eens een partijgenoot van hem. Het moet allemaal aan elkaar gekoppeld worden. Het mag niet als een momentopname worden gezien. Rechters geven continu — ik erger me daar echt de tering aan — dieren terug aan dierenbeulen. Dat kan natuurlijk niet.

Ik vind dat er in de richtlijnen van het OM ook oriëntatiepunten opgenomen moeten worden waar rechters hun straffen op baseren. De staatssecretaris zegt straks dat dat iets is voor de minister van Justitie en Veiligheid. Dat is onzin. De regering spreekt met één mond en luistert met één oor, einde oefening. Het kan niet altijd maar zo zijn dat de regering zegt met één mond te spreken, totdat het hierover gaat, want dan moet je bij de minister van Justitie en Veiligheid zijn. Ik ben hier de dierenambassadeur. Ik breng het hier bij de staatssecretaris van Dierenwelzijn in. Hij moet het gaan regelen met zijn collega van Justitie en Veiligheid. In de richtlijnen van het OM moeten dus ook die oriëntatiepunten worden opgenomen waar rechters hun straffen op baseren. Dat zijn de oriëntatiepunten voor straftoemeting en LOVS-afspraken. Voor de mensen thuis die dat niet weten: LOVS staat voor Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht.

Die richtlijnen van het OM zijn vaak ook zwaarder. Er bestaan natuurlijk goede rechters die aansluiting zoeken bij de richtlijnen van het OM, maar er zijn ook rechters die dat niet doen. Zij zijn niet gehinderd door enige kennis daarvan en varen hun eigen koers. Ik zei net al dat de richtlijnen van het OM doorgaans hoger zijn dan de kleine taakstraf die rechters opleggen aan dierenhufters, als ze überhaupt veroordeeld worden. Daar moeten we echt iets aan gaan doen. Het kan gewoon niet meer. We vragen dit al twintig jaar. Er moet nu echt eens iets gaan gebeuren. Ik reken dus op deze staatssecretaris uit Kerkrade, op deze mede-Limburger. U moet hem dadelijk eens vragen om drie plaatsnamen met een g uit te spreken. Dan zegt hij Gulpen, Geleen en Genhout. Zo spreken ze dat uit in Kerkrade. Dat moet u hem dadelijk maar eens vragen.

Bij de lichtste vorm van verwaarlozing doen rechters vaak niets, terwijl de richtlijnen van het OM dan al een voorwaardelijke gevangenisstraf voorschrijven. Dat is het punt waar ik naartoe wil. De aanpak en bestraffing van dierenmishandeling moet harder, zwaarder en eenduidiger worden. Dankzij de PVV hebben we een zeer succesvolle en specialistische dierenpolitie. Volgens een oud-hoofcommissaris van Amsterdam is dat het eliteteam. Het is een eliteteam dat het heel goed doet, ook als het gaat om huisdieren. Dat gaat dan om andere bijvangsten en om andere hufterigheid. We hebben nu OvJ's die gespecialiseerd zijn in dierenwelzijn. Zij doen het heel goed binnen het Openbaar Ministerie. De landelijke coördinator voor dieren, mevrouw Goudvis, is helaas naar de politie gegaan. Dat is trouwens een heel toepasselijke naam: mevrouw Goudvis, de landelijke coördinator bij het Openbaar Ministerie voor de dieren. Zij is echt een schat van een vrouw, die heel goed voor dieren is. Het is jammer dat zij weg is bij het Openbaar Ministerie; daar moet vlug een opvolger voor komen. Nu we die dierenpolitie en dieren-OvJ's hebben, moeten er ook deskundige dierenrechters worden opgeleid. Dat kan. Als het bij de politie en bij het Openbaar Ministerie kan, dan kan het ook binnen de rechtspraak. Zij moeten dan opereren onder de bestaande strafkamer. De staatssecretaris kan dit zo aftikken. Het zijn VVD'ers onder elkaar; dat gaat allemaal op de golfclub of de tennisclub met een potje bier erbij.

We vragen al twintig jaar om karkasvervoer in plaats van de vaak dagenlange internationale diertransporten vol leed, pootfracturen, vaak in verzengde hitte en zonder verzorging en water onderweg. Daar moet een einde aan komen. Heel veel voorgangers hebben dat ook beloofd. Sowieso is dat internationale transport not done. We gaan niet meer slepen met levende dieren. Dat gaan we niet doen.

Daarnaast moet er een verbod komen op reptielenbeurzen, waarbij zeldzame dieren in kleine magnetron- en bamibakjes onder erbarmelijke omstandigheden worden vastgehouden. Voor een programma met de NPO ben ik daar zelf naartoe gegaan. Ik heb daar ook zelf een van die organisatoren bij z'n veter gepakt. Daar moet echt een verbod op komen, want het is schandalig. Dode dieren pleuren ze daar gewoon onder de tafel, alsof het voorwerpen zijn, alsof het dingen zijn. Dat kan niet. Ik hoor graag een reactie op een verbod op reptielenbeurzen.

Dan wil ik het nog hebben over de dierenhel in Ermelo, die Duck-To heet. Alle eendjes zwemmen in het water, maar daar niet. Daar zitten al die eenden in een hel. De organisatie heeft al boetes gekregen. De gemeente wil dat ze gaan sluiten, maar omdat het nu onder de rechter is kan ik daar vanwege de trias politica, de scheiding van de machten, helaas even niks over zeggen. Die dierenbeulen binnen de directie en ook die vangploegen hebben we betrapt op het schoppen van en gooien met dieren. Die moeten een levenslang beroeps- en houdverbod krijgen. Van mij mogen ze de gevangenis in met water en brood, maar laten we dat maar aan de rechters overlaten, nadat ze zijn opgeleid tot dierenrechter.

Vorig jaar nam de Tweede Kamer een motie aan van de leden Graus en Van Campen, de huidige Kamervoorzitter, waarin de regering wordt verzocht om buiten het strafrecht harder bestuursrechtelijk op te treden tegen recidivisten in de veetransportsector en tegen slachthuizen die zich schuldig maken aan zware dierenmishandeling middels een beroeps- en transportverbod; een zelfstandig houdverbod zou ook nog kunnen. Daar had ik graag een reactie op gehad.

Het veterinair forensisch team … Meneer de voorzitter, is dat nou de tijd van mijn eerste termijn of is dat mijn totale tijd?

De heer Graus (PVV):

O, want ik schrok me kapot, man.

De heer Graus (PVV):

Dank u wel. Het veterinair forensisch team van de dierenpolitie …

De heer Graus (PVV):

Ja, dat is gewoon zo. Let wel, persoonlijk gezien vond ik de vorige minister, die ik al heel lang kende voordat ze in de politiek ging, gewoon een schat van een vrouw. Ik trok al met haar op, ook weleens privé. Nee, dat bedoel ik niet, mevrouw Bromet. Dan krijg je dat weer. Zo bedoel ik het niet, mevrouw Bromet. Er wordt van alles over mij geschreven, dus daar hebt u natuurlijk allerlei fantasieën over. En die ondeugende … Dat zegt meer over u dan over mij, kan ik u garanderen.

De staatssecretaris is ook een toffe kerel. Ik heb inderdaad meer vertrouwen in deze staatssecretaris van Dierenwelzijn. Dat heeft ermee te maken dat we alle twee vechtsporters zijn. Hij is een hele goede kickbokser. We zijn mede-Limburgers. Ik weet ook dat er iets is waar ik hem voor nodig heb. Hij zei meteen: ik ga er met jou mee naartoe. Kijk, daar houd ik van. Dat is iemand die met mij mee het veld in gaat, die ook van law-and-order houdt en die ook nog een dierenvriend is. Ook privé is deze staatssecretaris een hele grote dierenvriend. Ik heb inderdaad hier meer vertrouwen in; dat moet u mij niet kwalijk nemen. Misschien heeft dat ook iets met het persoonlijk vlak te maken, maar ik heb gewoon heel veel vertrouwen in deze staatssecretaris. Bent u daar tevreden mee, meneer Grinwis? Ja? Dank u wel. Het is wel schaars wat u mij biedt, hè, die ene minuut?

De heer Graus (PVV):

Ja, precies! Ongelofelijk. Normaal heeft hij alles …

De heer Graus (PVV):

En nu gaat hij weer zitten! Na een paar seconden. Bedankt.

Ik heb het gevraagd. Meneer Van Campen, toen hij nog geen Kamervoorzitter was, en ik hebben gevraagd om dat harder aan te pakken. Dat ging dus om het beroeps-, transport- en houdverbod. Daar graag een reactie op.

Het Veterinair Forensisch Team van de dierenpolitie krijgt steeds meer dieren die dood zijn gevonden, vaak vermoord, onder verdachte omstandigheden gevonden, zwaar mishandeld. Die worden ter obductie en sporenonderzoek aangeboden. Die mensen doen dat nu allemaal op vrijwillige basis. Ze hebben ongeveer 1 miljoen euro nodig voor al die obducties. Ze doen die obducties voor een klein bedrag. 1 miljoen is niet te veel. Ik hoop dat de staatssecretaris kan zorgen … Ik wil toch een voorbeeld geven. Iemand dumpt een hond in het water. Mensen zagen die hond spartelen in die zak. Die man zegt: die hond was dood en ik had geen geld voor een crematie, dus ik heb hem als dode hond gedumpt. Die hond wordt omhooggehaald uit het water. Het Veterinair Forensisch Team obduceert die hond en maakt die hond open. Ze zien dat er een wolfsklauw is afgebroken, dat die in de zak heeft zitten krabben, dat die schuurwonden aan zijn ogen heeft. De hond had water in zijn longen. Die hond is dus levend in het water gegooid. Op zo'n moment krijgt die man niet een paar tientjes boete voor het dumpen van een goed, maar kan hij gevangenisstraf, een houdverbod en een hoge boete krijgen. Het is dus heel belangrijk dat het Veterinair Forensisch Team blijft bestaan. We moeten dat redden. Daar dus graag een reactie op.

Dan de opvang van in beslag genomen dieren. De regering schrijft voor: die en die dieren zijn verboden. Vervolgens is er geen opvang voor, en dat kan natuurlijk niet. Waar gaat de regering de dekking vandaan halen? Het gaat om plusminus 2 miljoen per jaar. Je kan niet zeggen: die dieren mogen niet meer gehouden worden, maar er is geen opvang voor.

We willen een gezant die de beloofde toezeggingen inzake de versnelde afbouw van het aantal dierproeven en proefdieren gaat regisseren. Ik ga dat nogmaals proberen; ik heb het de vorige keer ook geprobeerd. Er is een veelvoud aan aangenomen PVV- en Partij voor de Dierenmoties en Partij voor de Dieren- en PVV-moties. Dat heb ik heel veel gedaan met Frank Wassenberg, een voormalig Kamerlid, ambtsgenoot, onze Kamerbioloog. Er moet een gezant komen die dit gaat coördineren.

We willen graag dat teletekstpagina 144 van de NOS elke dag dierennieuws brengt, waaronder ook over dierenleed, getuigenoproepen in dezen. Dat moet in samenwerking met alarmnummer 144 Red een dier, de dierenpolitie en de dierenwelzijnsteams van de NVWA. Heel sympathiek. Het is een staatsomroep, dus dat moet lukken. We moeten ze ook af en toe onder druk zetten om wat te doen, want ze krijgen al genoeg zo.

Hoe staat het met de professionalisering van de dierenambulance en de stabilisatie voor dieren? Als dieren worden aangereden, moeten ze eerst gestabiliseerd worden om ze uit de shock te halen, via een snelwerkende corticosteroïde. Daarna moeten ze pas vervoerd worden. Dat wil ik graag.

Ik heb ook diverse toezeggingen gekregen op het gebied van paraveterinaire en veterinaire bemanning. Dat geldt ook als het gaat om het voortbestaan van meldpunt 144 Red een dier met een 24/7-alarmcentrale met verplichte opvolging. Er ligt ook al een amendement van de Partij voor de Dieren; dat hebben we uiteraard gesteund. Er moet daar 24/7 bemanning zitten. Ze komen heel veel fte's tekort; daar is dat amendement ook voor bedoeld. Het moet een alarmcentrale worden met verplichte opvolging.

Nu ga ik iets over mijn tijd heen. Dat gaat ten koste van mijn tweede termijn, maar goed. Tot slot. Binnenkort ga ik met de staatssecretaris Eura bezoeken, een giraffe die ik ooit zelf mee uit Spanje, uit Barcelona, heb gehaald toen ze 3 jaar was. Dat diertje staat nu in het GaiaPark en is bijna 25 jaar. Ik ga haar binnenkort bezoeken. Als zo'n dier medische zorg nodig heeft — meestal worden giraffen niet ouder dan 25 jaar — kan dat veel geld met zich meebrengen. Er zijn ook mensen en bedrijven die zo'n dier willen adopteren. Daar moeten we oplossingen voor vinden, want dierentuinen hebben er vaak niet het geld voor. Ik ga daar met de staatssecretaris naartoe en dan gaan we kijken wat we kunnen doen. Als er daar een dier overlijdt, moet het ook aan roofdieren gevoerd kunnen worden. Dode dieren moeten in de dierentuin kunnen blijven en moeten kunnen dienen als voedsel voor de roofdieren.

Dank u wel, meneer de voorzitter. Als u de tijd nu stopzet, heb ik nog tweeënhalve minuut over.

De heer Graus (PVV):

Dat doet u natuurlijk niet, hè, die tweeënhalve minuut.

De heer Graus (PVV):

Anders ga ik nog even een halve minuut volpraten.

De heer Graus (PVV):

Daar staat hij alweer! Ik heb er trauma's van dat meneer Flach er iedere keer staat. Als ik hier sta, verschijnt die meneer Flach plotseling. Ik word vaak badend in het zweet wakker. Dan zie ik hem plotseling weer voor me staan en denk ik: nee, nee! Het is verschrikkelijk.

Toen de eerste vrouwtjeswolf kwam, meer dan tien jaar geleden, was ik het enige Kamerlid dat zei dat we het de wolf niet aan moeten doen. Dat zei ik als dierenvriend. Meneer Houwers van de VVD had het er ook over, maar hij had het roodkapjesyndroom en was bang voor de wolf. Als ik de wolventaal kon spreken, zou ik ze willen tegenhouden bij de grens. Ik zou tegen ze zeggen: "Ga terug. Ga naar het Zwarte Woud. Blijf hier weg uit het tupperwarenatuurgebied." Ik heb dat altijd gezegd, maar iedereen was toen voor de komst van de wolf. Ik vind het fout, zeg ik tegen mevrouw Bromet, dat we de wolf binnenlieten. Ik heb gevraagd de eerste vrouwtjeswolf met een anticonceptievaccin te neutraliseren, zoals ze in Afrika bij de olifanten doen. Dat kan. Er werd om gelachen en er werd niks gedaan. Later kwamen de wolven binnen. Ze laten de wolven fokken als konijnen en dan gaan ze de wolven afschieten, zeg ik tegen meneer Flach. Dat gaat er bij mij niet in. Daar gaat het namelijk om. Ik was dus helemaal niet zo blij dat de wolf kwam, omdat ik wist dat dat dier hier doodongelukkig zou worden. Er leven hier te veel mensen met het roodkapjesyndroom.

Bovendien heeft dat dier hier niks om te overleven. Herten, hazen en wilde zwijnen worden massaal door jagers afgeschoten, maar die dieren zijn het primaire voedsel van de wolf. Dat dier gaat dus uitwijken naar andere doeldieren. Ik heb er echt een broertje dood aan. Ik heb er echt een tyfushekel aan. Ik vind het niet goed. Als meneer Flach dadelijk weer begint over afschieten, dan zeg ik: sorry, ze hadden tien jaar geleden naar mij moeten luisteren. Ik heb gevraagd de eerste vrouwtjeswolf te neutraliseren. Als ze dat hadden gedaan, was er niks aan de hand geweest. Er moet af en toe ingegrepen worden, ook op een minder leuke manier. Ik vind het schandalig, zeg ik tegen de christenen onder ons, hoe er hier met de schepselen van God wordt omgegaan. Iedereen heeft de mond vol van God hier, God daar en de schepselen van God. Ik zeg altijd: of je nou in de evolutieleer gelooft of in het scheppingsverhaal, dieren waren er eerder dan mensen. Waar is nu het respect voor de schepselen van God, vraag ik aan meneer Flach.

De heer Graus (PVV):

Wat mij nog meer aan het hart gaat dan een diertje dat gewoon moet overleven met zijn welpjes, is dat er miljoenen schapen ritueel gemarteld worden. Van tevoren hebben ze verschrikkelijke diertransporten ondergaan met pootfracturen tot gevolg. Het is allemaal ellende en niks dan ellende. Er worden miljoenen dieren ritueel gemarteld en daar hoor ik niemand over. Een wolf pakt een schaap omdat die ook gewoon moet eten. Dat dier heeft ook recht op eten. De SGP bepaalt niet welk dier wel mag leven van andere dieren en welk dier niet. SGP'ers eten ook dieren en dieren mogen ook dieren eten. Volgens uw geloof — mogelijk hebben we dezelfde God en is er maar één God — zou u het hiermee eens moeten zijn, zeg ik via de voorzitter. De voorzitter weet dat ik al een paar keer heb uitgesproken wat ik vind van de wolf. Ik heb op een gegeven moment gezegd: ik ben zo klaar met de hetze en de jacht op de wolf. Er verdwijnen ook wolven. Er worden wolven doodgeschoten en op de weg gelegd alsof ze zijn aangereden. Dat zijn allemaal van die misselijkmakende dingen. De wolf wordt ook gestroopt. Ik heb daar echt zo'n bloedhekel aan. Ik heb gezegd: ga dat dier neutraliseren, wat mij betreft gewoon tot nul. Je hebt hier namelijk geen leuk leven als wolf. Sterker nog, zelfs ik vind vandaag de dag mijn eigen leven in Nederland niet meer leuk. Ik zeg eerlijk dat ik blij ben dat ik geen kinderen op deze wereld heb gezet. Tenminste, vooralsnog niet, want er is wel een vrouw die het beweert, maar een DNA-test moet dat nog uitwijzen. Ik ben in ieder geval blij dat ik, voor zover ik weet … Ik zou niet graag kinderen op deze wereld willen achterlaten, zeg ik tegen meneer Flach via de voorzitter.

De heer Graus (PVV):

Ik ga het herhalen. Ik was de enige. Nogmaals, meneer Houwers en ik waren de enigen. Meneer Houwers, vanuit het roodkapjesyndroom, en ik, vanuit dierenliefden, wilden niet dat die wolf hiernaartoe kwam. Ik heb toen gevraagd om neutraliseren. Ik ben dat al twintig jaar lang aan het vragen en ook om die arme dieren bij de Oostvaardersplassen te neutraliseren met een anticonceptievaccin. Er bestaat een hoogleraar in Afrika die dat in Afrika doet met olifanten en met alle dieren. En hier zijn ze zo van: nee, dat kan niet; dat kan niet. Dus alles wat daar op die grote vlakte wel kan, kan niet hier in ons kleine tupperwaregebiedje. Het is echt te gek voor woorden. De SGP heeft mij daar nooit in gesteund. Dus niet hier komen janken op het moment dat het te laat is. Ik heb de ellende voor de wolf voorspeld, maar als een wolf een dier opeet, kom dan niet bij mij met de ellende. Ga dan maar eens met mij mee naar een slachthuis om te zien wat daar allemaal gebeurt. Vooral daar waar dieren ritueel gemarteld worden, is het gewoon verschrikkelijk. Ik weet zeker dat als u meegaat daarnaartoe, u drie weken niet slaapt. Dan heeft u Valdispert nodig om in slaap te komen, kan ik u garanderen, want zo erg is dat.

De heer Graus (PVV):

Dank aan de Kamervoorzitter, want toen hij nog Kamerlid was, heeft hij me daarbij aan een meerderheid geholpen. Ik zeg het al jaren, maar ook al langer dan een jaar als het om de wolf gaat; ik zeg al heel lang: ga het dier neutraliseren en maak een nette sterfhuisconstructie. Dat gaat dus om onvruchtbaar maken. Wat mij betreft gaat het om een reductie tot nul via een sterfhuisconstructie, maar niet via afschot. Dat gaat niet gebeuren, want dat vind ik gemeen. Kijk, je kan het niet zo doen. We hadden last van muizen in de oude Tweede Kamer. Dat is hetzelfde. Ik weet dat de Partij voor de Dieren en de PVV valletjes gezet hebben waarin de muizen bleven leven. We hebben die dieren weer naar buiten gezet. Dat deden we overigens zonder vallen en zonder gif, want door dat laatste drogen ze uit. Dat is een hele nare dood. Toen zei dokter Weijman, een knaagdierspecialist, een rattendeskundige: "Je moet ze niet binnen laten komen. Je moet het voedsel iedere dag weghalen. Je moet ze niet binnen lokken en dan gaan doden." Daar had die man helemaal gelijk in. Toen is de Tweede Kamer er ook iets aan gaan doen. Er waren toen muizen. Door kieren en gaten liepen ze overal naar binnen, en toen gingen ze ze met duizenden tegelijk laten uitdrogen. Dat is een nare dood van ik-weet-niet-hoeveel dagen. Kijk, dáár heb ik een hekel aan.

Als het niet kan en niet lukt met die wolf, gaat het erom dat het op een nette manier gebeurt. De minst smerige manier is inderdaad om een anticonceptievaccin te gebruiken om het in toom te houden. We hadden ook tegen de jagers kunnen zeggen: "Kap eens met dat schieten, met die overbejaging van zwijnen, herten en hazen. Stop daar gewoon eens mee. Laat dat nou voor de wolf, want dat heeft die veel liever." Dat is onderzocht. Ze hebben veel liever al die dieren in de bossen, maar als die allemaal worden weggeschoten, is het logisch dat die wolven uitwijken naar andere dieren. Dat moeten we ook eens in de gaten houden, want …

De heer Graus (PVV):

… de mens zorgt ervoor dat de bascule niet meer in evenwicht is. Dat doet de mens.

De heer Graus (PVV):

Nou, ik ben geen Kim Jong-un of zo binnen de PVV, hoor. Het is echt niet zo dat ik dat daar effe bepaal. Bij ons wordt echt gestemd over dingen. Er wordt in gezamenlijkheid beslist. Maar mijn fractie weet dat ik al jarenlang de oplossing geef. Wat heeft het voor zin om weer een debat te voeren? We hebben al hoorzittingen gehad en deskundigen gehoord. We hebben hier al zo veel debatten over gevoerd. Kijk maar eens hoe vaak ze dat allemaal herhalen bij VI. Op zo'n moment heeft het toch geen zin om weer een debat te voeren? Ik draag de oplossing aan, maar als ik daar niet in gesteund word, houdt het op. Dan ga ik ook niet meer in debat. Ik ga hier geen debat voeren voor de kat z'n viool. Dat ga ik gewoon niet meer doen.

De heer Graus (PVV):

Daar is de tijd te kostbaar voor. Dan doe ik liever andere dingen voor dieren en …

De heer Graus (PVV):

… dan ga ik niet iedere keer weer dezelfde riedel afsteken.

De heer Graus (PVV):

Mevrouw Van der Plas heeft me zelfs gesteund op bepaalde punten om de wolf te beheren op een nette manier; althans, dat vind ik dan. Dat is dan niet door middel van afschot, maar door geboortebeperking. Ik vraag daar iedere keer naar en breng al mijn punten iedere keer opnieuw in, maar dat heeft toch geen zin als dat niet wordt beloond door de Kamer, door de regering of noem maar op? Dan heeft het toch geen zin om weer een debat, weer een debat en weer een debat te voeren? Dat heeft toch geen zin? Er wordt ook helemaal niet geluisterd naar ter zake deskundigen. We hebben wolvendeskundigen. Sterker nog, de mensen die het meest tegen de wolf hebben, waren er helemaal niet bij en weten helemaal niet wat ter zake deskundigen zeggen over de wolf. Ik heb toch de oplossing? Die heb ik toch al vaak ingebracht? Waarom nog een debat en nog een debat?

De heer Graus (PVV):

Dan krijg je dat debatteren om te debatteren. Ik vind dat we dat hier al te veel doen. Ik vind het tupperwareavonden worden. Totaal zinloos.

De heer Graus (PVV):

Nee, maar ik heb een hekel aan …

De heer Graus (PVV):

Daarom ga ik ook met de staatssecretaris naar de dierentuin. Ik heb een hekel aan gesleep met dieren. Daar heb ik een bloedhekel aan, met alle respect. Ik heb de oplossing, vind ik; heel veel wetenschappers, dierenartsen, ter zake deskundigen en wolvendeskundigen zijn het daarmee eens. We kunnen de wolf via een anticonceptievaccin onvruchtbaar maken. Sommige vaccins kunnen zelfs twee à drie jaar werken. Mevrouw Van der Plas framet het altijd net zo alsof ik die debatten niet steun, maar er zijn al heel veel debatten over de wolf geweest en ik blijf niet aan de gang. Ik heb de oplossing, en als de Kamer niet luistert, dan houdt het voor mij op.

De heer Graus (PVV):

Ik ga niet nog een keer … Meneer de voorzitter, ik heb nog 35 seconden om tot die twee minuten te komen. Ik heb nog 35 seconden. Ik heb drie minuten in tweede termijn.

De heer Graus (PVV):

Ik heb nog één kort punt, maar dan moet u wel niet meteen de tijd aanzetten. Ik heb nog één vraag, want ik moet die twee minuten hebben voor mijn moties.

De heer Graus (PVV):

Nee, oké. In Brazilië is er een nieuwe wet, vernoemd naar het hondje Bob Coveiro. Hij heeft tien jaar de wacht gehouden bij het graf van zijn overleden baasje en mocht daar worden bijgezet. Ik wil dat ook vragen voor Nederland. Wil de staatssecretaris in overleg gaan met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Binnenlandse Zaken en noem maar op, zodat hondjes bijgezet mogen worden op eigen terrein of de as bij mensen in het graf mag worden bijgezet?

Dank u wel, ter ere van het hondje Bob Coveiro.

De heer Graus (PVV):

Een gezegende avond.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en ik verzoek de minister zijn plaats in te nemen. Het woord is aan mevrouw Den Hollander als spreker namens de fractie van de VVD in eerste termijn.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Dank u wel, voorzitter. Ik heb het geluk om te mogen wonen in het mooie Zuidwest-Drenthe. Dit is van oudsher een gebied met een sterk agrarisch karakter en een flink aantal grotere natuurgebieden waaronder twee nationale parken in mijn directe woonomgeving. Het is een gebied dat is gevormd door klimaatveranderingen en door menselijk inbreng, met de eerste landbouwers al weer 5000 jaar voor Christus. Zonder deze menselijke inmenging waren de prachtige heidevelden en uitgestrekte zandverstuivingen die we nu koesteren nooit ontstaan. Want ook de natuurbeheerder die tegenwoordig actief is, weet dat het afplaggen en begraven van heide keihard nodig is voor het behoud van deze heide. Het beheren van de natuur is in dat gebied al vanaf de dertiende eeuw gaande in de vorm van boermarken en landgoedeigenaren voor het in stand houden van belangrijke landschappelijke waarden.

Ongeveer 100 jaar geleden wist stichting Natuurmonumenten via crowdfunding 71.000 gulden te verzamelen, waarmee circa 450 hectare heidegrond kon worden aangekocht: het begin van Nationaal Park Dwingelderveld. Een korte rekensom laat zien dat de grondprijs in 100 jaar tijd fors is gestegen. Een hectare grond is nu ruim 1.400 keer meer waard dan in 1920. Op dit moment lijkt het soms alsof de agrarische sector en de natuurorganisaties met de ruggen naar elkaar staan. Ik hoop dat wij in deze coalitieperiode met dit kabinet en deze Kamer kunnen komen tot een goede samenwerking tussen boer en natuur, want de kansen liggen er. Maar hier is wel wat voor nodig.

Het huidige Natura 2000-beleid leunt op modelmatige berekeningen. De VVD wil gaan werken met beleid dat stuurt op de werkelijke toestand van natuurgebieden. Voor ecologische ontwikkelingen zijn er meer drukfactoren dan stikstof. Verdroging en klimaatverandering zijn ook van doorslaggevend belang. Er moet beleid komen dat is gericht op de daadwerkelijke staat van de natuur, in plaats van op theoretische normen. In het regeerakkoord is afgesproken dat de KDW zo snel mogelijk uit de wet wordt gehaald. Op welke manier en op welke termijn gaat de minister hier invulling aan geven?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Mevrouw Bromet legt mij woorden in de mond die ik niet heb gebruikt. Ik heb niet gezegd dat de natuur niet slecht is. Wij erkennen dat de natuur echt wel herstel nodig heeft. Maar we hebben er als Nederland natuurlijk wel zelf voor gekozen om te gaan werken met een KDW, dus met het AERIUS-model. We zien ook dat dat in heel gevallen eigenlijk niet werkt. Wij vinden dat de natuur moet herstellen. Daar staan we ook voor. Daar willen we ook mee aan de slag. Dat staat ook heel duidelijk in het coalitieakkoord omschreven. Maar we vinden ook dat we heel serieus moeten kijken naar de beperkingen van het AERIUS-model. We willen daarom graag van de minister weten wanneer hij daarmee aan de slag gaat.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is heel goed om te horen dat mevrouw Bromet met de VVD deelt dat het AERIUS-model geen goed model is en dat ze daar ook eerder voor gepleit heeft. Voor mij is dat allemaal vrij nieuw. Mevrouw Bromet draait al heel lang mee in deze Kamer, ik veel korter. Het betekent dat je moet gaan kijken hoe de natuur eraan toe is en wat de natuur nodig heeft om in een gunstige staat van instandhouding te komen. Daarbij denk je bijvoorbeeld ook aan beheermaatregelen. Wat is daar niet voor nodig? Een modelmatige berekening. Ook als je voldoet aan een modelmatige berekening, heb je geen garantie op natuurherstel. Daarom is het voor de VVD helder dat we moeten gaan voor de daadwerkelijke staat van de natuur.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Volgens mij is daar in een interruptiedebat met mevrouw Podt ook over gesproken. Het gaat over daadwerkelijk meten hoe de natuur eraan toe is via ecologische metingen. Wat zien we gebeuren in de natuur? Daar moeten we aan gaan werken.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Mevrouw Van der Plas heeft ook zelf een tijdje aan de knoppen gezeten. Volgens mij delen we het idee dat de KDW uit de wet moet, maar daar kan ik mij natuurlijk in vergissen. Ik denk dat er sprake is van voortschrijdend inzicht. Ik denk dat de afgelopen jaren van alles geprobeerd is om dingen op te lossen, maar dat allemaal niet gelukt is. Met deze coalitie willen we daar nu nieuwe energie in steken en daadwerkelijk stappen gaan zetten om te zorgen voor natuurherstel, waarmee je Nederland van het slot af kunt krijgen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Dit is interessant, omdat wij eigenlijk hetzelfde vinden, maar toch proberen daar het verschil in aan te tonen. Mevrouw Van der Plas probeert te vragen waarom het niet eerder is gebeurd. Dat is een heel goede vraag. We zitten nu in een nieuwe coalitie. Het verschil met de vorige coalitie, die ook allerlei pogingen gedaan heeft, is dat er nu heel duidelijk een borging is ingebouwd. Daar zit volgens mij het verschil, waardoor er nu mogelijkheden ontstaan.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is goed om te horen dat mevrouw Van der Plas het coalitieakkoord omarmt.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Volgens mij staat heel helder in het coalitieakkoord wat het doel is van dit kabinet en van deze coalitie. Wij gaan net als u graag aan de slag om te zorgen dat we die doelen gaan halen. Daar staan wij voor. Wij gaan net als u nieuwsgierig kijken naar hoe dat vorm gaat krijgen in de komende periode.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Zolang dit kabinet invulling geeft aan het coalitieakkoord, met de duidelijke doelen en concrete afspraken die daarin zijn gemaakt, staan wij zij aan zij met het kabinet.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik zie dat licht niet. Volgens mij staat in het coalitieakkoord heel duidelijk wat de doelen zijn voor 2035. Ook staat er dat we bereid zijn daarop in te grijpen als die doelen niet gehaald worden. Daar staan wij voor. Wij geven de sector wel de kans om die doelen te halen in de komende jaren. Dat gaan we samen met de sector doen, niet tegen de sector.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is interessant dat een aantal partijen uit de tien woorden die ik heb gebezigd over dit onderwerp halen dat wij niet voor de rechtsstaat staan. Wij staan als VVD voor de rechtsstaat. Wij staan ervoor dat de natuur in daadwerkelijke staat van herstel moet komen, dus dat we omstandigheden gaan creëren, waaronder met emissiereductie, de verbetering van de hoeveelheid water en de kwaliteit van het water, het tegengaan van versnippering en andere zaken, om te zorgen dat de natuur kan herstellen. Ik vind het dus verwarrend dat er nu heel veel twijfel wordt gezaaid en dat er wordt gezegd dat wij daar niet voor zouden staan, want dat is niet het geval.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De sector is wat ons betreft eenieder die in de agrarische sector actief is. Het gaat om de hele breedte. Wij staan ervoor dat die doelen gehaald worden en dat iedereen daaraan gaat bijdragen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Als de partij Forum voor Democratie met goede voorstellen komt, zullen wij die bekijken en waar mogelijk steunen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Mevrouw De Vos vraagt naar een motie van tien maanden geleden die ik niet scherp heb en waar ik niet bij was. Ik kan deze vraag dus niet beantwoorden.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is niet verkeerd om te kijken naar hoe andere landen iets doen. Het is ook niet verkeerd om onderzoeken te doen, maar we moeten niet ervoor zorgen dat dat verdere vertraging oplevert. Volgens mij heeft Nederland er vooral heel veel belang bij dat we heel snel van het slot gaan en dat er vergunningen kunnen worden verleend. Daarvoor is natuurherstel gewoon nodig. Als de motie dus oproept tot allerlei onderzoeken waardoor we weer stilstand krijgen, zal de VVD die niet steunen. Zit er een voorstel bij om te kijken hoe we de daadwerkelijke staat van de natuur goed in beeld brengen, dan vind ik dat een interessante motie en gaan we kijken of we die kunnen steunen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De Vogel- en Habitatrichtlijn zegt dat we moeten zorgen dat de natuur niet kan verslechteren. Wij hebben als Nederland bedacht om dat via een modelmatige rekenmethode als AERIUS te doen. Dat lijkt heel mooi en heel toepasbaar, omdat je dat model op heel veel situaties kan toepassen, maar in de praktijk blijkt dat het model in heel veel situaties een hele gekke uitslag geeft, een uitslag waarmee je bepaalde vooruitgang eigenlijk ook belemmert. U vraagt hoe we dat dan gaan doen. Volgens mij heb ik net al aangegeven dat we gaan kijken hoe je goed in beeld kan brengen dat die natuur herstelt. Daar is eerder vanmiddag al een klein debat over gevoerd. Dat betekent dat je goed in beeld moet brengen hoe de natuur eraan toe is, wat ervoor nodig is om de natuur te laten herstellen, wat voor drukfactoren hier spelen en hoe we dat gaan oplossen. We moeten daadwerkelijk in beeld gaan brengen dat die gunstige staat ook gecreëerd wordt. De omstandigheden moeten zo worden gemaakt dat de natuur ook kán herstellen. Maar er staat nergens in de Europese regelgeving dat we daarvoor per se het AERIUS-model moeten gebruiken.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Volgens mij is de inbreng van de VVD helder: wij willen graag kijken naar de daadwerkelijke staat van de natuur. Als de SGP met hele goeie voorstellen komt hoe we dat kunnen doen en we er tegelijkertijd voor kunnen zorgen dat we snel overgaan tot vergunningverlening, dan gaan we dat zeker samen met u doen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Voorzitter. De VVD ziet verder graag dat de opgave voor natuurherstel gecombineerd wordt met een toekomstperspectief voor de boer. Wij denken bij een gebiedsgerichte aanpak onder andere aan agrarisch natuurbeheer, inclusief begrazing van natuurgebieden, aan extensievere of biologische veehouderij, maar ook aan ruimte voor voedsellandschappen in het overgangsgebied tussen reguliere landbouw en natuur. Hoe kijkt de minister aan tegen de ontwikkeling en ondersteuning van deze vormen van agrarische bedrijvigheid, met winst voor natuur en een verdienmodel voor boeren in de overgangsgebieden? En hoe en wanneer krijgt een langdurig, structureel financieel kader voor het verzorgen van die groenblauwe dooradering op het platteland vorm? Een specifiek onderdeel van die ANLb-regeling is het tegengaan van predatie. In het buitengebied en met name op boerenbedrijven leven veel deels verwilderde katten. Zoals dat gaat in de natuur worden dat er zonder ingrijpen steeds meer. De mooie castratieprojecten die hiervoor bestaan, verdienen dan ook onze aandacht en ondersteuning. De VVD zal die bieden door later met een motie hiervoor te komen.

Voorzitter. Ten aanzien van stikstof staat er een duidelijke lijn in het coalitieakkoord. We gaan ruimte geven aan ondernemers om via doelsturing te werken aan reductie van stikstof en we houden vast aan duidelijke en wettelijk verankerde doelen voor natuurherstel, waterkwaliteit en klimaat. De vergunningverlening moet weer op gang komen. Juridische houdbaarheid is daarbij randvoorwaardelijk, maar hiermee ontstaat ook een spanningsveld. De agrarische sector staat veelal klaar om aan de slag te gaan, maar hiervoor is allereerst ruimte voor vergunningverlening nodig. Als innovatie niet kan plaatsvinden omdat er geen vergunningen worden afgegeven, blijft Nederland eeuwig op slot.

Mijn vraag aan de minister is dan ook welke concrete maatregelen hij gaat nemen om de vergunningverlening weer op gang te brengen, zodat ondernemers daadwerkelijk kunnen investeren in innovatie en stikstofreductie. De VVD is ervan overtuigd dat het verhogen van de rekenkundige ondergrens hiervoor noodzakelijk is, maar is het juridisch houdbaar? Is de minister bereid om de wet hiervoor zo nodig aan te passen? In het regeerakkoord staat dat dit zo snel mogelijk moet gebeuren. Wanneer verwacht de minister met een wetsvoorstel hiervoor te komen?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Net als mevrouw Podt heeft aangegeven bij de vraag die u aan haar stelde, denken wij ook dat het ten eerste heel erg belangrijk is om in een generieke maatregel te gaan kijken hoe alle agrarische bedrijven in Nederland, maar ook andere sectoren, gaan zorgen voor emissieverlaging door emissieverlagende maatregelen, door stalsystemen. Zo meteen kom ik nog terug op bijvoorbeeld het mest vergisten, wat voor een enorme emissiereductie kan zorgen, en het aanzuren, maar voor heel veel van dat soort zaken zijn ook vergunningen nodig. Het is domweg nodig om vergunningen te gaan verlenen voordat je heel veel zaken in gang kan zetten.

Daarnaast hebben we natuurlijk de gebiedsgerichte aanpak, waarbij je volgens mij echt moet gaan kijken: "Kan in dit gebied het bedrijf wat daar zit, op deze manier doorgaan? Moet daar extensivering plaatsvinden? Moet daar een andere manier van werken komen? Moet daar biologische bedrijfsvoering plaatsvinden? Kan er een bijdrage worden geleverd aan groenblauwe dooradering? Kan een boer gaan werken met voedsellandschappen in plaats van met andere soorten teelt? Of zou een bedrijf eventueel moeten verplaatsen naar een gebied waar het wel kan landbouwen?" Wij denken dat wij de reductie vooral moeten gaan halen in die gebiedsgerichte aanpak, omdat van daaruit ook de grootste druk op de natuurgebieden komt.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik werk niet bij Agrifirm en ik wil daar overigens ook geen reclame voor maken, maar er zijn al heel erg veel methoden en systemen bedacht om bijvoorbeeld ook via voermaatregelen of via andere manieren aan stikstofreductie te doen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Dat hangt af van wanneer de minister gaat komen met de vergunningverlening. Daarom stel ik die vraag ook aan de minister.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De VVD kijkt volgens mij op een heel andere manier naar de landbouwsector dan de partij van mevrouw Van der Plas. Als wij naar de landbouwsector kijken, dan zien wij een sector die al decennialang heeft laten zien dat hij top is in innovatie en die steeds verder doorontwikkelt. We komen straks nog met een stukje over biotechnologie, waarbij wij ook zullen onderbouwen waarom je bijvoorbeeld op minder grond veel meer voedsel kunt produceren. Wij kijken dus op een heel positieve manier naar de sector. We willen niet blijven hangen in een sector die niet wil, die niet kan, die niks gaat lukken, want wij geloven echt dat er heel veel kracht, activiteit en ondernemerschap in die sector zit om dit waar te gaan maken.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Dat ziet de VVD wel en dat zie ik ook, maar wij zien ook dat wij een opgave hebben met elkaar. Die kunt u blijven ontkennen, maar die opgave ligt er. Wij zetten de schouders eronder. Wij spreken de sector. Wij spreken ook vooral bijvoorbeeld de jonge boeren, die echt zeggen dat ze dit zien zitten. De agrarische sector heeft zelf meegedacht over dit coalitieakkoord. Die zeggen: wij staan hiervoor; wij gaan dit waarmaken. Dan kunt u blijven zeggen dat u het er allemaal niet mee eens bent, dat u dat allemaal een heel slecht plan vindt en dat we alles ten koste van alles in de benen moeten houden, maar dan kijken wij daar inderdaad verschillend naar. Wij zien een sector die wil innoveren, die bezig wil met emissiereductie en die keuzes wil gaan maken. We zien ook een sector waarin er ook gewoon boeren zijn die willen stoppen omdat ze geen opvolger hebben. Maar ga nou eens slimme keuzes maken. Ga nou kijken waar je bedrijven andere ruimte gaat geven en waar je juist toekomst gaat bieden voor bedrijven. Wij denken dat we er op die manier naar moeten kijken.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Deze korte en krachtige vraag beantwoorden is niet eenvoudig, maar ik ben zelf 22 jaar ondernemer geweest. Ik weet hoe belangrijk het als ondernemer is dat je weet waar je naartoe gaat, wat voor middelen je daarvoor krijgt en hoe je dat doel kan bereiken. Wij gaan er nu met elkaar voor zorgen dat de ondernemer weer weet hoe die kan ondernemen. U spreekt kennelijk andere boeren dan ik, maar ik spreek boeren die zeggen: "Ik ben er klaar voor, ik wil graag gaan innoveren en ik wil graag mijn mest gaan vergisten. Daar heb ik een vergunning voor nodig. Daarmee kan ik 60% emissiereductie bijdragen. Ik wil mijn bijdrage leveren." Dat zijn de ondernemers die vooruit willen. Degenen die dat niet willen, moeten dat vooral niet doen, maar dan hebben we straks wel een probleem met elkaar. Dat kan een keuze zijn, zoals u dat noemt, maar ik noem het liever een opgave, want voor een opgave gaan we met elkaar staan.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De VVD heeft niet als doel om het aantal boerderijen, dieren of wat dan ook te verminderen. Het doel is om te zorgen dat de natuur in een gunstige staat van instandhouding komt. Het doel is dat wij in Nederland omstandigheden gaan scheppen waarbij de natuur kan herstellen. Daarvoor is het ons inziens nodig om in de gebiedsgerichte aanpak echt te gaan kijken wat er nog kan. Daarom hebben we net ook de vraag aan de minister gesteld welke vorm van agrarische bedrijvigheid er eventueel in de overgangsgebieden nog mogelijk is. We moeten ook niet vergeten dat het domweg vertrekken van al die bedrijven ook een enorme impact heeft op de sociale cohesie en leefbaarheid van zo'n gebied. Het is ons er, in tegenstelling tot sommige andere partijen, dus niet om te doen om iedereen en alles de nek om te draaien. Ook voor bijvoorbeeld grotere boerenbedrijven die 300 melkkoeien hebben en niet heel dicht op een Natura 2000-gebied zitten, zien wij mogelijkheden om een fantastisch boerenbedrijf te hebben en via doelsturing een forse bijdrage te kunnen leveren aan emissiereductie.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik denk dat wij met elkaar delen dat wij ervoor moeten waken dat we niet eenzijdig beleid gaan richten op bijvoorbeeld emissiereductie, waarmee dierenwelzijn in het gedrang komt. Als u zegt dat die emissiearme vloeren zorgen voor meer klauwproblemen en daardoor voor minder levenskwaliteit voor rundvee, dan zitten wij op één lijn. Daarom ben ik ook heel blij dat ik bijvoorbeeld al in de kennismaking met de staatssecretaris heb begrepen dat er ook wordt bekeken hoe de maatregelen in elkaar gaan grijpen. We gaan niet nu eerst tegen bedrijven zeggen: we moeten alles op alles zetten voor emissiereductie. Want dan zijn stallen geïnnoveerd, zijn er allerlei maatregelen genomen en is er heel veel geïnvesteerd, en komen we daarna met: o ja, we moesten ook nog iets met dierenwelzijn doen. Dat delen wij met elkaar. Dus laten we daar ook samen voor gaan staan in de komende jaren.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Volgens mij is dit een herhaling van zetten. Ik heb net gezegd dat het voor ons heel belangrijk is dat die maatregelen hand in hand gaan en dat we uiteraard effectief en doelmatig werken. Straks kom ik nog bij een klein stukje over fiscaliteit. We denken namelijk ook dat je moet kijken hoe je dat, juist op het gebied van innovatie en dierenwelzijn, gaat ondersteunen en al die opgaven die er liggen laat samengaan.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik denk dat mevrouw Bromet dat goed heeft gehoord. Ik had dat niet op die manier moeten zeggen. Als u zich aangesproken voelt, dan was dat niet de bedoeling.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Daar heeft mevrouw Bromet gelijk in. Zal ik voortgaan?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Voorzitter. Eind februari was ik op bezoek bij een prachtig melkveebedrijf in Niekerk. Hier heb ik gesproken met een aantal melkveehouders uit de regio. Zij zien kansen voor forse emissiereductie door het verzuren van mest in combinatie met lokale of regionale vergisting van mest. Hoe kijkt de minister aan tegen de plannen voor het vergroten van mogelijkheden voor mestverwerking? Hoe wordt ruimte gegeven aan deze ambities door vergunningverlening en het beperken van bureaucratische rompslomp? Vergisting en verbranding helpen niet alleen om het mestoverschot te verwerken, maar leveren ook nog eens groen gas op om huishoudens te verwarmen. Dat is goed voor de portemonnee van de ondernemer en voor een warm huis van alle hardwerkende Nederlanders. Om dit te ondersteunen heeft de VVD een motie voorbereid. Voor de zomer moet er in samenwerking met provincies een plan liggen voor de gebiedsgerichte aanpak in zones rondom kwetsbare natuur. Hoe gaat de minister ervoor zorgen dat de lappendeken van beleidsvoornemens die nu door de provincies zijn gemaakt weer aan elkaar gehecht wordt tot een overkoepelend beleid, zodat er voor ondernemers een gelijk speelveld ontstaat bij gelijke omstandigheden? En hoe gaat de minister zorgen voor regie als dat gelijke speelveld er niet is?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het gaat ons om het volgende. Als mevrouw Bromet goed heeft geluisterd, heeft zij mij horen zeggen dat we een gelijk speelveld bij gelijke omstandigheden willen. In zo'n gebiedsproces kijk je dus naar de omstandigheden in dat gebied en naar welke maatregelen je dan moet treffen om ervoor te zorgen dat die natuur in een gunstige staat komt. Als die situatie in Utrecht hetzelfde is als in Groningen, dan is het logisch dat daar ook dezelfde maatregelen voor getroffen worden. Als iedere provincie die gebiedsgerichte aanpak op een heel andere manier gaat aanpakken, dan zetten we daar wel vraagtekens bij. Hoe ga je dat uitleggen aan een ondernemer? Hoe ga je uitleggen aan ondernemers die buren van elkaar zijn, maar net in een andere provincie wonen, dat het bij bedrijf A zus en bij bedrijf B zo moet, terwijl we daarmee uiteindelijk hetzelfde natuurgebied zouden moeten helpen? Wij vinden dat heel ingewikkeld. Wij willen voor ondernemers graag een gelijk speelveld creëren.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ja, ik denk dat wij ook moeten leveren. Daarom komt de minister volgens mij ook voor de zomer met een plan. Daar gaan wij vol interesse naar kijken. Daar hebben we al een aantal vragen over gesteld. We hebben met elkaar een opgave te doen en we zijn allemaal de overheid. Wij zijn de Rijksoverheid, je hebt nog de provinciale overheid en je hebt nog de gemeentelijke overheid. We moeten met elkaar deze opgave oplossen, maar we hebben er niks aan als niet uit te leggen is waarom het in gebied A totaal anders is dan in gebied B, terwijl die allebei aan hetzelfde natuurgebied grenzen. Dat kan ik niet uitleggen aan een ondernemer die rond het natuurgebied aan het boeren is. Wij vinden het als VVD heel belangrijk dat je dat wel kan uitleggen in een bepaald gebied.

Afgelopen vrijdag ben ik bijvoorbeeld in de Regio Foodvalley geweest, waar ik heb gesproken met een aantal wethouders uit het gebied. Daar ligt gewoon een heel erg mooi stikstofplan waarmee ze 75% reductie gaan halen. Dat gebied bestaat uit acht gemeenten en is provincieoverschrijdend: een deel zit Utrecht, een deel in Gelderland en een deel in Brabant, geloof ik — ik weet het niet eens exact. Het is voor die ondernemers daar niet uit te leggen dat er een heel goed provincieoverschrijdend plan ligt, maar dat bijvoorbeeld de provincie Utrecht daar weer een heel andere weg in gaat vinden. Kijk dus naar wat het gebied nodig heeft en ga daar zorgen voor maatregelen waar de natuur baat bij heeft, maar waarmee je ook aan ondernemers kunt uitleggen dat voor het hele gebied wel dezelfde spelregels gelden.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Dat is een superinteressante vraag. Dat is ook exact de reden dat ik net aan de minister heb gevraagd hoe hij gaat zorgen voor regie als dat gelijke speelveld er niet is, want dat is inderdaad een ingewikkelde vraag.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Voorzitter. Het oplossen van de grote uitdagingen waar wij in Nederland de komende jaren voor staan, gaat veel samenwerking vereisen tussen verschillende departementen. Het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie, de klimaat- en energiedoelen, het MIRT en alle andere plannen leggen allemaal een claim op vrijkomende stikstofruimte. Kan de minister aangeven op welke wijze de samenwerking tussen ministeries wordt vormgegeven om voor alle betrokkenen de ambities te kunnen invullen? Welke prioriteiten worden hierbij gesteld? De VVD wil het kabinet daarbij oproepen om een visie te maken op hoe Nederland er over 50 tot 100 jaar uit moet zien. Het wordt tijd dat de Rijksoverheid weer meer aan landinrichting gaat doen. Hierbij is een zorgvuldige uitwerking van zonering rondom kwetsbare natuur in relatie tot bijvoorbeeld landbouw, woningbouw en economie nodig. Een goede samenwerking met medeoverheden en maatschappelijke partners is hierbij het fundament waarop we knelpunten in de uitvoering pragmatisch kunnen oplossen, zoals de VNG in haar inbreng voor dit debat ook terecht heeft aangegeven.

Daarbij moet er wat de VVD betreft meer aandacht zijn voor veranderend grondgebruik na bedrijfsbeëindiging; ik heb daar eerder vanmiddag ook al iets over gehoord. We zien nu vaak dat grasland na het stoppen van een melkveehouder wordt omgezet in akkerland. De emissie neemt af, maar de uitspoeling van stikstof, fosfaat en gewasbeschermingsmiddelen naar oppervlaktewater neemt toe. Is de minister voornemens om meer sturing te geven aan vraagstukken rondom veranderend grondgebruik?

In aansluiting op het voorgaande zou de VVD aandacht willen vragen voor de worsteling waar veel gemeenten mee zitten in het vraagstuk rondom de inzet van gewasbeschermingsmiddelen. We hebben dit vraagstuk veel te lang op het bordje laten liggen van individuele gemeenten. Hierdoor wordt te veel gemeenschapsgeld ingezet voor juridische ondersteuning en zijn veel gemeenten bezig met het maken van eigen beleid. Daarbij ontstaat ook nog eens een tweespalt in de samenleving. Er is bijna geen onderwerp zo gepolariseerd op het platteland als het gebruik van gewasbescherming. Kan de staatssecretaris aangeven op welke termijn de nationaal bindende convenanten voor het verminderen van milieubelasting van gewasbeschermingsmiddelen vorm krijgen en wat de strekking hiervan gaat worden?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Eigenlijk is dat exact wat je zegt: het Rijk moet aan landinrichting gaan doen. We moeten echt bekijken wat waar handig is; hoe geven we onze enorm goede agrarische sector op de juiste manier vorm in Nederland waarbij je ongewenste bijeffecten voorkomt?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik ben geen landbouwer, dus de vraag welk gewas op welke grond het beste gedijt laat ik graag over aan de experts.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De reden voor deze inbreng is dat ik als wethouder zelf die worsteling heb moeten doormaken: hoe ga je om met de discussie op het platteland over het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen? Dat is een hele nare discussie, omdat daar ieder zijn eigen gelijk zit. Ik vind dat wij als Rijksoverheid hiervoor duidelijke kaders moeten maken. Het mooie van een convenant is dat dat een afspraak is tussen partijen. Je bekijkt met elkaar wat haalbaar is voor een gebied, wat de impact is van bepaalde maatregelen en hoe je ervoor zorgt dat daar balans in komt. Ik kan me voorstellen dat er inderdaad keuzes gemaakt worden over wat je waar wil. Waar wil je graag grasland behouden? Waar wil je andere vormen van landbouw? Waar zie je juist wel mogelijkheden voor wat intensievere landbouw? Ik denk dat het heel goed is als de Rijksoverheid daar regie op zou pakken.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Een hele praktische uitwerking vind ik bijvoorbeeld waar het mis is gegaan bij de vrijwillige beëindigingsregeling. Boeren zijn gestopt in een gebied waar je prima kan boeren. Maar boeren zijn niet gestopt in gebieden waarvan je eigenlijk zegt: als hier een bedrijf zou stoppen, zou het impact hebben op de natuur. Laten we vooral met elkaar bekijken hoe je die dingen bij elkaar kunt brengen. Hoe zorgen we dat we in gebieden waar je fantastisch kunt boeren nog boeren hebben die niet worden uitgekocht omdat ze nou eenmaal het meeste krijgen omdat ze het meest moderne bedrijf hebben, maar we juist kijken waar we in Nederland echt een soort agrarische hoofdstructuur maken waar je goed kan boeren? Het kan best zijn dat het nu al agrarisch gebied is, maar dan moeten we ook zeggen dat het agrarisch gebied moet blijven. In andere gebieden moet een andere inrichting plaatsvinden. Daar staan we dan ook voor.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De gebiedsgerichte aanpak gaat iets teweegbrengen. Ik denk dat ook de heer Flach niet kan ontkennen dat er dingen gaan gebeuren. Er zijn bedrijven die graag willen doorgaan, bijvoorbeeld bedrijven van jonge boeren die dicht bij bepaalde natuurgebieden zitten en zo meteen te horen krijgen dat de emissiereductie die ze moeten doen eigenlijk groter is dan ze zouden willen met hun bedrijf en hun manier van bedrijfsvoering. Ergens anders zien we een boer op leeftijd die geen opvolging heeft, maar wel wil stoppen. Zouden we niet kunnen kijken of we een ruil kunnen maken? Met gesloten beurs, of hoe dan ook, kun je een soort ruilverkaveling 2.0 doen. Hoe ga je er nou voor zorgen dat je die dingen bij elkaar brengt? We kunnen wel zeggen dat het allemaal heel ingewikkeld is omdat het gaat over eigendom, maar met de vrijwillige beëindigingsregeling kopen we als overheid nu ook boeren uit in gebieden waar je prima kan boeren. Ga vooral kijken hoe je daar dan kan blijven boeren door dat op een andere plek wat minder te doen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is niet echt een vraag, maar ik denk dat het toch goed is om even te reageren. Ik denk dat het goed is om daar als Rijksoverheid iets meer op te sturen. Wat betreft het gebiedsproces wordt er trouwens ook gestuurd door de overheid, maar dat is vaak een andere overheidslaag. Het is vaak de provincie die bij gebiedsprocessen achter het stuur zit. We hebben daar net ook al iets over gezegd. Wij denken dat het heel goed is dat we hier als Rijksoverheid iets meer de regie op pakken, goed kijken wat er nou in al die processen gebeurt en ons afvragen of we met elkaar slimme dingen aan het doen zijn.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

In het coalitieakkoord staat dat we uiteindelijk in 2035 dwingende maatregelen gaan nemen als de doelen niet gehaald worden, maar daar zijn we nog lang niet. De VVD heeft er gewoon alle vertrouwen in dat de sector zelf hele mooie dingen gaat doen. Nogmaals, ik ben afgelopen vrijdag op een werkbezoek in de Regio Foodvalley geweest. Daar is een stikstofplan gemaakt dat 75% stikstofreductie gaat opleveren. Voor dat plan zijn deur aan deur alle bedrijven gesproken en is exact in beeld gebracht wie van plan is om tussen nu en 2025 te stoppen met boeren. Daardoor weten ze exact hoeveel emissiereductie er per jaar ingeboekt kan worden. Je kan namelijk opgeven in welk jaar je stopt. Op basis daarvan is het helemaal in beeld. Er is geen enkele sprake van dwang, tenzij iemand heeft toegezegd in 2032 te stoppen en halverwege 2031 zegt dat toch niet te doen. Dan kom je bij dwang, maar dat is gewoon een afspraak die in zo'n proces gemaakt wordt.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het zou heel goed zijn als meneer Jansen op werkbezoek in de Regio Foodvalley gaat en ook eens geënthousiasmeerd wordt voor de kansen die er liggen voor de sector, in plaats van dat hij alleen maar oog heeft voor de bedreigingen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Het is bijzonder jammer dat mevrouw Van der Plas niet het gesprek met Regio Foodvalley wil aangaan. Ik denk dat als u staat voor een hele goede agrarische sector, voor voedselzekerheid en voor een van de mooiste regio's in ons land wat dat betreft, het heel goed zou zijn als u een keer in gesprek zou gaan met de mensen die daar heel hard mee bezig zijn. Het is een keus die iemand zelf maakt. Een ondernemer zegt dus zelf: ik ben nu 65 en ik wil in 2032 stoppen met boeren. Die wordt daarbij geholpen, die wordt daarbij ondersteund en die tekent daarvoor. Ik denk inderdaad dat je die daar dan aan kan houden.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik heb zelf niet aan tafel gezeten bij het maken van de afspraken in de Foodvalley, maar ik vind het heel logisch dat als je met elkaar een afspraak maakt, je je daar ook aan houdt. Ja, dat kan wel, mevrouw Van der Plas, want we maken een afspraak. Als ik afspreek dat ik mijn onderneming per 1 januari 2026 ga overdragen aan iemand anders, dan is dat een afspraak en kan ik niet opeens op 31 december zeggen: toch maar niet, want ik heb spijt. Volgens mij werkt het niet zo in Nederland. Volgens mij moet je met elkaar afspraken maken en moet je daarvoor staan. Als we dat niet doen, gaat er helemaal niks lukken wat betreft Nederland van het slot af halen. Deze regio zegt: doordat wij deze afspraken zwart-op-wit hebben en doordat wij deze afspraken in samenwerking met de sector hebben gemaakt, kunnen wij geborgd aantonen dat wij emissiereductie hebben. Maar als daar dan weer aan alle kanten aan gemorreld wordt, heb je dus geen afspraak en krijg je Nederland nooit van het slot.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Voorzitter, ik denk dat ik gewoon door kan gaan, of niet?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Een ander onderwerp dat zorgt voor polarisatie op het platteland is de wolf. De wolf heeft een grote impact op de veiligheid en op de toeristische economie die voor veel gebieden van levensbelang is voor het behoud van de voorzieningen. De wolf veroorzaakt veel dierenleed en geeft veel maatschappelijke onrust. Er is grote behoefte, ook bij medeoverheden, om een juridisch houdbaar beheerkader op te zetten in combinatie met meer werk maken van preventie en monitoring. Kan de staatssecretaris aangeven hoe snel er een juridisch houdbare AMvB kan worden vastgesteld? Welke concrete stappen zijn daarvoor nodig en op welke termijn verwacht de staatssecretaris deze te kunnen zetten?

Voorzitter. Wat de VVD betreft blijft Nederland koploper als het gaat om duurzame voedselproductie en voedselzekerheid. Dat is cruciaal voor het voeden van 10 miljard mensen in de wereld in 2050. Het besluit dat in november 2025 in Brussel is genomen, namelijk dat de NGT's toegestaan gaan worden, is ook van groot belang. Door zaadveredeling worden zaden productiever en zijn ze beter bestand tegen droogte en verzilting, en zijn planten beter bestand tegen schimmels. Hierdoor is minder grond nodig voor het produceren van voedsel voor de groeiende wereldbevolking. Wat de VVD betreft gaat Nederland de komende jaren met onze bedrijven, die wereldwijd toonaangevend zijn op het gebied van zaadveredeling, aan de slag om deze koploperspositie te versterken. Nederland is nu al gidsland in Europa en de wereld op het gebied van tuinbouw, zaadveredeling en biotechnologie. Daar moeten we niet alleen trots op zijn; we moeten dat ook borgen. Daarom is er meer aandacht nodig voor dit onderwerp in politiek Den Haag.

Er zijn veel vraagstukken waarmee we aan de slag moeten: het versnellen van innovaties, het aanboren van wereldmarkten, het concurrerend zijn en blijven, het begeleiden van start-ups, het aanpassen van wetten en regels, en nog veel meer. Als VVD denken we dat het cruciaal is om samen met het bedrijfsleven hiervoor een brede innovatieagenda op te zetten. We zullen dan ook met een motie komen die hiertoe oproept. We horen graag van de staatssecretaris hoe hij hierover denkt en of hij bereid is om ook in Brussel duidelijk aan te geven wat de ambities van Nederland zijn, passend bij het rapport-Draghi.

Voorzitter, ik ga afsluiten. Ik weet niet of u wilt dat ik dat eerst doe.

Eerst afsluiten?

Mevrouw Den Hollander (VVD):

De VVD gelooft in het vakmanschap en de innovatiekracht van de Nederlandse agrarische sector. Onze keuze is helder. We kiezen voor een toekomstbestendige landbouw, een sterke natuur en een toekomstgericht voedselsysteem. Dit vraagt echter wel duidelijke keuzes. Een citaat dat ik laatst gehoord heb op een bedrijf is: waar vroeger weersomstandigheden de grootste bedreiging vormden voor de agrarische sector, is dat tegenwoordig een onduidelijk, zwalkend of uitblijvend overheidsbeleid. Om de grote uitdagingen in de sector op het gebied van emissiedaling en dierenwelzijn te bekostigen moet de liquiditeitspositie van de ondernemers versterkt worden. Fiscale maatregelen worden gezien als de meest effectieve en doelmatige oplossing die direct op het boerenerf landt, met vermindering van de administratieve lasten. De laatste motie die de VVD heeft voorbereid, zal hier verder op ingaan.

Tot slot, voorzitter. De visserij is een mooie sector, waarin de afgelopen jaren al veel vissers gestopt zijn. Heeft de staatssecretaris er al een beeld van hoe we de vissers die door willen, perspectief kunnen geven voor de toekomst? Hiervoor verwijzen wij onder andere naar de motie-Van der Plas/Den Hollander op stuk nr. 1738 (21501-32) (#1) aangaande de pulsvisserij.

Om ruimte te geven aan ondernemerschap dat nodig is voor de transitie van de landbouw en het behalen van natuurdoelen moet de overheid aan de slag om regels te schrappen en procedures te voorkomen voor innovatieve ontwikkeling. De VVD gaat de komende jaren het kabinet hiertoe oproepen en aansporen. Wij zijn er klaar voor om samen aan de slag te gaan.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Wat ik tot nog toe begrepen heb van hoe wij in Nederland moeten omgaan met de wolf, is dat wij allereerst in beeld moeten hebben wat de gunstige staat van instandhouding is. Als we de wolven allemaal onvruchtbaar gaan maken, vrees ik dat we in de knel komen. Dat ten eerste. Ik vind het heel interessant om eerst te kijken waar de staatssecretaris mee wil komen. Wij praten over een beheerkader. Wij willen de probleemsituaties en met name de probleemwolven hier in Nederland niet hebben. We zeggen niet dat er per se geen enkele wolf in Nederland mag zijn, maar we willen af van de probleemsituaties. Daarvoor willen wij kijken naar een beheerkader, met mogelijkheden voor afschot. We willen graag dat de staatssecretaris daar werk van gaat maken. Van het onvruchtbaar maken ben ik op zich groot voorstander — vandaar ook de motie over het onvruchtbaar maken van zwerfkatten om predatiedruk te verminderen — maar het moet allemaal wel in het totaal passen. Een probleemwolf onvruchtbaar maken lost het probleem niet op.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Wij zijn niet tegen anticonceptie. Ik vind dat op zich een hartstikke mooi plan. De lijn die de VVD eerder gesteund heeft, zou ik best nog steeds kunnen steunen. Maar we zitten nu in een situatie met een bepaalde wolvenpopulatie waar probleemwolven bij zitten. Ik ben ervan overtuigd dat het onvruchtbaar maken van een probleemwolf, dus een wolf die daadwerkelijk de interactie met de mens opzoekt en risico's veroorzaakt, het probleem niet oplost.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Wat betreft die ene wolf die in opdracht van de burgemeester geschoten is: dat was mijn burgemeester. Dat gebeurde in mijn gemeente. Tot op de dag van vandaag worden er nog juridische gevechten gevoerd tegen die burgemeester en tegen de locoburgemeester. Dat heeft de gemeente niet alleen bizar veel geld gekost; het heeft ook een wethouder zijn baan gekost, want die kon er niet meer tegen. Het heeft de burgemeester ook heel erg veel ellende bezorgd. U zegt te makkelijk "dat kan allemaal al", want door de beschermde status die de wolf heeft, kan dat niet zomaar, in tegenstelling tot bij een agressieve hond; die kan wel geëuthanaseerd worden. Een goed gemikt schot vind ik humaner dan een dier dat wordt doodgereden, langs de kant van de weg crepeert en door een dierenarts niet geholpen kan worden, omdat die dierenarts dan wordt aangeklaagd voor het euthanaseren van die wolf. Ik denk dat we nog een enorme discussie te voeren hebben. Daarom hebben wij de debataanvragen van mevrouw Van der Plas altijd gesteund, maar we hebben vorige week ook gezegd: laten we het daar nu over hebben in plaats van er weer een apart debat over te voeren. Ik denk dat we toe moeten naar een combinatie van maatregelen waarbij onvruchtbaar maken een optie is, waarbij afschot een optie is en waarbij voorkomen dat er nieuwe wolven binnenkomen ook een optie is.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik heb zeker ook gesproken met al die partijen, meermaals zelfs. Die urgentie delen wij absoluut, want ook de VVD wil heel graag dat de economie van het slot af gaat, dat de PAS-melders en de interimmers een vergunning krijgen en dat we weer woningen kunnen gaan bouwen. Dat willen we zielsgraag. Maar het is best ingewikkeld om zonder vergunning grote maatregelen te nemen waarmee je echt grote stappen kan zetten. We zijn dus toch wel op zoek. Niemand kan ontkennen dat het een goede maatregel is om een vergunning te verlenen waardoor je kortstondig een beetje uitstoot veroorzaakt maar daarna langjarig, tot in de eeuwigheid, veel minder uitstoot. Ik kan niet uitleggen waarom een bedrijf dat wil stoppen daar geen vergunning voor kan krijgen, omdat je niet in plaats van zoveel duizend vleesvarkens zes woningen mag bouwen. Ik kan dat niet uitleggen, want iedereen kan volgens mij op z'n vingers natellen dat het voor de natuur veel beter is als die duizenden varkens verdwijnen en die zes woningen daarvoor terugkomen in plaats van andersom. Ik zou dus heel graag willen dat boeren die willen innoveren daar ook de mogelijkheden voor krijgen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik heb nu al een aantal keer het werkbezoek aan de Regio Foodvalley genoemd. Zij hebben een kant-en-klaar plan waarin ze laten zien hoe je tussen nu en 2035 geborgd aan emissiereductie kan doen. Daarmee hebben zij nu ook de eerste vergunning afgegeven. De regio zegt: we hebben nu aangetoond dat we emissiedaling tot stand gaan brengen, dus we geven nu de eerste vergunning. Ik heb ook aan hen gevraagd: maar zijn jullie dan niet bang dat het wordt aangevochten? "Nee," zeiden ze, "wij hopen dat het wordt aangevochten, want wij zijn ervan overtuigd dat dit de weg is. Als het wordt aangevochten, kunnen we laten zien dat dit de weg is en kan de rechter daarin meegaan." Het is natuurlijk wel heel gek dat we dan met de juridische werkelijkheid te maken hebben, maar we willen hetzelfde. Ik denk alleen dat we die weg veel makkelijker bereiken als we ook kijken naar de mogelijkheden die er zijn. U heeft uw inbreng al geleverd, dus ik kan het niet meer vragen, maar ik ben dan ook wel benieuwd wat het volgens u heel snel los gaat maken. Wij denken dat het modelmatig werken met AERIUS een probleem is voor het oplossen van een heleboel zaken en dat de rekenkundige ondergrens een probleem is om snel stappen te kunnen maken. U kijkt daar anders tegen aan. Maar volgens mij moeten we proberen om met elkaar te kijken hoe we dit probleem gaan oplossen.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Als de vraag concreet is "zijn wij ervoor om nu generiek die rechten te korten", dan is het antwoord "nee".

Mevrouw Den Hollander (VVD):

Ik denk niet dat de overheid het goed heeft gedaan met de PAS-melders. Waren wij dan onbetrouwbaar? Ik denk dat er geprobeerd is om een oplossing te vinden en dat was geen goede oplossing. Daar zijn we duidelijk op teruggefloten door de rechter. Dat betekent dat het dus geen goede maatregel was en dat we dat als overheid dus niet goed hebben gedaan.

Mevrouw Den Hollander (VVD):

U bedoelt dus: als een ondernemer nu zegt over zeven met pensioen te gaan en dan niet meer te willen boeren, hij over zeven jaar toch nog kan bedenken nog even door te willen gaan. Dat lijkt mij een gekke situatie.

De heer Goudzwaard (JA21):

Dank u, voorzitter. Allereerst natuurlijk felicitaties aan de minister en staatssecretaris van LVVN en ook even vanuit mij een korte terugblik. Zo'n 40 jaar geleden groeide ik op aan een terp van het dorpje Ferwerd, een paar kilometer verwijderd van een zeedijk in Noardeast-Fryslân. Ik had daar echt een hele zorgeloze jeugd. Zomervakanties bestonden uit vissen, vlotten bouwen, vliegeren en voetballen. Vlak bij ons huis stond ook een boerderij. Ik kwam daar echt heel graag kijken, spelen tussen de strobalen en daar waar het kon ook een handje helpen. Als 7-jarige stond ik ook regelmatig voor dag en dauw op, liep ik naar de naastgelegen weide, snoof ik de zeelucht op en zag ik hoe de boer een handvol koeien met de hand aan het melken was. Dat was een prachtig tafereel. Veel woorden werden daar overigens niet bij gewisseld, maar daar werd wel de kiem gelegd voor mijn latere liefde voor de agrosector.

Want onze agrosector bestaat uit vakmensen die dag in, dag uit bezig zijn met het produceren van hoogwaardig voedsel, met oog voor de omgeving waarin zij dat doen. Want boeren streven, net als deze regering volgens mij, naar een zo circulair mogelijke bedrijfsvoering, want het wegvloeien van emissies is immers pure kapitaalvernietiging. En natuurlijk is een gezond bodemleven ook essentieel voor een goede oogst. We kijken dan ook met bewondering naar onze agrosector. We onderschrijven het belang van voedselzekerheid, evenals de schoonheid van onze cultuurlandschappen.

We vragen onze bewindslieden om beleid dat is gebaseerd op realisme. Daarbij hoort dat we ook kritisch durven kijken naar gebieden waar werk aan de winkel is. Dat moet vanzelfsprekend de basis zijn van breed gedragen beleid. Maar dat begint zo snel mogelijk met het presenteren van een juridisch houdbaar alternatief voor de kritische depositiewaarde. Gebeurt dit niet, dan heeft de regering volgens mijn partij snel de schijn tegen. In dat geval wordt onder het mom van doelsturing eigenlijk gewoon mooi weer gespeeld, maar dreigen agrarische ondernemers aan het einde van de rit gedwongen gekort te worden op dier- en fosfaatrechten. Dat moet niet, want de weg naar 2035 moet niet uitdraaien op de laatste oogst van 2035.

Voorzitter. Vorig jaar zag ik verschillende keren berichten voorbijkomen, waarin tot drie keer toe werd gevierd dat de kritische depositiewaarde al in 2025 vervangen zou worden door een rekenkundige ondergrens. Tot op heden is deze belofte nog niet gerealiseerd. Ik heb daarom een aantal vragen aan onze minister. Is de rekenkundige ondergrens het juridisch houdbare alternatief dat de minister voor ogen heeft? Hoe kan het dat er nog steeds geen rekenkundige ondergrens is vastgesteld? Ligt het eraan dat er nog geen geschikte partij is gevonden voor een proefproces? Waarom is die partij nog niet gevonden? Binnen welke termijn verwacht de minister dat dit dan wel gebeurt? Wat kan de minister eigenlijk doen om het proces te versnellen? Wat is eigenlijk de beoogde waarde van de rekenkundige ondergrens? Is dat nou een 0,5 mol of 1 mol? Welk rapport omarmt de minister nou wanneer het gaat over de depositie van ammoniak? Dit kabinet wil namelijk werken aan bufferzones nabij enkele specifieke gebieden. Vertel mij dan hoeveel procent van de ammoniakuitstoot van een melkveehouder eigenlijk neerslaat binnen een straal van 500 meter. Wat gebeurt er volgens de minister met het overige percentage? Graag krijg ik een reactie hierop.

Voorzitter. Dan heb ik nog een aantal opmerkingen omtrent doelsturing, want dat idee is op zichzelf niet bijzonder vernieuwend of baanbrekend. Het probleem is dat er geen of nauwelijks beleid onder ligt. Dat veroorzaakt op dit moment ongemak, veel ongemak. Zelfs een marathonsessie aan goedbedoelde kopjes koffie kan niet verbloemen dat onze agrosector wellicht opnieuw dreigt vast te lopen in een moeras van juridische onzekerheid. Daarom vraag ik onze minister ook wanneer de Kamer een uitgewerkt beleidskader en een juridisch kader kan verwachten voor doelsturing, zodat we daadwerkelijk iets kunnen zeggen over het potentieel dat eronder ligt.

Overigens heb ik nog een korte vraag. Stel dat bepaalde vrijwillige opkoopprogramma's een succes zijn, wat gebeurt er dan precies met die vrijgekomen hectares? Worden die dan weer natuur? Volgens JA21 hebben we op dit moment al genoeg mooie natuur. En laten we eerlijk zijn: natuur kost in de basis alleen maar geld en voordat we het weten, worden we opgezadeld met een nieuw Natura 2000-gebied. Het is volgens mij een algemeen bekend feit dat een Natura 2000-gebied voor menig provincie eerder een vloek is dan een zegen. Laat ik klip-en-klaar zijn namens JA21: wij zijn tegen gedwongen onteigening. De Nederlandse natuur staat niet op omvallen. In 2003 heeft de Nederlandse regering een lijst van 141 gebieden aangemerkt als speciale beschermingszone onder de Vogel- en Habitatrichtlijn. Daar is het misgegaan.

Voorzitter. Ik ga richting de afronding. De agrosector werkt samen met de natuur, draagt bij aan voedselzekerheid en heeft grote stappen gezet in het terugdringen van emissies. Daarom is de kwantiteit van de voedselproductie ook van belang, zeker nu landbouwgebieden wereldwijd langzaamaan noordwaarts verschuiven. JA21 roept het kabinet dan ook op om onze vruchtbare delta in stand te houden, want die hebben we de komende decennia nog hard nodig. Onze vorige regeringen kunnen putten uit een rijk verleden van ondoordachte maatregelen. Gevangenissen werden gesloten, waardoor nu duizenden veroordeelden vrij rondlopen. Ons leger moest tot voor kort bij oefeningen "pang, pang" roepen. En terwijl de Straat van Hormuz op slot zit, vullen wij onze gasvelden rijkelijk met cement. Wil dit kabinet daar nog een epische blunder aan toevoegen door onze vruchtbare delta in te krimpen?

Voorzitter. Ik herhaal het: zet vol in op innovatie, zorg ervoor dat het beleid breed gedragen is en dat ondernemers aan het einde van de dag een goede boterham kunnen verdienen. Dat is heel essentieel, want deze ondernemers leven al jaren in onzekerheid. De kosten van mestafvoer, energie, kunstmest en voer stijgen exponentieel. Grondwateronttrekking wordt lastiger. Er zijn uitdagingen op het gebied van de Kaderrichtlijn Water. Er worden stikstofkaartjes gepubliceerd en ingetrokken. Een agro-ondernemer is geen duizenddingendoekje. Toen ik als jongetje op het hek zat bij die boerderij in Ferwerd, zag ik een boer die gewoon zijn werk deed: zorgen voor zijn dieren, zijn land en zijn toekomst. Mijn wens is dat boeren in Nederland dat straks weer met hetzelfde vertrouwen kunnen doen, zonder stapels onzeker beleid, maar met een overheid die naast hen staat.

De heer Boomsma (JA21):

Dank u wel, meneer de voorzitter. Nog gefeliciteerd, mevrouw Vellinga, met uw maidenspeech.

Voorzitter. In een vorig leven heb ik mij als ecoloog beziggehouden met een milieubeleidsplan voor de Channel Islands en het behoud van de beroemde blonde egeltjes daar, de meest gelukkige egels ter wereld, omdat ze, anders dan de meeste egels, geen parasieten hebben. Ik heb me ook beziggehouden met de voortplanting van de Spaanse steeneik. Het is een eer en een privilege dat ik me nu kan richten op de Nederlandse natuur als woordvoerder voor JA21. Ik zie uit naar de samenwerking.

Daarbij staan we wat ons betreft voor twee uitdagingen: ten eerste zorgen voor mooie natuur en ten tweede zorgen voor betere natuurwetgeving. Door slechte wetten is Nederland namelijk in allerlei technocratische fuiken gezwommen die een gezonde belangenafweging onmogelijk maken. Dat ondermijnt het vertrouwen, schaadt onze economie en is ook nog eens slecht voor de natuur zelf. Je kunt de natuur juist beter beschermen zonder juridische moerassen. Dat is wat ons betreft een belangrijke opdracht.

Daarbij moeten we ook kijken naar de manier waarop dat nu is georganiseerd. De verschillende rollen van natuurwetgeving lopen nu door elkaar in Nederland. De provincie is zowel bevoegd gezag, verantwoordelijk voor zowel het opstellen als het vaststellen van de beheerplannen, als ook wettelijk uitvoerder, als ook toezichthouder. De TBO's zorgen voor de dagelijkse uitvoering, maar de provincie houdt de verplichtingen. Dat werkt niet goed, dus JA21 wil dat we naar een ander stelsel gaan, met een betere rollenscheiding. Wij werken aan een initiatiefnota daarover.

Daarnaast moet het vergunningenstelsel dat wij hanteren anders. Daarbij kunnen we wat ons betreft een voorbeeld nemen aan het Franse model, waarin onderscheid wordt gemaakt tussen activiteiten met een hoog risico en activiteiten met een laag risico. Activiteiten die ook in samenhang maar een zeer klein risico vormen op significante gevolgen voor de natuur moeten veel gemakkelijker vergunningsvrij worden. Het Nederlandse stelsel gaat nu te veel over het uitbannen van elk risico. In geen enkele andere lidstaat van de Europese Unie wordt dat geëist als voorwaarde voor toestemmingsverlening onder artikel 6, lid 3 van de Habitatrichtlijn. Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk hanteren allemaal benaderingen waarbij proportionaliteit, effectiviteit en uitvoerbaarheid veel meer vooropstaan. De focus ligt op het beheersen van de risico's en niet op het uitsluiten ervan. Ook het Hof van Justitie heeft in zijn jurisprudentie nooit vereist dat er een absoluut nulrisico moet worden gegarandeerd. Ik hoor graag hoe de minister dat ziet. Welke plannen lopen er nu voor het herzien van ons huidige vergunningenstelsel?

Om nieuwe juridische fuiken te voorkomen zul je in ieder geval bij het concept-implementatieplan voor de Natuurherstelverordening zo min mogelijk juridisch afdwingbare verplichtingen moeten opnemen. Is de minister dat met ons eens? Cruciaal is ook dat je veel meer uitgaat van de daadwerkelijke staat van de natuur.

Ik zie dat mijn tijd opraakt, dus ik schiet even door. Een van de problemen is de verzuring van de bodem. Vaak is dat een erfenis van de zure regen, maar het komt natuurlijk ook door stikstof. Hoe ziet de minister de mogelijkheden om meer in te zetten op de verspreiding van kalk om de pH te verlagen?

Dan ten aanzien van de wolf. Kan het kabinet nu z.s.m. de algemene maatregel van bestuur gaan nemen om de lagere beschermingsstatus te vertalen naar nationale wetgeving? Kan het ook bevestigen dat het blijft inzetten op Nederland als kleine deelstaat, conform het door Jean Rummenie ingezette pad met betrekking tot de staat van instandhouding?

Voorzitter, tot slot. In januari was ik op werkbezoek in het grootste en belangrijkste natuurgebied van ons Koninkrijk, namelijk op Saba, van de Sababank tot het schitterende Elfenbos met mahoniebomen. De schitterende natuur van Caribisch Nederland staat echter zwaar onder druk. Dat komt mede door onzekere en steeds tijdelijke financiering. JA21 wil dat het onderhoud van de natuur daar structureel beter wordt.

Tot slot heb ik nog een vraag. De Aziatische hoornaar rukt op en eet onze bijen op. Ook de bij is een van de schepselen van God, dus dat willen we niet. Deze exoot moet worden aangepakt. Hoe gaat de minister dat doen?

De heer Boomsma (JA21):

De heer Graus veronderstelt dat ik allerlei dingen niet weet, maar dat is helemaal niet het geval. Ik weet wel dat er trajecten lopen omtrent de Aziatische hoornaar, maar mijn inschatting is dat het op dit moment niet voldoende is. Die Aziatische hoornaars verspreiden zich namelijk nog steeds. Dat heeft een negatief effect op onze biodiversiteit. Ik wil dus horen van de minister welke aanvullende stappen hij gaat zetten om dat probleem te beteugelen.

De heer Boomsma (JA21):

Ik wilde net zeggen dat voor mij de passie en de inzet van de heer Graus absoluut geen geheim zijn, ook niet zijn kundigheid ter zake.

De heer Boomsma (JA21):

Het is inderdaad een uitdaging, want zo'n exotische soort verspreidt zich. Om daartegen op te treden, is vrij arbeidsintensief. De heer Graus had het over machines die eraan vast worden gebonden. Van dat specifieke project ben ik niet tot in de details op de hoogte, vandaar mijn vraag aan de minister om aanvullende stappen te zetten. De heer Flach is het met mij eens: er moet wel wat meer gebeuren dan er nu gaande is.

De heer Boomsma (JA21):

Dat lijkt me een uitstekend voorstel en niet alleen omdat Hoornaar de voormalige hoofdstad van Giessenlanden is en omdat daar een voortreffelijke dominee zit die we allebei kennen.

De heer Boomsma (JA21):

Voor eens en altijd uitroeien lijkt mij een ingewikkelde exercitie, in ieder geval niet in Azië, waar hij natuurlijk vandaan komt. Dat lijkt me ook niet verstandig, want ook de Aziatische hoornaar is een van de schepselen van God. Alleen, hier hoort hij inderdaad niet en moeten we hem zo veel mogelijk zien uit te bannen.

De heer Koorevaar (CDA):

Dank u wel, voorzitter. Voorntjes vangen in het voorjaar, vlotten bouwen in de zomer, kastanjes rapen in de herfst, en in de winter, als de sloot net was bevroren, proberen samen met je vriendjes de overkant te halen zonder een nat pak te krijgen.

Dames en heren, voorzitter, voor u staat een polderjongen. Mijn wieg stond letterlijk in de polder naast een boezem. Ik kom uit een familie van boeren. Harde werkers. De boerderij ging altijd voor. Ik studeerde, werkte internationaal, tot mijn buurman Peter Vonk vroeg: maar wat wil jij? Toen wist ik het. De polder is mijn basis en toen besloot ik boer te worden. Ik ben boer en daar ben ik trots op. Daarnaast ben ik nu ook politicus.

"De polder is de plek van het land, de dijk en de hemel." Dat zei mijn politieke mentor Ad van Rees. Het land vraagt werk. Een plek om op zoek te gaan naar nieuwe oplossingen. De dijk vraagt samenwerking. Als jij jouw deel van de dijk onderhoudt en de ander doet dat ook, dan heb je allebei droge voeten. En de hemel herinnert ons eraan dat je het niet alleen kan. Het houdt je bescheiden. Dan komt het aan op doen. Mijn vader zei: als je op je bed blijft liggen, doe je niets verkeerds maar je doet ook niets goed. Er staan belangrijke plannen op de agenda van het Nederlandse platteland. Die kunnen we alleen in uitvoering brengen als we samenwerken vanuit de polder om ze op te lossen, net zoals ooit bij de grootste ruilverkaveling van Europa in mijn polder, de Alblasserwaard — hij kwam net al even terug — is uitgevoerd. Will Hunting zei: je kunt alles weten, maar ervaringen moet je doen.

Het land. De oplossingen. Een aantal jaar geleden stond ik voor een zaal met boeren. Het onderwerp was stikstof. Destijds, in 2019, viel het afschieten van de PAS rauw op het dak van deze groep. Iedereen keek uit naar die bewuste avond. We zijn nu zeven jaar verder en de opgave is niet helder, en de manier waarop je eraan kan voldoen ook nog niet. Nóg niet. Nederland is een innovatieland en een land met een agrarische sector waar ik trots op ben, wat u niet zal verbazen. De afgelopen jaren werd het moeilijk voor ondernemers om te innoveren, vanwege het stikstofslot. In plaats van te werken aan verduurzaming en innovatie, waren we vooral bezig met mollen, modellen en meetmethodes, in plaats van met aardappels, melk en marktkansen.

Voorzitter. Deze bijdrage is geen verhaal van platte economie, maar een verhaal van brede welvaart. De keuzes die we maken, zijn nodig om de sector, het voedselsysteem en Nederland door te geven aan volgende generaties en ze zijn nodig om PAS-melders en interimmers te kunnen legaliseren. Voor landbouwproductie blijven gewasbeschermingsmiddelen noodzakelijk om oogsten te beschermen en voedselproductie stabiel te houden. Tegelijk moet de afhankelijkheid worden verminderd. Een vraag aan de staatssecretaris. Welke stappen gaat de staatssecretaris zetten om met behulp van milieubelastingspunten en integrated crop management het gebruik en de milieu-impact van gewasbeschermingsmiddelen doordacht te verminderen?

Nederland heeft een internationaal sterke positie in plantveredeling, zaadtechnologie en hightechglastuinbouw. Deze sectoren laten zien dat het mogelijk is om efficiënter te produceren met minder grondstoffen en minder chemische input. Wederom een vraag. Hoe kan een gerichte innovatieagenda in de glastuinbouw bijdragen aan voedselzekerheid?

Voorzitter. Jonge boeren zijn onmisbaar. De jonge boeren die ik ken, zijn zelden alleen op hun eigen erf actief. Ze werken samen en zoeken naar mogelijkheden. Ik ben blij te zien dat het kabinet tot 2035 inzet op het geven van vestigingssteun en betere financieringsvoorwaarden. Wat mij betreft kiezen we daarom als politiek ook voor structuurbeleid ten dienste van hen. Jongeren en vrouwen in de landbouw komen met nieuwe ideeën en zijn de verbindende schakel en kracht. Die inbreng hebben we nodig. Voor jongeren en vrouwen op het platteland en multifunctionele landbouw wil de CDA-fractie dus bewust aandacht blijven vragen.

In de stikstofaanpak willen we in basis zo veel mogelijk aansluiten bij bestaande plannen en gebiedsprocessen. Daar is de kennis van het gebied en zit de energie om tot oplossingen te komen. Elk gebied is uniek en niet elk gebied kent dezelfde uitdagingen. Op veel plaatsen, zoals Noord-Holland, de Peel en de Veluwe, wordt in de regio al hard gewerkt aan plannen voor het gebied waarin integraal wordt gewerkt.

Een vraag aan de minister. Is de minister op de hoogte van de aanpak in Noord-Holland en is de minister op de hoogte van de plannen voor de Peel en de Veluwe? Hoe apprecieert hij ze afzonderlijk? De tweede vraag. Is de minister bekend met de wens vanuit de Peel om middelen ook buiten de 250 meterzone in te zetten en staat de minister daarvoor open? Een derde vraag. Hoe voorkomt de minister dat in de beëindigingsregeling, de Vbr, dure bedrijven met weinig natuurwinst worden opgekocht? Hoe zorgt de minister ervoor dat de regeling effectief is waar de nood het hoogst is, bijvoorbeeld op de Veluwe? Er zijn ook zorgen rond de uitvoering van provinciale plannen. Hoe zorgt de minister ervoor dat er landelijke regie komt en er een gelijk speelveld ontstaat in Nederland?

De restopgave wordt gerealiseerd met doelsturing, met heldere borging en focus op het vakmanschap van de boer. De tussendoelen in 2030 zijn bedoeld om te kunnen monitoren en bijsturen waar nodig. Deze doelen zijn geen keuze, maar verplicht. 2030 is nodig om te bepalen of de doelen in 2035 gehaald kunnen worden. We willen dat de boer daar niet alleen voor staat. Daarom is er tot 2035 20 miljard euro aan middelen gereserveerd, waarmee we naast de boer kunnen gaan staan. Een vraag aan de minister. Hoe gaat de minister borgen dat zowel kleine als grote boeren over een passende gereedschapskist beschikken om aan de emissiedoelen te kunnen voldoen?

We investeren in het herstel van natuurgebieden. Hiervoor komt structureel geld beschikbaar. Dit geld is bedoeld om het beheer op orde te brengen, zodat er kan worden bijgedragen aan een goede staat van instandhouding van de natuur. Een vraag aan de minister. Hoe helpt dit geld om Natura 2000-doelen te halen in met name stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden? Dan een vraag over capaciteit voor groene boa's. Die vraagt om structurele financiering. Hoe loopt het proces om daar te komen? Een derde vraag. Herkent de minister het belang van langjarige contracten voor agrarisch natuurbeheer, ANLb, en zegt de minister toe dat ze gaan komen? Een vierde vraag. Is het voor de minister een optie om voor gezoneerde gebieden ook ANLb-pakketten te ontwikkelen?

De dijk. De samenwerking. Landbouw, natuur en stikstof vragen samenwerking op alle niveaus. Laten we daarom kiezen voor een voedselsysteem dat gezond en betaalbaar voedsel verbindt met een gezonde leefomgeving en een aantrekkelijk landschap. Deze doorgaande ontwikkeling vergt samenwerking van verschillende partijen. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur constateert in zijn rapport Falen en opstaan uit 2025 dat de overheid moeilijk haar sturende rol loslaat. Daardoor worden gemeenschappen niet benut. Het advies luidt: creëer gremia waar overheid, bedrijfsleven en gemeenschappen samenkomen. We starten met de oprichting van een productschap 2.0, niet uit nostalgie, maar om uitvoeringskracht met de polder te organiseren. Daarmee zorgen we ervoor dat we kennis en kunde van praktijkmensen gaan inzetten en dat er middels wederkerigheid meer samenwerking ontstaat. Vanuit een productschap wordt het eenvoudiger om innovaties te financieren en de keten bij te laten dragen in kennis, geld en faciliteiten. We voorkomen onder andere freeriders, kunnen data veilig delen en verzamelen, en maken meer snelheid. De laatste vraag aan de minister is: hoe gaat hij het productschap zo snel mogelijk met voldoende middelen vormgeven, met inachtneming van de lessen uit het verleden?

Afsluitend. De hemel, het grotere verhaal. De hemel omvat zowel het land als de dijk en vormt voor velen een uitgangspunt en gedeeld doel. Zo'n gedeeld verhaal hebben we hard nodig. We hebben een gezamenlijke taal nodig, een dialoog over waarden, een idee van hoe onze landbouw en onze natuur, ons voedselsysteem, er in 2050 uitzien, van waar landbouw plaatsvindt en onder welke condities. De landbouw is niet alleen een economie van geld. Landbouw is onderdeel van een verhaal van brede welvaart. De investeringen in het landelijk gebied leggen de basis.

De polder is de plek van de hemel, het land en de dijk. Het CDA is trots op onze innovatieve landbouw, tuinbouw en visserij. Daar zet ik me in de LVVN-commissie samen met mijn collega Joris Lohman met hart en hoofd voor in.

Dank u wel.

De heer Koorevaar (CDA):

Een aantal, ja.

De heer Koorevaar (CDA):

Dank u wel.

De heer Koorevaar (CDA):

Dank u wel, mevrouw Bromet, voor de vraag. Ik ben even aan het zoeken, zodat ik het inderdaad allemaal netjes doe. Die doelen somde ik net op. Dat zijn de doelen die ook terugkomen in het coalitieakkoord. 2035 is het doel, met een tussendoel in 2030. De provincies zijn inderdaad al bezig. In dit akkoord hebben we gezegd dat we eigenlijk drie dingen doen, met ten eerste generieke reductie. Ik denk dat de landelijke overheid duidelijk moet maken hoe je die kan bereiken. Ik denk dus dat het ook aan de minister is om te komen met voorstellen voor de manier waarop je die landelijke doelen van generieke reductie kan bereiken. Dan hebben we de gebiedsprocessen en de zonering. Die worden vaak al opgepakt in de provincies. Ik denk dat mevrouw Den Hollander daarvan een goed voorbeeld van gaf uit Foodvalley. De Peel is een ander goed voorbeeld. Ik geloof dat het vorige kabinet ook al geld voor die regio's heeft gereserveerd. Ook in dit coalitieakkoord staat dat daar in 2026 al mee wordt begonnen. Ik denk dat dat al een eerste antwoord is op uw vraag.

Het zou voor mij een klein beetje freewheelen zijn om te zeggen wat we dit jaar gaan doen, maar ik denk dat boeren wel die duidelijkheid willen. Die willen duidelijkheid over de manier waarop ze dit jaar inzicht kunnen krijgen in welke maatregelen ze kunnen nemen om aan die doelen voor generieke reductie te voldoen. Ik heb daar wel ideeën over, maar ik denk dat het verstandiger is om de minister te laten komen met voorstellen. Ik zal twee dingen noemen; het heeft te maken met veldemissies en met stalemissies. Wat kun je daarin doen om daadwerkelijk de stikstofemissie te reduceren?

De heer Koorevaar (CDA):

Dank u wel voor de vraag. Dat neemt niet weg dat we ook zien dat ammoniak uit twee bronnen komt. Het komt uit veldemissies, dus bij het uitrijden van mest. Het komt ook uit de stal, want waar urine met mest gemengd wordt, ontstaat ammoniak. We hebben in het coalitieakkoord gezegd dat we vanaf 2019 gaan kijken. Voorlopers, dus boeren die al sinds 2019 stappen hebben gezet … Wat mij betreft — dan ga ik een klein beetje freewheelen — ga je werken met een bedrijfsplan dat voor jouw bedrijf de juiste richting is om uiteindelijk aan die generieke reductiedoelen te kunnen voldoen. Dat zou mijn kijk zijn. Ik vind dat de landelijke overheid ook in de lead is om dat uit te rollen.

De heer Koorevaar (CDA):

Ik denk dat dat sneller kan. Ik geloof ook in de kracht van de sector. Ik hoor ook vaak, zeker van jonge boeren, dat zij zin hebben om eraan te gaan beginnen. Ik verwacht dus ook duidelijkheid van het kabinet over hoe je daar dan aan kan gaan voldoen. Daar zal ik het kabinet, net zoals u — daar ben ik van overtuigd — ook op bevragen.

De heer Koorevaar (CDA):

Het wordt mijn nieuwe kersthit, denk ik.

De heer Koorevaar (CDA):

Dank u wel voor de vraag. Ik denk dat we het afromen van fosfaatrechten kennen in de melkveehouderij. We hebben dierrechten voor de pluimveehouderij en de varkenshouderij. In dit akkoord staat inderdaad dat er afromingspercentages komen en dat die voor de zomer bekend worden. Uw vraag ging specifiek over lease. Ik ken het bewuste amendement waarop u doelt niet. Ik wil wel zeggen dat dit proces met de sector vormgegeven moet worden. De boodschap wordt daar niet anders van, denk ik, maar we moeten wel met elkaar bekijken hoe we dit verantwoord kunnen doen.