43e vergadering, donderdag 12 februari 2026

De voorzitter:

Ik open de vergadering van donderdag 12 februari 2026.

De voorzitter:

Hedenochtend zullen wij alleen stemmen over de ingediende amendementen en de artikelen. De eindstemming over het wetsvoorstel zal bij aanvang van de middagvergadering plaatsvinden. Het betreft de Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001 om werkelijke inkomsten uit bezittingen en schulden in box 3 te belasten (Wet werkelijk rendement box 3). Er zijn drie stemverklaringen, van de heren Stoffer, Vermeer en Grinwis. Ik geef het woord aan de heer Stoffer voor zijn stemverklaring. Gaat uw gang.

De heer Stoffer (SGP):

Voorzitter. Ik heb een stemverklaring bij het amendement op stuk nr. 36 van de heer Vermeer. De SGP is kritisch over het wetsvoorstel Wet werkelijk rendement box 3. Het is een verbetering van het huidige stelsel. Dat geven we toe, maar het totaalplaatje is niet wat de SGP als ideaal voor ogen heeft. Er zitten nog heel veel haken en ogen aan. Een daarvan is het lage heffingsvrij resultaat. Met een gemiddeld rendement komen belastingplichtigen met bijvoorbeeld een beperkte aandelenportefeuille al heel snel boven die grens uit. De groep belastingplichtigen wordt ook flink uitgebreid. Het amendement op stuk nr. 36 van de heer Vermeer verhoogt het heffingsvrij resultaat naar €3.600. Dat doel steunen we, maar goede voorstellen moeten ook goed gedekt worden, want anders verleggen we de rekening naar toekomstige generaties. Bij dit sympathieke voorstel zit geen dekking. Het laat de staatsschuld oplopen. Dat is wat ons betreft zeer ongewenst. Vandaar dat wij tegen dit amendement zullen stemmen.

Dat waren de stemmingen. Ik schors voor een kort ogenblik.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de begroting Klimaat en Groene Groei. Het betreft het antwoord in de eerste termijn van de zijde van het kabinet en de voortzetting.

De voorzitter:

Ik heet de minister in vak K van harte welkom. Ik geef haar het woord voor de beantwoording. Wellicht kan zij ons meenemen in de wijze waarop zij haar beantwoording heeft gestructureerd.

Minister Hermans:

Voorzitter. Dan zal ik daarmee beginnen in het kader van de orde. Dat ga ik doen langs vijf lijnen, blokjes of mapjes, of niet echt mapjes, want ik heb hier één mapje liggen. Het zijn in ieder geval vijf lijnen. Ik begin met de betaalbaarheid, gevolgd door de verduurzaming van de industrie, netcongestie, kernenergie en tot slot een aantal overige vragen.

Minister Hermans:

Ik zal het aangeven wanneer ik bij het einde van een blokje aanbeland ben.

Minister Hermans:

Dank, voorzitter. Eind vorige maand was ik in de Eemsdelta. Daar opende de koning een nieuwe fabriek van CIRCTEC, een mooie toekomstgerichte onderneming. De fabriek gaat jaarlijks een enorme hoeveelheid oude autobanden omzetten in nieuwe grondstoffen. Dat levert banen op en een enorme CO₂-besparing. Het zijn dit soort projecten — daar zijn er echt nog veel meer van — en regio's, zoals de Eemsdelta, die cruciaal zijn voor onze ambities voor klimaat en groene groei. Bij dit soort projecten is de afstand tussen Den Haag en Groningen of tussen Groningen en Den Haag niet relevant — zeg ik via u, voorzitter, tegen mevrouw Van Oosterhout, die nog niet binnen is. Zij refereerde daaraan in haar maidenspeech, waarmee ik haar wil feliciteren. Dat waren prachtige woorden. Want die afstand is niet relevant, zeker als je kijkt naar de opgave waar we voor staan in de klimaat- en energietransitie. In het hele land vraagt dat inzet, energie en betrokkenheid. En dat gebeurt ook: je ziet in het hele land prachtige voorbeelden van innovatie van ondernemers die een stap vooruitzetten.

Voorzitter. Ik ben het ook eens met mevrouw Van Oosterhout dat die afstand niet relevant is. Ik ken het zelf van vroeger. Ik heb zelf in Friesland gewoond. Dan ervaarde ik ook dat vrienden dachten dat het naar Friesland langer rijden was dan van mij naar hen. Maar het is even ver, van welke kant je het ook bekijkt. Of beter nog: het is even dichtbij. Dat moet het ook zijn, als je het aan mij vraagt. Beleid moet dichtbij zijn. Daarmee bedoel ik: het moet werken. Daarvoor moet je elkaar spreken en naar elkaar luisteren. Dat geldt altijd, maar zeker voor activiteiten die we in de ondergrond doen, gaswinning in het bijzonder. Daarop kom ik later nog uitgebreider terug.

Eerst nog even naar Groningen, naar CIRCTEC. Want bij CIRCTEC zien we dat de omstandigheden om te kunnen verduurzamen gunstig zijn. Er is op termijn voldoende toegang tot windenenergie en waterstof, waardoor belangrijke verduurzamingsstappen nu ook mogelijk zijn. Dat is niet overal zo, dus we moeten hier vanuit de overheid werk van blijven maken en die randvoorwaarden op orde blijven brengen, om Nederland sterker, onafhankelijker en duurzamer te maken.

Daarvoor zijn de komende jaren drie zaken cruciaal. Ten eerste is er stevig en voorspelbaar beleid voor de lange termijn nodig. Ik kan het dan ook niet meer eens zijn met wat de heer Jumelet daarover zei in zijn eerste termijn. Stevig en voorspelbaar beleid is vereist, niet tot 2030 maar tot 2040, zodat investeerders en regio's zekerheid hebben en plannen kunnen maken. En we moeten uitvoeren wat we met elkaar hebben afgesproken. Ten tweede moeten we de uitvoering op orde brengen en de randvoorwaarden verbeteren, zodat we resultaten gaan zien: nieuwe energie-infrastructuur, voldoende duurzame energie en nieuwe banen. Dit kan ook niet zonder in regio's op een goede en effectieve manier samen te werken, zodat we doelen omzetten in concrete projecten. Ten derde is er blijvende aandacht nodig voor de betaalbaarheid en het concurrentievermogen, zodat huishoudens en ondernemingen vooruit kunnen en weten waar ze aan toe zijn.

Voorzitter. Daarmee kom ik bij de vragen die gesteld zijn over betaalbaarheid. Ik begin met een vraag van de heer Kops. Ik weet niet of dit een teken is van de dag, maar die liep net even de zaal uit. Ah, daar is de heer Kops weer! Die vroeg mij wat ik nou ga doen voor huishoudens en hun energierekening. Ik begrijp goed dat mensen zich blijvend zorgen maken over de hoogte van de energierekening. Als je de stijgende gasprijzen ziet op de groothandelsmarkt en de koude periodes die eraan komen, begrijp ik dat je je afvraagt: wat doet dit en wat betekent dit voor mijn energierekening? Dit is voor het kabinet dus ook een blijvend aandachtspunt. Energie moet niet alleen beschikbaar zijn; ze moet ook betaalbaar zijn en blijven voor iedereen. Niet om dit vraagstuk te bagatelliseren, maar wel om even de cijfers en de situatie feitelijk neer te zetten, zeg ik: op dit moment liggen de gastarieven voor een eenjarig vast contract 11% lager ten opzichte van vorig jaar januari en 3% lager ten opzichte van afgelopen december.

Maar nogmaals, dat ontslaat ons niet van de plicht hier continu aandacht voor te hebben en de inzet die dit kabinet op meerdere fronten pleegt door te blijven zetten, door huishoudens te steunen voor wie de energierekening een probleem is. Daarvoor heeft dit kabinet de energiebelasting structureel verlaagd met 100 miljoen euro per jaar vanaf 2026. Er is hulp en er zijn financiële middelen beschikbaar om woningen beter te isoleren en het energiegebruik daardoor te verminderen. Dat is natuurlijk uiteindelijk, op de lange termijn, structureel de beste manier om de energierekening naar beneden te brengen. Specifiek voor mensen die hun rekening niet kunnen betalen, wordt er dit jaar 30 miljoen euro extra uitgekeerd aan gemeenten, die hiermee huishoudens in energiearmoede aanvullend kunnen ondersteunen. Tot slot wordt er door de collega's op het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid keihard gewerkt aan de realisatie van het publieke energiefonds, met als inzet om dat deze winter gereed te hebben.

Voorzitter. We hebben ook een aantal subsidieregelingen waarmee we mensen helpen en waarmee we de drempel verlagen om een verduurzamingsmaatregel te nemen. Een daarvan is de Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen. De heer Flach en de heer Klos hebben daar vragen over gesteld.

De heer Klos vroeg het volgende. Er staat nu geld gereserveerd op de begroting voor de ISDE-regeling — die is gericht op het subsidiëren van onder andere warmtepompen — maar zouden we dat geld eigenlijk niet moeten gebruiken om de Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen nog een impuls te geven? De heer Flach merkte namelijk terecht op dat het aanvullende budget van 20 miljoen euro dat het kabinet in december beschikbaar heeft gesteld, heel snel op was; sterker nog, dat was overtekend. Dit is een hele begrijpelijke vraag, want ik onderschrijf met de heer Klos en de heer Flach het belang van de opschaling van collectieve warmte en de essentiële rol die woningcorporaties en andere verhuurders spelen om dit te ondersteunen. Ik zei al: we zagen de enorme belangstelling voor die regeling eind vorig jaar. Wellicht hing die samen met de behandeling van de Wet collectieve warmte in de Eerste Kamer. Het is goed dat die wet nu eindelijk door beide Kamers behandeld en aangenomen is. Daarmee staat het fundament voor hoe we dit gaan organiseren. Nu moeten we het ook voor elkaar krijgen. Daar kan die regeling aan bijdragen. Ik snap dus heel erg de vraag en het verzoek. Tegelijk zeg ik: ik zou dit heel graag aan mijn opvolger, of aan een volgend kabinet over willen laten, omdat dat dan mee kan lopen in de reguliere besluitvorming die plaatsvindt over de manier waarop je de middelen uit het Klimaatfonds besteedt, zodat we ook het advies kunnen afwachten dat TNO en PBL altijd geven op de voorstellen die vanuit de ministeries worden gedaan voor het besteden van de Klimaatfondsmiddelen en zodat we dat ook op een zo efficiënt en doelmatig mogelijke manier doen. Maar nogmaals, ik onderschrijf het belang en ik zie ook dat het nodig is om die duurzame warmte te blijven aanjagen en stimuleren.

Voorzitter. Nu we het hebben over de gebouwde omgeving, kom ik even bij een vraag van de heer Jumelet over koeling en de relevantie daarvan. Daarover deel ik dat het vraagstuk van koeling steeds belangrijker wordt en dat de koelbehoefte ook toeneemt, bijvoorbeeld omdat we steeds meer en beter isoleren. Goed inzicht in de precieze koelbehoefte is dus belangrijk. Halverwege 2025, dus vorig jaar, is door het kabinet de zogenaamde Hitte aanpak gepresenteerd. In de bouwregelgeving worden op dit moment ook al eisen en normeringen voor het voorkomen van oververhitting meegenomen bij nieuwbouw en renovaties. Bij de energieprestatieberekeningen wordt al expliciet gekeken naar de koelbehoefte en het risico op oververhitting bij nieuwbouwwoningen. Maar we zien ook dat we mogelijk nog niet alle antwoorden op dit vraagstuk hebben. Er loopt op dit moment dus ook een interdepartementaal beleidsonderzoek, een ibo-onderzoek, naar de energietransitie van de woningvoorraad richting 2050. Ook daarin wordt de koelbehoefte betrokken. De relevantie van het onderwerp voor ons energiesysteem en specifiek voor de gebouwde omgeving deel ik dus. Die zit volgens mij ook in een aantal stappen die al gezet zijn en in dat onderzoek. Ik zou nu dus geen aparte visie willen ontwikkelen, zoals de heer Jumelet mij vroeg. Daarvoor zou ik eerst echt even de resultaten van het onderzoek willen afwachten. Maar nogmaals, het belang onderschrijf ik.

Voorzitter. In het kader van de betaalbaarheid vroeg de heer Grinwis specifiek naar de nettarieven. De heer Grinwis, zeg ik via u, voorzitter, noemde de amortisatie. Hij vroeg ook of er niet gekeken moet worden naar een kapitaalstorting bij TenneT. Even over de amortisatie en de langere afschrijvingsperiode als een manier voor TenneT om de grote investeringen die het gaat doen en die het mag doorberekenen in de nettarieven, over een langere periode uit te kunnen smeren. Dat is door het kabinet onderzocht. Ik moet eerlijk zeggen dat ik er ook hoge verwachtingen van had. We hadden met elkaar natuurlijk wel een aantal voorwaarden gesteld. Een daarvan was als volgt. Je wil niet dat als je dat instrument zou gaan inzetten, dat er alsnog toe zou leiden dat je rekeningen doorschuift naar volgende generaties. Aan die voorwaarde kon helaas niet worden voldaan, zo bleek uit ons onderzoek. Dat is op Prinsjesdag met de Kamer gedeeld. Vandaar dat deze optie van tafel is gegaan.

Dan suggereerde de heer Grinwis om te kijken naar een kapitaalstorting als middel om de nettarieven te verlagen. De vraag daarbij is als volgt. Als je dat doet, leidt dat niet tot een verlaging van nettarieven. Je verandert namelijk verder niets aan de financieringsstructuur. De investeringen die TenneT doet, mag het dus nog steeds doorrekenen in de nettarieven. Dan kom je bij de variant van een subsidie. Dan zou dat namelijk wél kunnen. Dat gaat om hoge bedragen; dat hebben we volgens mij ook in eerdere debatten al wel gewisseld. Het kabinet doet dat natuurlijk ook, bijvoorbeeld via de IKC, in de richting van bedrijven. Maar de heer Grinwis vroeg specifiek naar huishoudens, want ook daarvoor gaan de nettarieven natuurlijk omhoog. Daar zoekt de kabinet het in de route van de korting op de energiebelasting.

Voorzitter. Ik zei al dat de betaalbaarheid van ongelofelijk groot belang is. Het zorgt ervoor dat huishoudens, maar natuurlijk ook ondernemers, kunnen blijven meekomen in deze hele transitie en dat ze de stappen blijven zetten om te investeren. Want als je de investeringsruimte ziet, dan ga je kansen en ruimte zien. Dat hebben we samen nodig om stappen vooruit te blijven zetten.

Voorzitter. Via die route kom ik eigenlijk bij de vragen over de verduurzaming van de industrie. Dat betekent dus dat ik bij een volgend blokje ben beland.

Minister Hermans:

Zeker niet.

Minister Hermans:

Als ik heb uitgestraald dat ik de duurzame warmte, of de verdere ontwikkeling van ons warmtesysteem in Nederland, niet belangrijk vind, dan wil ik dat bij dezen rechtzetten. Het is namelijk een hele belangrijke pijler onder ons klimaat- en energiebeleid. Voor die woningen waarvoor elektrificatie geen optie is, is dit de duurzame oplossing. Dat vraagt de komende jaren nog een heleboel, maar zeker waar je nu stappen kan zetten en waar die regeling een duwtje in de rug kan zijn, vind ik dat belangrijk. Mijn terughoudendheid had betrekking op het nu, op dit moment in het debat, even herverdelen van die middelen als demissionair minister op de allerlaatste dag waarop dit kabinet debat voert. Dit is dus ook mijn laatste debat als minister van Klimaat en Groene Groei. Maar je moet kijken naar hoe die middelen op dit moment in het fonds zitten en hoe je ervoor zorgt dat middelen die we overmaken naar departementen ook besteed worden en niet, zoals de heer Flach terecht opmerkte, aan het eind van het jaar teruggaan naar de generieke middelen, dus dat ze echt besteed worden aan waarvoor ze bedoeld zijn. Dan moet je ook kijken welke regelingen goed werken en naar welke regelingen veel vraag is. Daar is dit er absoluut een van.

Minister Hermans:

Dat zijn natuurlijk investeringen die in de komende jaren gedaan worden; het omvat dus niet allemaal alleen het volgende jaar of het jaar daarna. Specifiek over die amortisatie: er moet in die variant de komende jaren ruimte zijn. Zit daar, kijkend naar de ontwikkeling van de energietarieven, voldoende ruimte in om wat je nu minder in rekening brengt, straks wat meer in rekening te kunnen brengen? Het moet zich uiteindelijk immers natuurlijk wel terugbetalen. Toen wij een nadere analyse maakten van de ontwikkeling van die tarieven in het bestuderen van die amortisatievariant bleek dat verschil gewoon onvoldoende om te kunnen zeggen dat de kosten daarmee op een eerlijke manier over een langere periode worden uitgesmeerd. Daarmee schuif je dus eigenlijk een onevenredig groot deel door naar de volgende generatie.

Minister Hermans:

Ik denk dat we allemaal, ook dit kabinet en het volgend kabinet, het probleem van de oplopende nettarieven zien. Heel specifiek zien we dat natuurlijk in de concurrentiepositie van onze industrie, omdat de energiekosten in Europa in vergelijking met de rest van de wereld al hoger zijn en in Nederland hoger dan binnen Europa. Daar zijn dus al een aantal stappen op gezet via de IKC, de verlenging en ook de uitbreiding van de IKC. Die staan in het coalitieakkoord. Daarin staat ook een envelop klaar om nog aanvullend iets te doen op het punt van die nettarieven. Dan blijft er de vraag wat dit bij huishoudens betekent voor de betaalbaarheid. Nu richten we ons specifiek op de route via de energiebelasting, maar deze discussie is niet klaar; dat ben ik met de heer Flach eens. Het gaat overigens echt over grote bedragen; daar kom ik zo bij de netcongestie op terug. We moeten dus alle maatregelen nemen die mogelijk zijn om die grote investering … Die 195 miljard kan je naar beneden brengen door een aantal maatregelen te nemen.

Minister Hermans:

De heer Kops schetst een aantal ontwikkelingen in de energieprijzen en de gasprijzen. Ik plaatste de prijzen van een vast contract op dit moment ten opzichte van vorig jaar even in perspectief. Ik vind het ook onze taak om die feiten wel af en toe te schetsen om de discussie in evenwicht te brengen. Nogmaals, de heer Kops schetst een aantal ontwikkelingen die prijsopdrijvend zijn, zou je kunnen zeggen, maar ik noemde net ook een aantal dingen die dit kabinet gedaan heeft. Ik denk dan aan het structureel beschikbaar maken van 100 miljoen om de energiebelasting te verlagen. 30 miljoen is beschikbaar voor gemeenten om mensen die echt in directe nood zitten met hun energierekening extra te ondersteunen. Ik geloof dat dat naar aanleiding van een motie of een amendement van de heer Grinwis was. En er wordt met man en macht gewerkt om dat noodfonds, dat energiefonds, op te richten. Dus het is niet zo dat er niks gebeurt. Er is absoluut aandacht voor.

Minister Hermans:

Ik zal de financiële maatregelen die ik net noemde niet herhalen. Ik vind dat de heer Kops echt geen recht doet aan het belang en de werking van het energiefonds, het publieke energiefonds. Ik ga er wel één benadrukken. Dat is de ongelooflijke inzet die er wordt gepleegd door woningcorporaties en door verhuurders, op heel veel plekken in het land, om te isoleren, om maatregelen te nemen om woningen energiezuiniger te maken. Want wat je niet verbruikt, hoef je uiteindelijk ook niet te betalen. Dat is uiteindelijk op de lange termijn dé maatregel om de energierekening omlaag te brengen. Daar wordt fors in geïnvesteerd, ook de komende jaren nog.

Minister Hermans:

Dit kabinet zet langs verschillende lijnen in op betaalbaarheid van de energierekening. Betekent dat dat daarmee niemand meer een probleem heeft en dat voor niemand die energierekening meer hoog is? Nee, absoluut niet. Is dit dus iets wat klaar is? Nee, dat ook niet. Wat betreft gas hebben we de afgelopen jaren om hele goede en hele terechte redenen keuzes gemaakt. We importeren inderdaad op dit moment meer. Ik zal zo meteen nog wat zeggen over wat dat betekent voor onze onafhankelijkheid. Maar laten we dat alsjeblieft niet vermengen met de aandacht die er is en moet blijven voor de betaalbaarheid van de energierekening.

Minister Hermans:

Als ik feiten in een discussie breng om ook even de andere kant te benoemen, doe ik dat niet om sussend te doen over een vraagstuk waarvan ik bij herhaling heb gezegd dat ik dat van groot belang vind, namelijk de betaalbaarheid van de energierekening. Ik ben nota bene mijn antwoord begonnen met te zeggen dat ik snap dat mensen, als je ziet dat er koude dagen aankomen en er berichten zijn over fluctuaties in de gasprijs, denken: zit er nog voldoende in de opslagen en kan ik het nog betalen? Dus daar doe ik op geen enkele manier lichtzinnig over.

Dan de vulgraad, waar we de afgelopen weken op verschillende momenten, en terecht ook, debatten over hebben gevoerd. We zien die vulgraad inderdaad dalen en zien ook dat die op een lager niveau is dan vorig jaar rond deze tijd. Tegelijkertijd is het ook zo dat de opslagen niet de enige bron zijn waar wij deze dagen, deze weken, ons gas vandaan halen. Het zijn opslagen die wij in het winterseizoen gebruiken om te kunnen voldoen aan de extra vraag als het koud is, maar we hebben ook nog steeds de import en natuurlijk onze eigen productie. De import van lng gaat gewoon door. Die schepen blijven komen. Daar is die relatief lage prijs wel een belangrijke factor in. Die markt blijft zijn werk gewoon doen.

Tot slot is het volgende nog wel belangrijk om te noemen als het over het percentage gaat. Dat houd ik natuurlijk dagelijks in de gaten. Mijn collega's op het ministerie kennen inmiddels mijn eerste vraag in de ochtend: hoe staat het ervoor? Maar per 1 april van dit jaar houdt het contract, of de samenwerking, met GasTerra op. Dan past het ook in de ontwikkeling dat de gasopslagen tot april leeggeproduceerd worden. Dat neemt niet weg dat we dit in de gaten houden, omdat we het gas wel gewoon nodig hebben voor de leveringszekerheid. Er moet voldoende gas beschikbaar zijn om huizen te kunnen verwarmen maar ook om de industrie te kunnen laten draaien.

Minister Hermans:

Mag ik nog één reactie op het eerste punt van de heer Grinwis geven? Dat ging over de vulgraad voor komend jaar en de strategische voorraad. Aan beide kom ik tegemoet. De vulgraad is weer iets opgehoogd voor 1 november. Via wetgeving is geregeld dat we in 2026 voor het eerst een strategische voorraad kunnen aanleggen. Dat gaan we ook doen. In het kader van het strategische gasbeleid, waar ik toe ben opgeroepen via de motie-Grinwis, kijken wij ook wat de omvang van die voorraad moet zijn naar de toekomst toe. Maar dit jaar doen wij een eerste vulling.

Dan de tweede vraag van de heer Grinwis, over het aanstaande bericht van TenneT. Ik ben daarover geïnformeerd. Ik ben daar … Ik weet even niet zo goed welk woord ik daarop moet plakken, maar ik ben er ontstemd over. We werken al jaren, ook de netbeheerders, ook TenneT, met man en macht om de drukte op het stroomnet af te vlakken. Ik zou niet willen zeggen "oplossen", want dat gaat echt nog wel even duren. Het gaat om afvlakken. Een paar maanden geleden leek het nog voorzichtig de goede kant op te gaan. Ik zeg echt met nadruk: voorzichtig. Nu komen er cijfers die echt een veel minder rooskleurig beeld laten zien, met potentieel grote consequenties voor Flevoland, Gelderland en in bijzondere mate voor Utrecht. Dus ik heb regelmatig contact met de provincies Flevoland, Gelderland en Utrecht, met TenneT en met de regionale netbeheerders om te kijken wat we in het algemeen doen aan de netcongestie in deze drie provincies, maar in het bijzonder aan dit specifieke onderwerp. Als je moet overgaan tot zo'n ingrijpende maatregel, waar de heer Grinwis ook op doelde, kan dat niet zomaar zonder hele zorgvuldige afwegingen, berekeningen en een second opinion. Ik wil precies weten welke maatregelen we nog kunnen nemen voordat we tot zo'n ingrijpende maatregel komen. Dat kan en mag alleen in goed overleg met de provincies, TenneT en de netbeheerders. Ik ben hier echt meer dan ontstemd over.

Minister Hermans:

Ik herken niet alle beelden die de heer Grinwis schetst, en tegelijkertijd ook weer wel. TenneT, de regionale netbeheerders en wij misschien ook wel, hoefden nooit na te denken over de netwerkcapaciteit. Die was er gewoon. Als je een nieuwe of een grotere aansluiting wilde, was die er. Ineens is het een van de grootste vraagstukken — misschien is het wel het grootste — in onze energievoorziening op dit moment. Dat vraagt een hele andere manier van werken en benaderen. Daar kunnen we allemaal nog stappen in zetten, denk ik, ook wij vanuit de Rijksoverheid. Al pratende probeer ik me te herinneren … O ja, de heer Grinwis overweegt een motie voor extra actie. We hebben natuurlijk het Landelijk Actieprogramma Netcongestie. Dat programma moet gewoon doorgaan, maar het is volstrekt onvoldoende om dit vraagstuk aan te pakken. Daarom is er nog een aparte FGU-aanpak voor Flevoland, Gelderland en Utrecht, heb ik versnellingsmaatregelen genomen en is onlangs het Aansluitoffensief gelanceerd. Al die dingen moeten samen doorgaan. Ik denk dat het ook nodig is om een goed beeld te krijgen van het exacte probleem in de cijfers, berekeningen en prognoses. Op dat gebied zijn aanvullende stappen nodig, zodat we een goede weging kunnen maken van bijvoorbeeld de betrouwbaarheid en het nemen van meer risico op het net. Ik denk dat er op dat gebied aanvullende stappen nodig zijn. Het ging net over een warme overdracht aan mijn opvolger. Dit zou ik ook aan mijn opvolger overdragen, die met het onderwerp netcongestie aan de slag gaat.

Minister Hermans:

De reden dat ik "nu geen visie op ontwikkelingen" zei, is dat er al zo veel loopt en er nu aan het ibo wordt gewerkt. Ik zou de uitkomsten daarvan willen gebruiken. Ik geloof niet dat het in die zin onderdeel is van het Nationaal Plan Energiesysteem. Het zit echt in het ibo over de gebouwde omgeving. Ik zit even te denken, want we hebben zo veel documenten en strategieën. Wat daaruit komt, is natuurlijk wel relevant voor hoe we verdergaan met dit onderwerp. Ik zou het daar dus graag aan willen koppelen. We hebben de hitteaanpak en de normen die bij renovatie en nieuwbouw gelden. Het is dus niet zo dat er geen aandacht voor is.

Minister Hermans:

Dat deel ik.

Minister Hermans:

Dat is een goede vraag. Op dit moment lopen er gesprekken over hoe we die overgang straks, als de activiteiten van GasTerra aflopen, op een goede manier doen, over de rol van de NAM vanaf dat moment en over de rol van EBN. Die gesprekken lopen. Daar wil ik nu in het openbaar verder niet al te veel op ingaan, want dat zou die gesprekken niet ten goede komen, maar het is voor mij van het grootste belang dat we daar op een goede manier en in goed overleg met elkaar uit komen. Dat constructieve gesprek loopt ook.

Minister Hermans:

Dat leegraken, waar we al menigmaal over hebben gediscussieerd, is niet het grootste vraagstuk op dit moment. Het gaat er vooral om hoe we ervoor zorgen dat ze weer gevuld worden vanaf 1 april. Dat zegt de heer Vermeer ook terecht. Daarop is alle inzet nu gericht. Daar is EBN uiteraard ook bij betrokken.

Minister Hermans:

Hier heb ik inderdaad eerder met de heer Van den Berg en collega's van de heer Van den Berg over gedebatteerd. Het feit dat de gasopslagen leger zijn of dat er eerder begonnen is met het onttrekken van gas uit die voorraden, heeft onder andere met de prijs te maken. Die gasopslagen en de inhoud van die gasopslagen zijn natuurlijk wel eigendom van marktpartijen. Die hebben contracten met afnemers, klanten. Die moeten zij beleveren op het moment dat die vraag hebben naar gas. Dat kunnen ze uit opslagen halen. Er wordt natuurlijk ook naar de prijs gekeken om te zien of het aantrekkelijker is om het uit de opslag of uit de import te halen, maar uiteindelijk moet aan de vraag worden voldaan. In algemene zin geldt dat je de leveringszekerheid en betaalbaarheid met elkaar in evenwicht moet brengen. Daarom is het steeds zo zoeken naar de balans tussen welke taak en rol je als overheid op je neemt en wat je aan de markt laat als het aankomt op het vullen van gasopslagen.

Minister Hermans:

Maar de gasprijs wordt natuurlijk ook bepaald door het aanbod op de markt en door wat er geproduceerd wordt in bijvoorbeeld de VS en Qatar. Dat ligt dus niet alleen maar aan wat er in de opslagen zit of niet. Dat is dus een veel groter vraagstuk, met veel meer factoren die op elkaar inspelen. Dan de vraag of we daarin een stapje terug moeten doen als overheid. Het lastige is dat de gasmarkt een markt is, waarin marktpartijen actief zijn en vraag en aanbod niet alleen de prijs, maar ook de vulling van de gasopslagen bepalen, en dat we tegelijkertijd in de afgelopen jaren hebben gezien dat energie een instrument is in de geopolitiek, conflicten en discussies. Daar past niet bij dat een overheid zich helemaal terugtrekt, zich er niet meer tegenaan bemoeit en er zelf geen rol in vervult. Daar hoort die balans tussen betaalbaarheid en leveringszekerheid en overigens ook onafhankelijkheid bij. Dat is steeds zoeken naar een juist evenwicht.

Minister Hermans:

We hebben op nationaal niveau een vulambitie en op Europees niveau een vulverplichting. Aan die vulverplichting moeten we voldoen en die is publiekelijk bekend. Juist omdat we ook zien dat die markt door onder andere prijsontwikkelingen aan veranderingen onderhevig is, hebben wij er in Europa voor gepleit om die vuldoelstellingen minder rigide en wat flexibeler in de tijd te maken. Dat is een van de maatregelen die we hebben genomen, maar we hebben een Europese vulverplichting en daar moeten we aan voldoen.

Minister Hermans:

Nu moeten we even precies zijn. Het is niet zo dat er vanaf vandaag niemand meer aangesloten gaat worden. TenneT concludeert weliswaar op basis van de laatste berekeningen dat er mogelijk grote problemen aankomen en dat het beeld somberder is dan het bedrijf een paar maanden geleden dacht, maar de vraag is nu wat we in de komende maanden met elkaar kunnen doen om zo'n aansluitstop te voorkomen. Dat heb ik net geschetst in de richting van de heer Grinwis. Eén. Ik wil een validatie van die cijfers. Ik wil gewoon precies weten hoe het zit, omdat het beeld van hoe het er nu voorstaat te vaak wisselt. Twee. Welke verschillende maatregelen kan je nog nemen om zo'n aansluitstop te voorkomen? Die is namelijk volstrekt onwenselijk; laat daar geen spoor van twijfel over bestaan. En drie. Wat kunnen we in de provincies specifiek doen? Flevoland is geen Gelderland en Gelderland is geen Utrecht en andersom. Wat kunnen we daar nog specifiek doen om dit te voorkomen? Zijn er nog maatwerkoplossingen mogelijk? Daar vindt op dit moment het gesprek met de provincies over plaats.

Minister Hermans:

Daar zou ik later uitgebreid op ingaan, ook naar aanleiding van een vraag van mevrouw Teunissen, maar ik kan dat natuurlijk ook nu doen. In het algemeen doen we het volgende om die afhankelijkheid af te bouwen; het gaat eigenlijk langs een aantal sporen. In eerste plaats versnellen we de eigen productie op de Noordzee en zorgen we ervoor dat we die op peil houden. We zetten natuurlijk blijvend in op energiebesparing, want wat je niet gebruikt, hoef je ook niet te importeren of op te wekken. We blijven doorgaan met het opschalen van eigen hernieuwbare energie. Wind op zee is daar een belangrijk onderdeel van. Het vierde is diversificatie van de import, precies wat de heer Dassen zei.

Minister Hermans:

Ik heb dat bericht ook gelezen. Volgens mij was dat vanochtend of gisteravond, op de NOS. Dat zijn natuurlijk cijfers die we naar beneden willen brengen. Tegelijkertijd hebben we nog even gas nodig. Het is dus zoeken hoe je het op een goeie manier doet. Je wilt het inderdaad uit verschillende bronnen halen en daarvoor moet je contracten afsluiten. Daar zijn we mee bezig.

Minister Hermans:

We doen een heleboel. Dat schetste ik net. We gaan onverminderd door met het produceren van onze eigen duurzame energie. We zetten in op energiebesparing. We hebben natuurlijk onze eigen productie en we hebben de diversificatie. Daarvoor kijken we bijvoorbeeld ook naar Qatar. Daarmee hebben wij nu nog geen afspraken, maar dat is work in progress, zou je kunnen zeggen. Ik deel met de heer Dassen dat we hier heel alert op moeten zijn en dat je de ene afhankelijkheid niet voor de andere wil inruilen, maar ik wil ook de suggestie wegnemen dat je dit van vandaag op morgen kan hebben aangepast. Ik zie de non-verbale communicatie van de heer Dassen, maar dat zat wel een beetje in de eerste zin van zijn interruptie.

Minister Hermans:

Ik ben het met de heer Dassen eens; dat heb ik geschetst. Daarom is er beleid langs vier sporen: hernieuwbare energie, energiebesparing, eigen productie en de diversificatie van de import. Daar wordt elke dag keihard aan gewekt door collega's op mijn ministerie en bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Ik werk daar in Europees verband aan, want Nederland is natuurlijk niet het enige land dat hiermee te maken heeft. Maar dit is wel een inzet van lange adem.

Minister Hermans:

Ook deze discussie heb ik veelvuldig met mevrouw Teunissen gevoerd. Wij zijn het gewoon fundamenteel oneens over het feit dat we gas echt nog even nodig hebben in deze transitie. Ik vind dat je dat juist om de importafhankelijkheid te verkleinen ook van eigen bodem moet halen. Er zit veel potentie op de Noordzee. Wij hebben afspraken gemaakt met de operators om de potentie die daar zit, versneld te kunnen boren. Dat is gewoon een stap die we zullen moeten zetten. Tegelijkertijd hebben we nog een aantal kleine velden op land waar we dat als het veilig en verantwoord kan, ook blijven doen. Dat is één.

Dan het tweede punt. Ik ben het ook met mevrouw Teunissen eens. Ja, we gaan door met het verhogen van onze eigen duurzame energieproductie. Dat doen we vooral via wind op zee, maar de aanleg van die parken kost tijd en geld. Dat geld is nu gelukkig gereserveerd, maar er gaat ook tijd overheen. In die tijd hebben we dat gas nog nodig. Ja, dan halen we het ook uit het buitenland. En ja, dan moeten we dat ook diversifiëren.

Minister Hermans:

Dit kabinet en het volgende kabinet werken verder aan de klimaat- en energiedoelstellingen die we hebben afgesproken. Het vorige kabinet deed dat ook. Daar hoort bij dat we het gasgebruik afbouwen. Dat hoort ook bij een klimaatneutraal Nederland in 2050. Daar werken we dus onverminderd aan door. Terwijl je het gebruik van die fossiele brandstoffen afbouwt, moet je de productie en het gebruik van hernieuwbare energie en kernenergie, zeg ik er dan toch bij, opbouwen in de komende jaren. Dat hoort erbij. Maar het is niet zo dat je van het ene op het andere moment het een uitzet, het ander aanzet en het dan is opgelost.

Ik noemde de versnelling van de productie op de Noordzee en daar waar het veilig en verantwoord kan op land. Tegelijk hebben natuurlijk onze lng-terminals in de Eemshaven, in Rotterdam. We kijken nu naar uitbreiding van die terminals en of er een optie is om in Zeeland meer import naar Nederland toe te laten gaan. Nogmaals, die komt uit verschillende landen. Dat loopt natuurlijk vooral via de Europese lijn en de contracten die marktpartijen uiteindelijk afsluiten met leveranciers.

Minister Hermans:

Ik heb gesproken over afbouw. We bewegen weg van het gebruik van fossiele brandstoffen, van gas en olie. We zijn op weg naar het doel van 2050. Terwijl we afbouwen, bouwen we iets anders op, namelijk de productie van duurzame energie in Nederland en Europa. Dat zal gewoon nog een tijd naast elkaar bestaan.

Minister Hermans:

Die geluiden ken ik, uit brieven, maar ook uit gesprekken die ik gevoerd heb in Friesland, Groningen en Drenthe, aan de mijnbouwtafels die ook in Friesland en Drenthe bestaan en met inwoners op verschillende plekken. Ik snap het ook. Ik snap dat er zorgen over zijn, zeker na alles wat er gebeurd is en de eindeloze discussies die we gehad hebben over Groningen. Die zijn nog niet klaar, dat realiseer ik me. Ik snap dus die bezorgdheid. Aan de andere kant hebben wij gas nog even nodig in ons land, voor het verwarmen van huizen, voor het kunnen koken, voor onze industrie en ons bedrijfsleven, die producten maken die we allemaal elke dag nodig hebben. We kunnen dat niet nu, van het ene op het andere moment, stoppen. Als we dat doen, valt er een heleboel stil in dit land. Het komt er nu dus op aan hoe we dat gebruik van gas op een goede manier afbouwen, die ook past bij onze klimaat- en energiedoelstellingen. Daarbij gaat het ook om de vraag: waar halen we het gas dat we nog nodig hebben, vandaan? Ik had net een hele discussie over importonafhankelijkheid. Een deel van die onafhankelijkheid kunnen we afbouwen door ook op eigen bodem te produceren. Zo zoek je continu naar een balans en een weging van belangen. Daarbij ben ik mij ongelofelijk bewust van de kritische geluiden en de zorgen die er zijn in de provincies Friesland, Groningen en Drenthe. Ik hou daar zo veel mogelijk rekening mee, zeker in de afspraken die we maken. De vraag is bijvoorbeeld of je ook kunt meedelen in de baten, in de lusten, en niet alleen in de lasten van zo'n project.

Minister Hermans:

Mevrouw Van Oosterhout was net niet binnen toen ik begon aan mijn bijdrage. Daarin refereerde ik aan haar maidenspeech. Nu mevrouw Van Oosterhout tegenover mij staat, zeg ik: mijn complimenten voor uw inspirerende persoonlijke verhaal! Ik ging in op de afstand tussen Den Haag en Groningen of Den Haag en Friesland. Die mag niet relevant zijn. We zijn met z'n allen Nederland en leveren allemaal onze bijdrage, bijvoorbeeld aan de klimaat- en energietransitie, of je nu woont in Groningen, in Den Haag of op een andere plek in Nederland. Die afstand mag ook niet relevant zijn omdat we dicht bij elkaar moeten zijn. We moeten met elkaar in gesprek zijn en naar elkaar luisteren, zodat we weten waar de zorgen precies in zitten. Dan kunnen we daar gehoor aan geven of kunnen we misschien zorgen wegnemen. Ik weet niet of we eruit gaan komen als je zegt: we komen er alleen maar uit en het is alleen maar goed als je luistert en doet wat ik zeg. Zo werkt het niet in Nederland. Dat is ook niet mijn ervaring met dit soort ingewikkelde gesprekken. Mensen willen in elk geval hun zorgen kwijt kunnen. Dat wij daar op een serieuze manier mee omgaan, vind ik onze plicht en verantwoordelijkheid. Dat zal ik dus ook aan mijn opvolger meegeven.

Minister Hermans:

Ja, dat kan. In het sectorakkoord gaswinning, waarin gaswinning op land een hoofdstuk is, staat ook het stabiliseren van gaswinning op land in een langer lopend traject naar een verantwoorde afbouw. Dat doen we in die context — ik zal het niet allemaal herhalen — van de hele discussie over de afbouw van fossiel, de opbouw van hernieuwbaar en over hoe we in die afbouw van fossiel zorgen dat we niet te afhankelijk worden van import uit andere landen.

Minister Hermans:

Ja, voorzitter. En het goede nieuws voor u — ik zag u naar de klok kijken — dat ik natuurlijk en passant al een aantal vragen beantwoord heb.

Minister Hermans:

Daarover zijn afspraken gemaakt in het sectorakkoord. Het is voor het eerst dat er ook afspraken zijn met de gasbedrijven, de operators, om de gemeenschappen en regio's mee te laten delen in de baten. Er is 5% afgesproken tot een maximum van 2 miljard kuub. Ik heb gezien dat de provincie Friesland bij monde van de gedeputeerden dat percentage graag wat hoger zou zien, ik geloof 33%, uit mijn hoofd. Heel eerlijk, dat ligt natuurlijk wel heel ver weg van 5%. Als je kijkt naar de afdracht die partijen moeten doen via EBN en belastingen aan de Staat, dan vraag ik me ook wel af of dat nou helemaal realistisch is. Ik vind die 5% echt een goede afspraak. Ik denk dat we echt moeten koesteren dat die afspraak nu gemaakt is en dat we die tafel hebben waar we met de partijen aan zitten. Dat gesprek zullen we in de komende jaren blijven voeren. Daar ga ik zo meteen, in reactie op wat vragen van de heer Köse, nog verder op in.

Minister Hermans:

Voorzitter. De verduurzaming van de industrie. Dat is belangrijk voor onze klimaatdoelstellingen, maar ook voor onze economie, strategische autonomie en weerbaarheid. De heer Köse stelde mij een vraag over de CO₂-infrastructuur en hoe het daar nu mee gaat. Hij vroeg naar de regie daarop vanuit de overheid en naar het afdekken van risico's in dat vraagstuk. Ik deel helemaal het belang van CCS. Dat is heel hard nodig om de klimaatdoelen die we voor de industrie gesteld hebben, te kunnen halen. Dat vraagt natuurlijk ook dat de aanleg van CO₂-infrastructuur, niet alleen de opslag, maar ook het vervoer naar die opslag toe, tijdig gerealiseerd wordt. Voor die opslag is het weer belangrijk dat de CO₂-volumes vanuit bedrijven gecontracteerd worden, zodat er ook voldoende investeringszekerheid is voor een project als Aramis om tot een daadwerkelijk investeringsbesluit te komen. Dat is ook de reden dat het kabinet in 2025 besloten heeft om een deel van het vollooprisico bij Aramis af te dekken. We hebben een kapitaalstorting aan EBN toegezegd zodat EBN ook de benodigde investeringen kan doen. Hier zit dus ook de commitment en de betrokkenheid van het kabinet.

Daarnaast is het belangrijk dat er duidelijkheid is over de openstelling van SDE++ voor de komende jaren. Dat is natuurlijk belangrijk voor de bedrijven of de afvalverbrandingsinstallaties die contracten gaan afsluiten om CO₂ op te kunnen slaan. In die SDE++, dat vollooprisico en die kapitaalstorting zit dus de betrokkenheid. We kijken dus ook naar het afdekken van risico's.

De heer De Groot vroeg mij het volgende. In het kader van die verduurzaming van de industrie, kan er nou niet een structurele overlegtafel komen waar knopen worden doorgehakt op het gebied van randvoorwaarden en energiekosten? Net zoals het overleg met provincies en inwoners van provincies waar gaswinning plaatsvindt, vind ik ook het overleg met de industrie van groot belang. Op dit moment hebben we daarvoor het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie. Dat is een plek waar de rijksoverheid met de provincie, de gemeenten, de netbeheerders en de bedrijven — die zijn vertegenwoordigd via de verschillende clusters — aan tafel zit. Dat is juist een tafel waaraan we niet praten over doelen of over beleid, maar echt over de uitvoering: "Waar loop je tegenaan? Hoe kunnen we dat oplossen?" Als je het mandaat van die tafel zou willen uitbreiden of veranderen, dan zou ik dat iets voor aan een volgend kabinet en een nieuwe minister vinden.

Ik hoorde wel iets heel belangrijks en wezenlijks in de bijdrage van de heer De Groot, namelijk die wederkerigheid: het maken van afspraken waarin je allebei je verantwoordelijkheid neemt. Ja, de rijksoverheid heeft een grote verantwoordelijkheid om de randvoorwaarden op orde te brengen — netcongestie is al genoemd, maar denk ook aan energiekosten, CCS, waterstof en de raffinageroute; daar hebben we al eindeloos veel debatten met elkaar over gevoerd — maar dit vraagt dus ook van de industrie om daadwerkelijk investeringen te doen.

Naast dat Nationaal Programma Verduurzaming Industrie, hebben we onlangs ook een sectortafel Chemie & Materialen in het leven geroepen. Dat is onderdeel van het industriebeleid van de minister van EZ. Daarvoor praat het kabinet met bestuurders en bedrijven uit die industrie, met als doel om innovatie en duurzame groei in de sector te stimuleren.

Voorzitter. Dan vroeg de heer De Groot mij ook naar de papier- en kartonindustrie en de keramiekindustie. Hij vroeg of daar nog aparte afspraken en stappenplannen voor worden gemaakt. Hij vroeg ook of we knelpunten, zaken waar die industrieën tegenaan lopen, terug gaan zien in het nieuwe NPE. De papier-, karton-, keramiek- en steenindustrie maken deel uit van de cluster 6-aanpak. Die zitten overigens ook weer aan de tafel van het NPVI. In september 2025 is er een actieplan 2.0 voor cluster 6 naar de Kamer gestuurd. Daarin hebben we ook een regioaanpak aangekondigd. De bedoeling daarvan is om clusters van bedrijven in een bepaalde regio concreet te kunnen ondersteunen bij de transitie. Een voorbeeld daarvan is Brick Valley. Dat is een aantal baksteenfabrikanten in Gelderland die tegen soortgelijke problemen in de verduurzaming aanlopen.

Verder zijn we bezig om inzicht te krijgen in de aanleg van de benodigde infrastructuur om ook voor deze bedrijven de transitie goed te kunnen laten verlopen. Ook bekijken we wat nou de meest kosteneffectieve transitiepaden voor die sectoren zijn. Daarvoor hebben we bijvoorbeeld met de keramiekbranche, die ook onderdeel is van cluster 6, vorig jaar een uitgebreide analyse uitgevoerd.

Dan over het Nationaal Plan Energiesysteem. In het NPE gaan we niet specifiek in op de knelpunten voor deze sectoren of voor cluster 6, want dat is te specifiek voor het NPE. Het NPE zit er eigenlijk een niveau boven en kijkt naar: hoe moet dat energiesysteem er nou uitzien? Maar we zijn dus wel met die sectoren, zeg ik tegen de heer De Groot, doorlopend in gesprek om knelpunten boven tafel te krijgen.

Voorzitter. De heer Dassen vroeg mij naar de maatwerkaanpak, hoe ik reflecteer op die aanpak en ook wat ik hierover zou willen adviseren aan mijn opvolger. Ik denk dat dat de meest gestelde vraag is in deze begrotingsbehandeling en terecht. Ondanks alle hobbels die we tegenkomen in de maatwerk denk ik dat het in de kern nog steeds een goede manier is om met overheid en bedrijfsleven om de tafel samen te kijken: wat is er nou nodig om de verduurzaming van de grond te krijgen? We zien dat het realiseren van de randvoorwaarden die nodig zijn om te kunnen verduurzamen echt taaie materie is. Over netcongestie is natuurlijk al veel gezegd. Hoge netwerkkosten of elektriciteitskosten zijn ook een goed voorbeeld. Je ziet nu dat de maatwerkafspraken bij Nobian zijn vertraagd; de heer Dassen ging daar ook specifiek op in. Er gebeuren ook nog weleens dingen in de bredere context die een effect hebben. Daar heb ik in een debat vorige week met de heer Jumelet en de heer De Groot uitgebreid bij stilgestaan. Er is nu beroep aangetekend door de provincie tegen een zoutwinningbesluit. Laat ik volstrekt helder zijn: dat staat de provincie volledig vrij, maar dat soort keuzes hebben consequenties. Dat zien we hier in de investeringen die Nobian eigenlijk van plan was op korte termijn te gaan doen, maar die nu voorlopig zijn uitgesteld. Ik zie dat de context waarin de maatwerkafspraken moeten worden gemaakt niet eenvoudig is. Maar ik vind het instrument dat je aan tafel zit en met elkaar op zoek gaat naar een maatwerkoplossing nog steeds een goede aanpak. Ik zal dat principe zeker overdragen aan mijn opvolger om daarmee verder te gaan. Maar de wederkerigheid waar ik net in de richting van de heer De Groot iets over zei, moet ook in die maatwerkaanpak stevig verankerd zijn.

Voorzitter. Dit was de verduurzaming van de industrie en ik kom nu bij netcongestie.

Minister Hermans:

Die tafel heet zo … We hebben een paar jaar geleden dat Nationaal Programma Verduurzaming Industrie gemaakt en van daaruit is die NPVI-tafel, die stuurgroep gekomen. Het is dus niet zo dat we daar nu aan tafel zitten en alleen maar zeggen: dit is het programma, dit moet uitgevoerd worden en zeg maar waar u staat. Mijn ervaring in de afgelopen anderhalf jaar met de discussies aan die tafel is dat ze heel precies gericht zijn op: waar loopt een cluster als Chemelot tegenaan, wat gebeurt er in het Noordzeekanaalgebied, wat gebeurt er in Eemshaven? Het is heel erg op de uitvoering gericht en daar zijn ook steeds ideeën uit voortgekomen: laten we dit verder uitwerken met elkaar, laten we hier specifiek een oplossing voor zoeken. Dat is juist aan de voorkant van nieuwe beleidsvorming of specifieke oplossingen. Kijk, je moet niet vasthouden aan een model omdat je het ooit zo bedacht hebt. Als de clusterregisseurs samen met de nieuwe minister zeggen "het zou helpen om het meer hierover te hebben of minder daarover", alsjeblieft, doe dat. Want de tafel is er niet voor de tafel en om de tafel in ere te houden, maar om voor elkaar te krijgen wat ze voor elkaar willen krijgen, namelijk verduurzaming van de industrie.

Minister Hermans:

Nog even over dat overleg. De overlegtafel die we hebben in het kader van de verduurzaming van de industrie is één vorm van overleg. Op heel veel manieren vindt er natuurlijk overleg en interactie plaats tussen het ministerie en verschillende bedrijven, juist ook om bedrijven te attenderen op alle subsidieregelingen die we hebben. We willen ervoor zorgen dat al die innovatieve ideeën en opschaling van verduurzaming voor elkaar komen. Maar als daar verbeteringen mogelijk zijn, sta ik daar altijd voor open.

Voorzitter. Dan maatwerk. Ik zei net tegen mevrouw Van Oosterhout … Nee, wie stelde mij nou net die vraag over maatwerk? De heer Dassen? Het was een vraag in mijn beantwoording, ja, excuus. Ik vind die wederkerigheid, die wederzijdse verantwoordelijkheid, van ongelofelijk groot belang. Ja, de overheid heeft een verantwoordelijkheid in het op orde brengen van de randvoorwaarden. Die moet ervoor zorgen dat je überhaupt kunt verduurzamen. We hebben uitgebreid met elkaar gedebatteerd over de CO₂-heffing. Die is ooit ingevoerd met de gedachte: daarmee ga je prikkelen om te verduurzamen. Maar in de praktijk zagen we dat het zo niet werkt. Daarin hebben we dus stappen ondernomen. Er is een aantal stappen gezet in het verlagen van de energiekosten. We hebben een eindeloze discussie rondom de raffinageroute opgelost. We zijn bezig met de aanpak van netcongestie. Daar zijn we nog niet mee klaar en we gaan er absoluut mee door. Dat vraagt ook iets van bedrijven. Die moeten zeggen: "Ik zie en erken dat de toekomst een verduurzaamde toekomst is, voor onze concurrentiepositie, klimaat, veiligheid, weerbaarheid en autonomie. Dus ik ga ook investeren." Ik zou tegen mijn opvolger willen zeggen: heb er oog voor dat die wisselwerking op een goede manier een plek krijgt, of dat nou in een overleg is of in een maatwerkafspraak.

Minister Hermans:

De decentrale overheden zijn ook betrokken bij het maken van die maatwerkafspraken. In het geval van Tata gaat het om de provincie Noord-Holland, en in het geval van Nobian is onder andere de provincie Groningen erbij betrokkenheid bij. Dat laat onverlet – dat hebben we ook afgesproken – dat je als provincie de mogelijkheid en vrijheid hebt om beroep aan te tekenen tegen andere besluiten die vanuit de Rijksoverheid worden genomen. Ik vind wel – dat heb ik volgens mij vorige week in het commissiedebat gezegd – dat we daarover altijd in gesprek moeten blijven, en daarom zijn we er ook over in gesprek. Elke keuze die je maakt hebben namelijk consequenties. Dat geldt ook voor de keuzes die ik maak als minister van Klimaat. Je moet wegen wat die consequenties zijn. Ben je bereid om die consequentie te accepteren? Maar deze consequentie vind ik fors. Dan zegt Nobian namelijk: "Wij stellen de investeringsbeslissing, die onderdeel is van de maatwerkafspraken, in elk geval even uit. Die komt later in de tijd." Dat heeft effect op de werkgelegenheid in de regio, op überhaupt de verduurzaming van het chemiecluster. Zoutwinning is belangrijk, ook voor het chemiecluster in Botlek. Als je zo'n besluit neemt, gaat er een heel treintje aan consequenties rijden. Maar nogmaals, de provincie heeft die vrijheid, dat recht. Wij blijven in gesprek. Ik heb begrepen dat de provincie het nu in beraad heeft en dat er begin maart ook weer een overleg is tussen het ministerie en de provincie. Ik hoop echt van ganser harte dat we daar samen op een goede manier uit komen en dat wij de provincie ook het comfort kunnen geven bij haar betrokkenheid en de zorg die ze heeft ten aanzien van de afsluitstrategie van die zoutcavernes.

Minister Hermans:

Deze motie ligt inderdaad nog op mijn bureau. Ik ken het verzoek van de heer Flach over deze uitzondering. Volgens mij was dat zelfs een motie samen met de heer Erkens. Ik heb daar eerder ook al een brief over gestuurd. We hebben daar ook al weleens over gewisseld dat we de grenzen van wat er kan hebben opgezocht en ook de ruimte die er naar onze interpretatie is in de RED III-richtlijn om die uitzondering te maken, maar dat we juridisch niet verder kunnen gaan dan we nu gegaan zijn. Dit is dus geen onwil of het in een laatje laten liggen van een motie, maar dit is oprecht de juridische inschatting die aan onze kant gemaakt is.

Minister Hermans:

Dit is de interpretatie vanuit het ministerie. Er zijn veelvuldig gesprekken over gevoerd in Europa. Het wetsvoorstel moet natuurlijk nog naar de Kamer, dus er is nog heel veel ruimte om dit debat verder te voeren. Ik realiseer me dat er een motie ligt. Dat is ook de reden dat ik dit uitermate serieus neem. Ik ga niet zomaar een motie niet uitvoeren of naast me neerleggen; ik heb ook de verantwoordelijkheid om richtlijnen te interpreteren en dat op een nette en rechtmatige manier te doen. Dit doe ik bij mijn beste weten naar eer en geweten bij deze richtlijn.

Minister Hermans:

Voorzitter, ik zie dit als een aansporing. Volgens mij is dit altijd interpretatie. Je hebt de richtlijn en de daaronder hangende … Hoe heet dat precies? Recital? Nou ja, ik denk dat hier het laatste woord nog niet over gezegd is, maar dat heeft de heer Flach ook benoemd. Punt. Daar houd ik het bij.

Minister Hermans:

Kortheidshalve: ja.

Minister Hermans:

Dat kan ook nu. Mevrouw Teunissen vroeg naar het belang. Dat belang deel ik. Vandaag is er nog een aparte industrietop of -bijeenkomst. Misschien was dat gisteren al en zit het een beetje verkeerd in mijn hoofd. We hebben het eerder al gehad over investeringszekerheid. Het ETS en CBAM zijn daar belangrijk voor. Je wilt weten wat het langetermijnperspectief is, zodat je op basis daarvan kunt investeren. Een van de grote Nederlandse bedrijven zei daar vandaag of gisteren ook wat over in het FD. Onze inzet is dat het belangrijk is om deze maatregelen te behouden, juist voor de investeringszekerheid, voor het langetermijnperspectief en voor de voorspelbaarheid. Ze prikkelen natuurlijk ook de verduurzaming en dwingen ons om duurzame keuzes te maken. Die inzet is er dus. Ik heb dit bij herhaling ingebracht in de Energieraad en de Milieuraad. Ik weet niet anders dan dat dit ook door mijn collega's in het kabinet gebeurt.

Minister Hermans:

Zoals ik al zei: toen we begonnen met dit instrument ... Als je kijkt naar de tijd en naar waar we nu staan, dan had ik hier liever gestaan met een hele trits aan maatwerkafspraken. Het is ook geen geheim —- dat is voor iedereen bekend — dat er een heleboel veranderd is sinds het moment waarop we dit afspraken. Het is er geopolitiek gezien niet echt rustiger op geworden. Denk aan de problemen met de energiekosten en de netcongestie. Ten aanzien van de randvoorwaarden is de situatie minder florissant dan toen we begonnen aan de maatwerkaanpak. Maar dat laat onverlet wat de kern van de aanpak is, namelijk dat je met een bedrijf om tafel zit en vraagt: hoe kan jij, boven op datgene wat je al moet doen aan verduurzaming richting 2030 en 2040, nog een stapje extra zetten en hoe kunnen wij je daarbij helpen? Door dat gesprek te voeren leren we een heleboel over de knelpunten en de vraagstukken waar bedrijven tegenaan lopen in de verduurzaming, wat we ook weer kunnen gebruiken in ons generieke beleid. Ik zou dus nu niet willen zeggen: doe het nog een jaar en stop er dan mee. Gebruik deze aanpak heel gericht om met bedrijven tot afspraken te komen, maar dan wel met wederkerigheid, zoals ik net noemde. Haal uit die gesprekken wat je generiek kunt doen in het beleid of in je subsidieregelingen om het verduurzamingsbeleid effectiever te maken, maar gebruik dit wel echt om het gesprek met de industrie over verduurzaming aan de gang te houden.

Minister Hermans:

Ik wil een mogelijk misverstand voorkomen: het is natuurlijk niet zo dat de maatwerkaanpak het enige instrument is om de verduurzaming van de industrie voor elkaar te krijgen. Die maatwerkaanpak is de plus op de doelstelling die de industrie heeft om te verduurzamen. We voeren het gesprek met bedrijven. Ik heb in de afgelopen anderhalf jaar gezegd dat ik mij focus op de bedrijven waar je de energie en motivatie ziet om daadwerkelijk een extra stap te zetten en een extra ambitie te realiseren. We zijn nog in gesprek met een aantal bedrijven. Het liefst had ik natuurlijk meer gewild — daar zal ik echt niet voor weglopen — maar ik zie nog voldoende potentie om dat voort te zetten en dus niet nu te zeggen: nou, we doen dit nog een paar maanden en dan stoppen we ermee.

Minister Hermans:

Dat is het advies van de WKR van vorige week. Dat heb ik vorige week in ontvangst genomen en daar heb ik met de auteurs van het rapport over gesproken. Eigenlijk zijn er meerdere adviezen in de afgelopen anderhalf, twee jaar die gaan over de vraag waar we ons op moeten richten in onze industrie. Ik heb zelf de chemiebrief gestuurd en de minister van Economische Zaken heeft een aantal sectoren benoemd die prioritair zijn voor Nederland. Ik denk dat dat de aanpak is waar dit kabinet voor staat: niet zozeer zeggen wat je niet wil, maar heel erg focussen op wat je wel wil. De vraag is: wat zijn nou de industrieën van de toekomst, die wij nodig hebben voor een krachtige en weerbare economie? Zo kijk ik ook naar dat advies van vorige week: hoe kunnen we die focus verder aanscherpen?

Minister Hermans:

Ik deel met de heer Van den Berg dat we ongelofelijk voorzichtig moeten zijn met onze industrie, want het zijn bedrijven die producten maken die we allemaal elke dag nodig hebben en producten die we liever hier maken dan dat we ze ergens anders vandaan moeten halen. Het zijn natuurlijk ook bedrijven waar heel veel mensen werken. Kortom, die zijn van groot belang voor onze economie en autonomie. Ik zie ook dat de industrie het zwaar heeft. Dat is de reden geweest dat wij vorig jaar al een aantal maatregelen hebben genomen om de moeilijke positie van de industrie te verzachten. We hebben toen de IKC verlengd, we hebben iets in de raffinageroute gedaan. Ik zal niet alle maatregelen herhalen die we vorig jaar hebben genomen. We moeten ook niet de maatregelen rondom de CO₂-heffing vergeten. Het nieuwe coalitieakkoord neemt nog een aantal maatregelen om aan die kostenkant nog wat extra's te doen, maar ik zeg wel dat dit niet het enige is, want met name de chemie maar ook de staalsector hebben te maken met een internationaal heel ingewikkelde marktsituatie, waarin goedkope producten hier gedumpt worden. Dat is niet op te lossen met nationaal beleid. Dat moeten wij in Europees verband doen. Daar moeten we dus ook mee doorgaan.

Minister Hermans:

Het antwoord is heel simpel: omdat het huidige kabinet bij de afgelopen Voorjaarsnota de IKC al verlengd had voor '26, '27 en '28. Het is dus een ophoging. De bedragen die de heer Van den Berg in het coalitieakkoord ziet staan, zijn een ophoging.

Minister Hermans:

De IKC-regeling kent een duidelijke afbakening voor sectoren die daar aanspraak op kunnen maken en onder welke voorwaarden. De Commissie heeft die voorwaarden net opnieuw gepresenteerd en geeft iets meer ruimte om ook nog wat andere bedrijven te helpen. Dat doen we, maar binnen de ruimte die de regeling geeft, kan iedereen aanspraak maken op die regeling.

Minister Hermans:

Voorzitter. Netcongestie. Daar heb ik al wel veel over gezegd, dus ik hoop dat ik u kan helpen door er wat sneller doorheen te gaan.

Ik begin bij de vraag van de heer Grinwis over datacenters of "datadozen", zoals de heer Grinwis die noemde, en de impact daarvan op het net. Het ministerie van VRO heeft sinds 2024 twee plekken aangewezen waar grootschalige datacenters mogen komen. Dat gaat om de Eemshaven in Groningen en Middenmeer in de Wieringermeer in Noord-Holland. Dat betreft dan grootschalige datacenters van meer dan 70 megawatt en groter dan 10 hectare; die beide voorwaarden moeten van kracht zijn. Gezien de grote elektriciteitsvraag van datacenters, waar de heer Grinwis op doelde, en de impact die zij hebben op het net, vind ik het begrijpelijk dat er vragen ontstaan rondom het vestigingsbeleid en dat de vraag ontstaat of we dat niet moeten aanscherpen om daarmee ook de impact op het net te verminderen. Het vraagstuk van datacenters is wel breder dan alleen energie. Het gaat over digitalisering, strategische autonomie, verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheden en de impact op het energiesysteem. Het vraagt dus een afweging van al die belangen en dus ook een ruimtelijke strategie. Dat vind ik, nogmaals, logisch en begrijpelijk, maar wel een vraag voor een volgend kabinet.

Voorzitter. De heer De Groot vroeg mij naar de flexcontracten: wat gaat daar nou precies aan veranderen en wanneer? Het net beter benutten door het flexibel te gebruiken is van ongelofelijk groot belang om de ruimte die we hebben zo goed mogelijk te gebruiken en te bekijken of we het aantal van 14.000 partijen die in de wachtrij staan naar beneden kunnen brengen. De zogenaamde capaciteitssturingscontracten zijn daar heel belangrijk voor. We zien echter ook dat die nog onvoldoende worden afgesloten. Dat zit 'm op de voorwaarden; dat was de specifieke vraag van de heer De Groot. Dat betreft onder andere de voorwaarden rondom aansprakelijkheid en de looptijd van het contract. Er vindt nu overleg plaats tussen vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, KGG en de ACM om op een aantal van die punten tot aanpassing of verbetering te komen. Het probleem bij de looptijd is dat die nu gekoppeld is aan het einde van de congestiesituatie, maar we weten allemaal niet precies wanneer dat is, dus dat geeft een heel onhelder eindbeeld. We zoeken nu dus naar meer werkbare looptijden van dat contract. De verwachting is dat dat verbeterde contract uiterlijk in april beschikbaar is.

Voorzitter. Dan een vraag van de heer Kops over de inzet van gasgeneratoren: is het niet tegenstrijdig dat netcongestie wordt veroorzaakt door duurzame-energieopwekking, terwijl netbeheerders gasgeneratoren inzetten om pieken op te vangen? Ik begrijp op zich de tegenstrijdigheid die de heer Kops noemt. Ik denk wel dat ons tegenstrijdige gevoel ergens anders vandaan komt. Voor mij zit de tegenstrijdigheid erin dat we het gebruik van gas aan het afbouwen en hernieuwbaar aan het opbouwen zijn, en we nu af en toe gas nodig hebben om balans in dat net te brengen. Natuurlijk moet je het zorgvuldig doen en moet je een goeie afweging maken. Toch denk ik dat het goed is dat we dat doen. Dat is het realisme waar deze tijd van de energietransitie om vraagt. Als de inzet van gasgeneratoren als overbrugging kan dienen en kan voorkomen dat een investering in verduurzaming helemaal niet doorgaat en we dus stil komen te liggen, dan vind ik dat een te verantwoorden en te verdedigen tussenoplossing. Natuurlijk hebben we batterijen en opslag nodig als een langdurigere oplossing, maar dat is gewoon nog niet ver genoeg om dit hele vraagstuk zonder gasgeneratoren te kunnen oplossen.

Voorzitter. De heer Jumelet vroeg me hoeveel bedrijven door het Aansluitoffensief aangesloten kunnen worden. Het eerlijke antwoord is dat we nog geen onderbouwde inschatting kunnen geven van het aantal bedrijven. We kunnen wel het effect in gigawatt geven. De schatting is dat we in 2030 5 tot 10 gigawatt en in 2035 10 tot 20 gigawatt kunnen vrijmaken. Maar dit is, nogmaals, een inschatting van het landelijk effect. We hadden het al over de FGU-regio. Het netcongestieprobleem doet zich in het land natuurlijk op verschillende manieren en in verschillende gradaties voor. De impact zal dus per regio verschillen.

Voorzitter. Wat betekent het Aansluitoffensief voor andere projecten, zoals woningbouw, vroeg de heer Jumelet mij ook. Het doel van het Aansluitoffensief is om zo veel mogelijk ruimte op het net te creëren, zodat je bedrijven en instellingen op de wachtlijst zo snel mogelijk kan aansluiten. Op plekken waar sprake is van tekorten zal dit natuurlijk ook bijdragen aan het eerder ontstaan van ruimte voor prioritaire partijen, zoals de woningbouw.

Voorzitter. De heer Jumelet bevroeg mij over het project Veenoord-Boerdijk. Hij deed dat ook al eerder, in een commissiedebat. Wat hier gebeurt is gewoon superwrang. Eigenlijk is alles in orde — alles ligt klaar — maar omdat de Raad van State sneller met een uitspraak kwam, waren de aannemers bij TenneT nog niet klaar om aan de werkzaamheden te beginnen. Nogmaals, dat is heel wrang in een tijd waarin snelheid geboden is en we elke vorm van vertraging moeten voorkomen. Ik weet dat de grond inmiddels bouwrijp gemaakt wordt. Met de aanleg wordt zo spoedig mogelijk gestart. Ook is er overleg met TenneT, ambtenaren van KGG en mensen in de regio om te kijken waar in de bouw versneld kan worden. Ook evalueert TenneT de gemaakte inschattingsfout.

De heer Flach vroeg me hoe gemeentes kunnen helpen bij het Aansluitoffensief. Gemeentes spelen een hele belangrijke rol bij het tot een succes maken van het Aansluitoffensief. Voor een doorbraak is het opzetten van regionale tenders voor flexibiliteit namelijk van groot belang. We hebben regionale overheden, en dus ook gemeentes, hard nodig om locaties te zoeken, bijvoorbeeld voor regelbaar vermogen of batterijen. Daarnaast zijn gemeentes natuurlijk verantwoordelijk voor het verlenen van de benodigde vergunningen. Kortom, we hebben de hulp van en de samenwerking met gemeentes hard nodig.

Voorzitter. De vraag van mevrouw Teunissen over energiebesparing, in lijn met haar motie om onafhankelijk te worden van olie en gas uit de VS, is in alle interrupties inmiddels beantwoord, denk ik.

Voorzitter. Ik heb nog een vraag van de heer Dassen over het belang van interconnectiviteit. Hoe kunnen we dat nog verbeteren en versnellen? De integratie van de Europese energie-infrastructuur is natuurlijk van groot belang. Het mooie, zou je kunnen zeggen, is dat Nederland al enorm verbonden is. Maar het gaat er ook om dat de rest van Europa verder met elkaar verbonden wordt. Ik was twee weken geleden in Hamburg, op de Noordzeetop. Daar hebben we met een aantal landen rondom de Noordzee afspraken gemaakt voor de verdere ontwikkeling van windenergie en de energie-infrastructuur op zee. Het gaat over het versnellen, maar ook het beter coördineren van de aanleg. Daar speelt interconnectiviteit een belangrijke rol in.

Voorzitter. Ik ben de heer Köse nog een antwoord schuldig, maar ik heb al wel het een en ander gezegd over het overleg met mensen in de regio. De heer Köse stelde mij vragen over de gaswinning in kleine velden en de verantwoorde afbouw. Het is goed om een paar algemene opmerkingen te maken. De afgelopen jaren werd in Nederland ongeveer 30 miljard kuub aardgas per jaar gebruikt. Ongeveer een derde daarvan wordt in Nederland geproduceerd. De rest importeren we. Van die Nederlandse gasproductie komt twee derde uit kleine velden op zee en een derde uit kleine velden op land. Ook al bouwen we af, ook in de komende 25 jaar is de verwachte vraag naar gas in Nederland nog steeds groter dan de verwachte productie. We willen dat verschil natuurlijk zo klein mogelijk maken, want hoe kleiner dat verschil is, hoe kleiner de importafhankelijkheid is. Dat is de reden waarom we inzetten op opschaling van gaswinning op de gasvelden op de Noordzee. Op land winnen we alleen waar dat veilig en verantwoord kan. We zetten op die verantwoorde afbouw in via het sectorakkoord. Met de uitvoeringsagenda van het sectorakkoord — daarmee kom ik specifiek op de vraag van de heer Köse — blijven we eigenlijk dus continu in gesprek met de sector en de gaswinningsbedrijven over een verantwoord afbouwpad. We hebben natuurlijk ook de Mijnbouwtafels in Friesland en in Drenthe en alle aparte overleggen in Groningen, zodat ook dat gesprek met de regio gevoerd blijft worden. Dit in de richting van de heer Köse.

Minister Hermans:

Ja, voorzitter, dat denk ik wel. Ja.

Minister Hermans:

Ik gebruikte eerder het woord "ontstemd", maar ik ben hier eigenlijk gewoon pissig over. Eerder in het debat stelde de heer Grinwis mij hier al terecht een vraag over. We werken met z'n allen al jarenlang met man en macht. We weten ook dat het in de FGU-regio al langere tijd kritiek is en daar is een aanpak voor, maar nu komen we in een situatie die nog somberder is dan we gedacht hadden, met als potentieel gevolg de ongelofelijk ingrijpende maatregel van een aansluitstop. Maar daar zijn we nog niet. Ik zal ook in de laatste anderhalve week dat ik nog minister van Klimaat en Groene Groei ben, waar ook energie en de netcongestie onder vallen, alles op alles zetten en alles doen wat in mijn vermogen ligt om in kaart te brengen wat we kunnen en moeten doen om dit te voorkomen. Ik zei al tegen de heer Grinwis dat dit zit in de cijfers, in het in kaart brengen van de maatregelen en in voortdurend overleg met die provincies over wat je specifiek in die provincies kan doen.

Minister Hermans:

Dat station bij Utrecht-Noord is van cruciaal belang. Daar spreken we al langer over, ook over wat je kunt doen om daar te versnellen. Dat is al onderdeel van gesprekken, maar je zou kunnen zeggen dat dit nu ook hoog op de agenda staat. Ik zou niet willen zeggen dat dit met stip op één staat, want je moet al die dingen tegelijkertijd en naast elkaar doen, maar dit hoort daar zeker bij.

Minister Hermans:

Ja, ik doe er alles aan wat in mijn macht ligt. Laten we alsjeblieft wel voorzichtig formuleren. Er is nu geen aansluitstop. Die dreigt wel. Het scenario is somber. Maar ik zal er alles aan doen. Ik zal ook overdragen aan mijn opvolger dat er alles aan gedaan moet worden om dat te voorkomen. Ik denk dat ook TenneT en de regionale netbeheerders er alles aan gelegen is om dit te voorkomen.

Minister Hermans:

Ik denk dat de heer Flach raakt aan wat eigenlijk mijn grootste frustratie is op dit moment: hoe krijgen we nou goed zicht op die cijfers en prognoses? Dat beeld wisselt nu te vaak. Ik zei het al tegen de heer Grinwis. In oktober dachten we voorzichtig — dat is allemaal relatief — te zien dat het een beetje de goede kant op ging. En nu, drie maanden later, is er dit bericht en blijkt het veel somberder. Dus ik wil dat er veel meer stabiliteit komt in die prognoses en in die cijfers. Dat vraagt een hele intensieve samenwerking tussen TenneT, netbeheerders en het ministerie. Ik zal nu in kaart brengen — dat wordt as we speak ook gedaan door mijn collega's op het ministerie — wat wij kunnen doen om dat te verbeteren, samen met TenneT. Hierbij neem ik heel specifiek voor deze situatie ook mee hoe we deze cijfers op zo kort mogelijke termijn van een second opinion kunnen voorzien, zodat ik heel zeker weet, althans, zo zeker als mogelijk, wat de exacte situatie is en waar de ingrepen nodig zijn.

Minister Hermans:

Dit is een van de sporen. Dit zat ook al in het aansluitoffensief dat we onlangs gepresenteerd hebben voor heel Nederland. Ik deel dit heel erg met de heer Flach. Daar komt wel iets bij. Als je dit gaat doen, dan zal dat ook een discussie van kabinet en Kamer vragen. Hoe wegen we nou de publieke belangen van beschikbaarheid en betrouwbaarheid en zorgen we ervoor dat we door kunnen met woningbouwprojecten, om dat even als voorbeeld te noemen? Gaan we met elkaar weloverwogen aan dat we meer risico lopen, dus het risico van potentieel minder betrouwbaarheid, ten behoeve van het door kunnen investeren om mensen, bedrijven en projecten aan te kunnen blijven sluiten? Maar ik ben het honderd procent met de heer Flach eens dat we deze discussie aan moeten met elkaar.

Minister Hermans:

Ik denk hierbij aan het volgende. Eén: een second opinion op die cijfers. Dat moet ook met de provincies samen, want zij moeten natuurlijk ook precies weten wat hier exact het probleem is. Twee: de maatregelen in kaart brengen. Wat kun je nog allemaal doen voordat je tot die totaal onwenselijke maatregel van die aansluitstop overgaat? Drie: met Flevoland, Gelderland en Utrecht kijken wat je hier nou specifiek aan maatwerk zou kunnen doen. Dan denk ik bijvoorbeeld aan regelbare opwek.

Minister Hermans:

Twee dingen hierover. Eén. Zeker deze specifieke situatie in FGU vraagt alle aandacht en alle inzet. Het krijgt nog mijn inzet in de komende anderhalve week, en ik geloof dat dit onderwerp daarna bij de staatssecretaris van KGG belegd is. Dat zeg ik even uit mijn hoofd dus pin mij hier niet op vast, maar dit moet met de grootste urgentie worden aangepakt. Ik zie hoe hierover bij mij op het ministerie echt veelvuldig overlegd wordt met TenneT en de netbeheerders, maar ik sta altijd open voor wat daarin verbeterd kan worden. Je moet nooit blijven vasthouden aan hoe het ooit bedacht is. Dat is één.

Het tweede is die vertraging, of vertragingen, moet ik eigenlijk zeggen, die je op veel plekken in het land ziet door bezwaar- en beroepsprocedures. Utrecht-Noord is nu een hele pregnante. Dat vraagt ook iets van ons, hier in Den Haag, in de politiek. Het vraagt iets van de bestuurlijke kant, dus van het kabinet, en van de Kamer. Ik snap echt dat niemand zit te wachten op een hoogspanningsstation in zijn achtertuin, als ik het even huiselijk mag zeggen. Maar als we dat allemaal zeggen, in al die twaalf provincies, komt er geen hoogspanningsstation bij en dan lossen we dit probleem niet op. Dus we zullen dit soort lastige projecten in de achtertuin of op een plek waar je het liever niet wilt, toch moeten overwegen en toch moeten doorzetten voor het grotere belang.

Minister Hermans:

Uw punt is volstrekt helder. Ik deel dit ook, zeker met het nieuws dat nu naar buiten is gekomen. In ons huidige beleid zijn er twee voorwaarden waaraan je moet voldoen. Bij dat ene datacenter waar de heer Grinwis onlangs volgens mij ook een mondelinge vraag over stelde, gaat het om een constructie waardoor je net niet aan die twee voorwaarden voldoet. Dan kun je er dus niet op sturen. Ik vind echt dat we hiernaar moeten kijken in die bredere afweging die ik net schetste, waar ruimtelijke afwegingen in spelen maar zeker ook de impact op het net, indachtig het nieuws van zojuist.

Minister Hermans:

Ik weet dat er natuurlijk ook naar dit soort oplossingen wordt gekeken in het grotere vraagstuk van netcongestie en ruimte op het net. Ik zal het even nagaan, want ik weet de precieze stand van zaken niet. Dan kan ik daar in tweede termijn nog even op terugkomen bij de heer Grinwis. Maar ik snap het ongemak. Tegelijkertijd gaat het ook om rechtszekerheid. Daar kan ik niet zomaar doorheen fietsen. Maar ik begrijp het punt en nogmaals, ik zal hier in tweede termijn nog even op terugkomen.

Minister Hermans:

Als het zo simpel was … Dat weet de heer Vermeer ook. Nu maken we een ingewikkeld vraagstuk wel heel simplistisch. Dat neemt niet weg dat ik vind dat we alle opties in kaart moeten brengen. Wat kan je doen in deze provincies om die dreigende aansluitstop te voorkomen? Dat zal ik doen.

Minister Hermans:

Ik heb toegezegd — dat blijf ik ook toezeggen — dat ik met de provincies alles op een rij zet: wat we kunnen doen en welke maatregelen mogelijk zijn, oplopend tot de maatregel die ik dus wil voorkomen. Dat zal ik ook met de provincie Flevoland doen. In de richting van de heer Grinwis zeg ik dat ik dat zal doen met een crisisteam binnen KGG. Op die manier gaan we werken.

Minister Hermans:

Ik begrijp niet helemaal wat de heer De Groot daarmee bedoelt. Ik ging net even in op die flexibele contracten. Als die worden aangepast, gelden die voor het hele land. In FGU waren we al bezig met een specifieke aanpak. Die wordt nu geïntensiveerd, omdat het probleem daar op dit moment nijpend is.

Minister Hermans:

Dat je ergens goed in bent, betekent niet dat je klaar bent. Dat is een van de redenen dat we bijvoorbeeld met het VK hard werken aan de interconnectie via de LionLink, zodat wij kernenergie uit het VK kunnen gebruiken en het VK windenergie van Nederwiek, een van onze windparken, kan gebruiken. We zijn dus zeker nog niet klaar. Daar werken we hard aan door. Het type afspraken dat we in Hamburg hebben gemaakt, is daar heel belangrijk voor. Die afspraken gaan bijvoorbeeld ook over de vraag hoe je de kosten en de baten verdeelt bij het aanleggen van zo'n gezamenlijke infrastructuur.

Minister Hermans:

Het is goed dat we die verklaring in Hamburg hebben getekend, denk ik. Op Europees niveau moeten we onze planning beter op elkaar afstemmen. Het gaat ook over hoe je de kosten kunt delen in dit soort projecten. Dat gaat over kosten en baten, moet ik zeggen, want het gaat niet alleen over de kosten. Dit weerhoudt landen er vaak van om zoiets aan te leggen. Het is grensoverschrijdend: je hebt er allebei iets aan en maakt allebei kosten. We hebben nu voor eerst afgesproken dat we dat gaan uitwerken. Daar zijn we nog niet. Toen ik anderhalf jaar geleden begon en ik dit idee van cost sharing opperde, keek iedereen mij wazig aan. Nu hebben we in ieder geval het uitgangspunt vastgelegd.

Minister Hermans:

Volgens mij wordt hier gewoon continu aan gewerkt. We hebben in Europees verband niet voor niks de samenwerking met landen rondom de Noordzee via het Pentaverband en NSEC. Door met deze landen samen te werken, kunnen we versnellen. Ik zit dus oprecht even te zoeken naar wat er de toegevoegde waarde van is als ik nu een nieuw plan ga maken dat anders is dan: hier met toewijding en tempo aan doorwerken.

Minister Hermans:

Ik heb al gezegd dat ik de vragen van de heer Grinwis, die mevrouw Teunissen dus onderstreept, snap, maar we hebben er ook gewoon mee te maken dat de verbodsbepaling op enig moment is ingegaan. Op vergunningen die voor 16 februari 2022 zijn aangevraagd, is die verbodsbepaling niet van toepassing. Zoals ik net ook tegen de heer Grinwis zei, kan ik niet zomaar overal doorheen fietsen. Dat laat onverlet dat ik vind dat we hiernaar moeten kijken.

Minister Hermans:

Het ruimtelijk beleid ten aanzien van datacenters is de verantwoordelijkheid van de minister van VRO. Deze vraag werd hier gesteld in relatie tot de impact op de netcongestie. Ik heb in algemene zin iets gezegd over waarom ik het belangrijk vind dat we daarnaar kijken, maar de beleidsverantwoordelijkheid voor dit domein ligt bij VRO.

Minister Hermans:

Volgens mij zei ik net ook tegen de heer Grinwis, de heer Flach en de heer Vermeer dat ik dat niet vind kunnen bij zo'n ingewikkeld vraagstuk, dat zo raakt aan onze samenleving. Het raakt aan de aansluiting van woningbouwprojecten en aan bedrijven die willen uitbreiden of verduurzamen, maar die niet weten waar ze aan toe zijn. Dan is het van belang dat de data op orde zijn, zodat je kan sturen en monitoren, en je problemen aan ziet komen. In oktober hadden we een ander beeld dan vandaag — de hoeveelste is het vandaag? — op 12 februari. Dat kan niet. Ik snap dat er iets verandert en dat het iets fluctueert, maar dit soort grote verschillen kunnen niet. Ook daar kun je geen crisisaanpak op bouwen. Ik vind dus dat zorgen voor echt hele strakke sturing op die cijfers onderdeel moet zijn van wat dat crisisteam gaat doen; dat hadden we ook al afgesproken. Heel specifiek voor deze regio wil ik een second opinion over die cijfers. In het algemeen is de vraag hoe we meer rust in die prognoses en stabiliteit in de cijfers brengen.

Minister Hermans:

Dat deel ik.

Minister Hermans:

Ja, voorzitter, kernenergie. De heer Heutink, die volgens mij niet in de zaal is, vroeg hoe we vaart gaan maken met het realiseren van die nieuwe kerncentrales. In het verlengde daarvan vroeg de heer De Groot mij wat de stand is wat betreft de eerste twee grote centrales en of ik bijvoorbeeld al met de grondverwerving ben begonnen. Het kabinet zet echt concrete stappen richting de realisatie van de eerste twee kerncentrales. Een belangrijk moment is dat we op korte termijn de oprichting van NEO NL zullen formaliseren. Die deelneming gaat de nieuwe kerncentrales laten bouwen en zal de exploitatie op zich nemen. Dat is dus een belangrijk moment. Het klinkt misschien organisatorisch, maar dat hebben we echt nodig om dit te kunnen doen. Daarnaast worden door KGG op dit moment al werkzaamheden verricht, zodat NEO NL als zij is opgericht — dat gaat echt snel gebeuren — kan starten met de inkoopprocedure van de technologieleverancier. Dat is een tweede belangrijk spoor in de bouw van de kerncentrales. Het derde gaat over de locatiekeuze. Begin februari hebben we de Notitie Reikwijdte en Detailniveau gepubliceerd. Dat is een belangrijke stap richting de voorkeursbeslissing voor de locatie. Die is nog steeds na de zomer voorzien. Ik kan in het algemeen geen uitspraken doen over strategische grondverwerving, vanwege de vertrouwelijkheid en de positie. Dat antwoord kan ik dus niet geven aan de heer De Groot.

Ik kan nog wel iets tegen de heer Dassen zeggen over SMR's en wat ik daarbij realistisch acht. Laat ik zeggen dat ik positief ben over de ontwikkeling van SMR's en de bijdrage die SMR's kunnen leveren aan het Nederlandse energiesysteem. De eerlijkheid gebiedt mij ook te zeggen dat initiatieven in Nederland echt nog moeten concretiseren en op dit moment nog niet met een tijdspad kunnen aantonen dat realisatie in 2035 reëel lijkt. Wat het kabinet nu doet, is initiatieven gepast ondersteunen, dus daar waar echt een duidelijke vraag en behoefte liggen. Zo hopen we bij te dragen aan de versnelling.

Als je internationaal kijkt, zie je dat er ook in andere westerse landen nog geen SMR gebouwd is. In Canada is wel gestart met de bouw van een first-of-a-kind SMR. De verwacht is dat die rond 2030 operationeel kan zijn. Ik verwacht niet dat er in een ander land eerder dan in 2030 een SMR zal draaien. Ik volg die ontwikkelingen op de voet. Ik ben in de zomer in het VK geweest om te horen hoe zij met hun SMR-programma en -aanpak omgaan. Ik spreek er rondom de Energieraad ook vaak met collega's uit Finland en Zweden over. Zo blijven we kennis en informatie uitwisselen. Ik heb in het vorige debat Kernenergie een stappenplan aan de Kamer toegezegd waarin we nog specifieker uiteenzetten hoe wij de ontwikkeling en planning van SMR's in Nederland voor ons zien. Ik verwacht dat dat voor de zomer aan de Kamer gestuurd kan worden.

Voorzitter. Dan ga ik langzaam over naar het blokje overig.

Minister Hermans:

Ik ben in dit kabinet begonnen met de ambitie van vier kerncentrales en het in beeld brengen van wat SMR's zouden kunnen bijdragen aan kernenergie of het energiesysteem in Nederland. Daarvoor heb ik dus alles in gang gezet. Ik heb voor de eerste twee kerncentrales de stappen in kaart gebracht om tot de locatiekeuze en de start van de bouw over te kunnen gaan. Voor kerncentrales 3 en 4 zitten we nog een paar stappen daarvóór. Vooral ruimtelijk zijn we nu aan het kijken wat daarin de mogelijkheden en opties zijn. Daar gaan we in het NPE, dat met Prinsjesdag verschijnt, nader op in. We hebben nu in beeld gebracht wat voor bijdrage de SMR's kunnen leveren en ik kom met een stappenplan. Dit zou ik overdragen. Dit is ook hoe ik de passage interpreteer. We hebben die vier kerncentrales — bij 1 en 2 zijn we waar we zijn en bij 3 en 4 zijn we bezig met die ruimtelijke inpassing — en we hebben de potentie van SMR's.

Minister Hermans:

Dat is een wat-alsvraag, die voor mij op dit moment totaal niet relevant is. Ik heb net geschetst dat we aan de vooravond staan van het oprichten van de deelneming NEO NL. We hebben de Notitie Reikwijdte gepubliceerd, zodat we op weg kunnen naar de locatiebeslissing. Alles is daarop gericht.

Minister Hermans:

De heer Dassen vroeg mij wat ik zou overdragen aan mijn opvolger. Dat heb ik duidelijk gemaakt: de stappen die we hebben gezet voor 1 en 2 doorzetten, voor 3 en 4 hetzelfde doen en de potentie voor SMR's verder uitwerken in dat stappenplan. De consequentie van nu stoppen is dat er ongelofelijk veel werk verloren gaat en je iets weggooit wat we keihard nodig hebben in de toekomst, namelijk regelbare opwek. Mijn dringende advies zou dus zijn om door te gaan met kernenergie, maar dat is ook gewoon de afspraak in het coalitieakkoord.

Minister Hermans:

Wij zijn in gesprek met verschillende initiatiefnemers die werken aan SMR's. We bekijken waar we kunnen ondersteunen om de SMR-ontwikkeling te versnellen. Ik zie echt potentie, op verschillende manieren ingepast in ons energiesysteem. Ik schetste het net ook al richting de heer Dassen. Kijk internationaal. Er is in Canada gestart met de bouw van een first-of-a-kind SMR, die rond 2030 operationeel zal zijn. Maar daar zijn wij gewoon nog niet. Dit is mijn beste inschatting op dit moment. Maar u krijgt het toegezegde stappenplan voor de zomer. Volgens mij heb ik dat zelfs specifiek aan de heer Van den Berg toegezegd.

Minister Hermans:

De heer Van den Berg doet nu alsof we met een bootje de zee op gaan en een locatie aanwijzen en dat er vervolgens een windpark wordt gebouwd, maar zo werkt het niet. Daar gaat echt wel wat meer werk in zitten, nog los van de ingewikkeldheid waar de windsector op dit moment mee te maken heeft. Het bouwen van kerncentrales is een ongelofelijk complexe, technische operatie en vraagt om heel veel ruimtelijke inpassingen. Wij hebben in Nederland afspraken gemaakt over hoe we dat op een zorgvuldige manier doen, via projectprocedures. Daar hecht ik aan. Waar we snelheid kunnen maken, zal ik dat natuurlijk niet nalaten.

Minister Hermans:

Er staat in het Klimaatfonds zo'n 13,5 miljard, geloof ik, gereserveerd voor kernenergie. Bij wind op zee helpen we nu met een subsidie om te voorkomen dat het stilvalt. Dit is wat we te doen hebben in die energietransitie; het is en-en-en. Daar waar we kunnen helpen, ondersteunen we. Iets bouwen op zee waar niet direct mensen omheen wonen of op land waar je in een dorp, stad of regio terechtkomt, vraagt om andere typen overleg. De manier waarop het impact heeft op de natuur is anders. We houden overal rekening mee. Waar we sneller kunnen, zullen we dat doen. Maar het is en-en-en. Om het in de woorden van de heer Van den Berg in zijn maidenspeech te zeggen: het is doorzettingsvermogen en het is niet opgeven. Dat geldt ook voor deze energietransitie. Voorzitter, via u nog even mijn complimenten voor de maidenspeech van de heer Van den Berg.

Minister Hermans:

Ja, voorzitter. Dat ga ik echt proberen. Mevrouw Teunissen en ik hebben het al vaker gehad over een verbod op fossiele reclames. Haar vraag aan mij was nu hoeveel ik nog moet onderzoeken tot we tot een nationaal verbod overgaan. Het is meer … Ik heb in verschillende brieven gereageerd op gedane onderzoeken. Ik heb niet gezegd dat het per definitie onmogelijk is, maar wel dat het heel veel vraagt. Het is ook niet het beleid van dit kabinet om daartoe over te gaan. Ik zie dus op dit moment geen aanleiding om die conclusie te herzien.

Minister Hermans:

Voorzitter. Mevrouw Teunissen vroeg ook naar de uitspraak over Bonaire. Dat oordeel hebben we gezien en dat kennen we. Dat wordt nu zorgvuldig bestudeerd door het kabinet. Het volgende kabinet zal invulling geven aan de verschillende aspecten van de uitspraak en de afweging maken of er in hoger beroep wordt gegaan. De amendementen doe ik zo apart.

Dan de vraag van de heer Dassen, of wij eenzelfde soort onderzoek overwegen als de Britse veiligheidsdiensten hebben gedaan naar klimaatverandering en de impact daarvan op onze veiligheid, gezondheid en stabiliteit. Ik ken het rapport waar de heer Dassen naar verwijst en ik herken ook een aantal van de risico's en de impact die daarin geschetst worden. Ik vind ook dat we die veiligheidsrisico's voor Nederland goed in de gaten moeten houden. Ik kan tegen de heer Dassen zeggen dat het Analistennetwerk Nationale Veiligheid in opdracht van de NCTV de gevolgen van klimaatverandering voor de nationale veiligheid heeft geanalyseerd. Dat is terug te lezen in een analyse uit 2022 en een trendanalyse uit 2024. Of er een nieuwe dreigingsanalyse analoog aan de Britse veiligheidsdiensten moet komen, is natuurlijk aan een volgend kabinet. Maar de gedachte dat je deze opgave ook in relatie tot veiligheid moet bezien, deel ik erg met de heer Dassen.

Voorzitter. Dan nog een vraag van de heer Kops over de zogenaamde statistische overdracht als het 2030-doel niet wordt gehaald. In tegenstelling tot hoe het was in 2020, is er nu niet een bindend nationaal doel voor hernieuwbare energie vastgesteld. Daarom kunnen we niet op voorhand stellen, wat onlangs in het nieuws was, dat Nederland een eventueel tekort op haar nationale bijdrage aan het Europese doel financieel zou moeten compenseren. Zo was dat dus in 2020. De focus is er op dit moment op gericht om het beleid dat we hebben afgesproken, om het 2030-doel te halen, ook voor elkaar te krijgen. Het heeft de voorkeur om aanvullende acties te nemen in plaats van over te gaan op die statistische overdracht.

Voorzitter. Dan denk ik dat ik alle vragen beantwoord heb. Nee. Misschien nog een laatste, van de heer Klos, over de eindejaarsmarge. Ik heb de systematiek daarvan al wel in de beantwoording toegelicht, maar dan hier nu nog een enkel mondeling woord daarover. We hebben de afspraak dat als departementen voor de Miljoenennota zien dat het geld niet helemaal tot besteding komt, zij dat kunnen overmaken naar het Klimaatfonds, zodat het beschikbaar blijft voor klimaat- en energiebeleid. We hebben daar de afgelopen jaren ook echt op gestuurd, zo van: doe dat nou, ministerie IenW en van VRO, als je daarvoor staat. Daar zal ik mee doorgaan; ik zal dat overdragen aan mijn opvolger. Overigens geldt dat ook voor mijzelf, voor industrie en elektriciteit: doe dat nou, want dan blijft het geld beschikbaar. Ik denk dat mijn les vooral is dat we daar strak op sturen.

Voorzitter, dat was dan echt de laatste vraag.

Minister Hermans:

Waarschijnlijk wegen wij allebei hoe complex het is. Ik vind het complex als ik kijk naar wat ik moet afbakenen voor zo'n landelijk verbod. Ik heb, met dit kabinet, de afweging gemaakt en ga niet tot zo'n landelijk verbod over. Het staat een nieuw kabinet natuurlijk vrij om die afweging opnieuw te maken.

Minister Hermans:

Als je tot een nationaal verbod overgaat — ik heb het even niet over het lokale verbod — moet je een maatstaf ontwikkelen of een grenswaarde vastleggen voor wat je nou wel of niet als fossiel kunt beschouwen. Zo'n maatstaf bestaat op dit moment niet. Je moet duidelijk maken op welke vormen het verbod betrekking zou hebben. Je moet natuurlijk juridisch robuust onderbouwen dat zo'n verbod ook echt effectief beschermt tegen klimaatschade, luchtverontreiniging en gezondheidsschade. Dat vraagt ook weer maatstaven en grenswaarden. Ik heb de conclusie getrokken dat ik dat niet ga doen. Ik richt de energie op andere maatregelen om tot duurzaam gedrag te komen, en ik denk dat dat iets is wat mevrouw Teunissen en ik delen.

Minister Hermans:

Je gaat naar verbodsmaatregelen kijken als je gelooft dat je alles wat niet mag, moet bestraffen of stoppen. Ik geloof ook heel erg dat je het goede gedrag moet stimuleren. We hebben een SDE++-regeling om ondernemers en bedrijven te helpen bij innovaties in hernieuwbare energie en schoner produceren. We hebben de ISDE-regeling om mensen die hun huis willen isoleren te kunnen ondersteunen. Zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Die maatregelen zijn er dus in overvloed.

Minister Hermans:

Ik neem uitspraken altijd serieus en ik respecteer die ook. Dit is een vonnis van, ik dacht, 90 pagina's. Daar hoort bij dat je even de tijd neemt om dat goed tot je te nemen. Er zitten verschillende elementen in de uitspraak, die zien op mitigatie en adaptatie. Ik wil die goed tot mij laten doordringen om daar op een passende manier op te kunnen reageren. Wat vraagt het in termen van beleid en maatregelen om invulling te geven aan die uitspraak? Zoals ik al zei, kijken we ook naar de weging of we al dan niet in beroep gaan.

Minister Hermans:

Ik kom zo nog op de amendementen. Ik heb dat amendement gezien. Ik zal daar zo op reflecteren, want ik denk dat het een goede stap is. Ik denk wel dat we er voorzichtig in moeten zijn om dat nu te koppelen aan de uitspraak, want daarmee zouden we geen recht doen aan diezelfde uitspraak en overigens ook niet aan de goede intentie van het amendement.

Minister Hermans:

Ik heb net in de richting van mevrouw Van Oosterhout geschetst dat we dat vonnis nu bestuderen. Ik heb in de afgelopen dagen niet alle 90 pagina's gelezen, maar ik heb wel een uitgebreide samenvatting gezien. Ik ben daarover ook bijgepraat door mijn collega's op het ministerie. Ik snap dat de heer Van den Berg mij nu allerlei uitspraken wil ontlokken over dat vonnis, maar ik ga dat niet doen. Ik vind dat geen recht doen aan deze uitspraak. Als ik reflecteer op de inhoud van de uitspraak, moet ik ook het handelingsperspectief erbij schetsen voor wat we gaan doen en dat vraagt echt om een afweging in het volgende kabinet.

Minister Hermans:

Er zijn vele IPCC-rapporten en die zijn van onschatbare waarde. Ik denk dat die wetenschappelijke kennis en data cruciaal zijn om goed klimaatbeleid te kunnen voeren. Wat mij betreft hoort daarbij dat je daarin scenario's schetst met een verschillende bandbreedte. De exacte details van het scenario waar de heer Van den Berg nu naar verwijst, ken ik niet, maar daar wil ik me uiteraard best in verdiepen. Maar dat laat onverlet dat de rechter een uitspraak heeft gedaan en dat wij ons daartoe te verhouden hebben. Daar hoort ook de weging bij of we in hoger beroep gaan, mogelijk op grond van de scenario's waar de heer Van den Berg nu naar verwijst.

Minister Hermans:

Bij de weging of we in hoger beroep gaan, zullen we heel veel feiten en informatie betrekken.

Minister Hermans:

Ik heb geen idee. Ik weet ook niet wanneer die vragen gesteld zijn, maar ik zal dat nagaan en ik zal er straks op reageren.

Minister Hermans:

Windmolens op land kunnen juist helpen, bijvoorbeeld op bedrijventerreinen of bij boeren. Die zeggen: laat ons een windmolen hier neerzetten, met de opwek dicht bij waar wij het willen gebruiken, dan hoef je het ook niet te transporteren. In het hele netcongestievraagstuk kan dit dus een oplossing zijn. Als je met een afstandsnorm van 10 kilometer gaat werken, zoals de heer Kops suggereerde, dan is dat onmogelijk. Dat is wat u in die beantwoording leest.

Minister Hermans:

Het gaat over de vraag met wat voor norm je milieu- en gezondheidsbelangen beschermt. Dat doe je via de milieunormen. Dat is wat daar in het antwoord staat. Ik weet dat de heer Vermeer geen groot fan — nu druk ik mij voorzichtig uit — is van wind op land, dus ik snap de redenering die de heer Vermeer via de interruptiemicrofoon in mijn richting gooit, maar daarop zeg ik het volgende terug. Ik zie echt dat we hier goed naar moet kijken, ook in termen van draagvlak voor de hele transitie. Tegelijkertijd moeten we er in het belang van bedrijventerreinen en agrariërs die er behoefte aan hebben om in hun eigen energie te voorzien, voor waken om dat allemaal onmogelijk te maken.

Minister Hermans:

Ja, voorzitter. Die heb ik hier. Volgens mijn administratie heb ik er vijf.

Minister Hermans:

Mooi! Voorzitter. Dan begin met het amendement op stuk nr. 11, van mevrouw Van Oosterhout, over extra handhaving van de energiebesparingsplicht. Wij onderzoeken op dit moment, naar aanleiding van een motie van mevrouw Van Oosterhout, of er aanvullende middelen voor toezicht en handhaving noodzakelijk zijn. Dus wat dat betreft is het amendement wat te vroeg. Daar komt bij dat de dekking uit het perceel kernenergie onwenselijk is, om redenen waar ik bij heb stilgestaan in het blokje kernenergie. Om beide redenen ontraad ik dus dit amendement.

Minister Hermans:

Voorzitter. Dan kom ik inderdaad bij het amendement op stuk nr. 16, van mevrouw Van Oosterhout en mevrouw Kröger, over het inzetten van extra middelen voor de Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen, waar we ook bij hebben stilgestaan in dit debat. Ik onderschrijf het belang van de opschaling van collectieve warmte. Daar heb ik volgens mij voldoende over gezegd. Maar ik wil het echt aan mijn opvolger overlaten om bij Voorjaarsnota te bezien hoe we met de middelen in het Klimaatfonds, die specifiek zijn gereserveerd voor de gebouwde omgeving, omgaan ten aanzien van het stimuleren van duurzame warmtepompen et cetera. Bovendien wordt ook dit gedekt uit het perceel kernenergie. Die combinatie maakt dat ik dit amendement ontraad.

Voorzitter. Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 17 van mevrouw Van Oosterhout, de heer Grinwis en de heer Ceder om geld vrij te maken voor een structurele verlaging van de elektriciteitsprijzen door verhoging van de groene productiecapaciteit op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Over dit amendement hebben we net al even van gedachten gewisseld. Ik snap deze stap en waardeer ook de inzet om iets te doen. Met de dekking die is vrijgemaakt via het flankerend beleid SDE++ zie ik hier dus echt de toegevoegde waarde van in, en zou ik dit amendement dus "oordeel Kamer" willen geven.

Minister Hermans:

Het amendement op stuk nr. 18 is een amendement van de heer Ceder, de heer Grinwis en mevrouw Van Oosterhout. Dat gaat over het voortzetten van de subsidie op de tarieven voor nutsvoorzieningen voor inwoners van Caribisch Nederland. Daarvoor heb ik dezelfde woorden als net richting mevrouw Van Oosterhout: ook dit amendement krijgt oordeel Kamer.

Minister Hermans:

Voorzitter. Tot slot het amendement op stuk nr. 19 van mevrouw Teunissen. Dat gaat eigenlijk om een herschikking van budgetten. Natuurlijk moeten we naast CCS ook inzetten op natuurlijke CO₂-opslag. Dat doen we ook, maar de aanvullende inzet, ook financieel, is aan een volgend kabinet. Ik vind de dekking voor dit amendement, die uit het perceel kernenergie komt, niet wenselijk. Daarom ontraad ik dit amendement.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de tweede termijn van de zijde van de Kamer van de behandeling van de begroting Klimaat en Groene Groei. Ik geef het woord aan de heer Klos voor zijn inbreng in tweede termijn namens D66. Gaat uw gang.

De heer Klos (D66):

Dank u wel, voorzitter. Nogmaals dank aan de minister voor haar inzet. Heel veel succes bij een volgend ministerie. Ook felicitaties aan de heer Van den Berg en mevrouw Van Oosterhout — dat heb ik nog niet kunnen doen — voor hun prachtige maidenspeeches. Ik zie zeer uit naar de samenwerking op dat vlak.

Namens mijn fractie heb ik twee moties. De eerste.

De heer Klos (D66):

Dan een motie over klimaatveiligheid, waar ik in mijn bijdrage ook aandacht voor vroeg.

De heer Köse (D66):

Dank u wel, voorzitter. Dank aan de minister voor de goede beantwoording en voor haar werk. Ook dank voor de mooie maidenspeeches, nogmaals.

Eén motie van mijn kant. We hebben gesproken over de gaswinning en het afbouwpad daarbij. Het verzoek is om dat volgens het sectorakkoord nog wat concreter invulling te geven.

De heer Köse (D66):

Ja, daar zijn we ons altijd bewust van geweest. Mevrouw Van Oosterhout en ikzelf zien dat misschien niet als ideaal. Maar wat we wél als iets heel moois zien, is het afbouwpad dat erin zit. Dat kan betekenen dat er kleine velden bij komen — wat ons betreft gebeurt dat het liefst op de Noordzee — maar we zien wel een duidelijk afbouwpad. De gaswinning neemt dus af. Dat is het belangrijkste om hier te constateren, denk ik.

De heer Köse (D66):

Ik snap niet waar zo van geschrokken wordt. Of we het leuk vinden of niet, we zullen moeten praten met degenen die gas winnen, om dat uiteindelijk af te bouwen. We kunnen wel heel veel over mensen praten en niet met ze, maar dat lijkt me niet bevorderlijk voor de discussie. Daarnaast praten we wel degelijk over afbouw. We gaan dus afnemen van de gaswinning. Dat moeten we, denk ik, vooropstellen. Ik zou de handreiking dus toch accepteren en samen in ieder geval een mooie eerste stap zetten.

De heer Peter de Groot (VVD):

Dank u wel, voorzitter. Allereerst hartelijk dank aan de minister voor de beantwoording van de gestelde vragen. Vanaf deze plek wil ik ook de heer Van den Berg en mevrouw Van Oosterhout nog even feliciteren met hun prachtige maidenspeeches.

We hebben afgelopen dinsdag hier in de Kamer met elkaar een mooi debat gevoerd. Namens de VVD heb ik daarin laten weten tevreden te zijn met de afspraken uit het coalitieakkoord. Ik heb voor nu nog een tweetal moties en een vraag meegenomen. Ik heb een motie over een overlegtafel met het bedrijfsleven en een over kernenergie.

Ik wil graag met die laatste beginnen. Ik ben tevreden met de antwoorden van de minister specifiek over kernenergie. Wat de VVD betreft gaan we namelijk door op de ingezette lijn. Dat betekent dat we doorgaan met het bouwen van vier grote kerncentrales. Zoals u de afgelopen maanden hier in de Kamer heeft gehoord, zie ik veel potentieel voor SMR's als aanvulling op dit programma.

Dan de motie.

De heer Peter de Groot (VVD):

De motie aangaande kerncentrales.

De heer Peter de Groot (VVD):

De tweede motie gaat over de verduurzamingstafel. Ik had een debatje met de minister. Er bestaat al een overlegtafel met de industrie, maar ik zie dat er in breder perspectief een structurele tafel moet zijn, los van programma's, beleidsdiscussies en wat er in de praktijk dan al voorligt. Dat gaat dus eigenlijk om een bredere discussietafel met de industrie over hoe we dit met elkaar goed gaan regelen in Nederland. Vandaar deze motie.

De heer Peter de Groot (VVD):

Voorzitter. Dan afsluitend nog een vraag over de maatwerkafspraken, specifiek over de maatwerkafspraken met Tata Steel, waar ik net met de minister een interruptiedebatje over had. Ik zou nog willen vragen hoe de Kamer verder betrokken wordt bij de uitwerking en wanneer de Kamer daar inspraak op heeft. Ook in relatie tot debatten die wij met elkaar gaan voeren over Tata, zou ik graag duidelijkheid over het tijdspad willen hebben.

De heer Peter de Groot (VVD):

Volgens mij is de VVD altijd helder geweest. Ik heb dinsdag in het tweeminutendebat onder andere gezegd dat we het staand beleid moeten voortzetten. Dat houdt de bouw van die vier grote kerncentrales in. Aanvullend daarop kunnen SMR's worden ingezet. Dat is eigenlijk wat het is. In de passage in het coalitieakkoord staat natuurlijk dat we ten minste vier kerncentrales gaan realiseren. Het kunnen er ook veel meer zijn.

Mevrouw Van Oosterhout (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel, voorzitter. Allereerst wil ik de minister bedanken voor haar inzet in de afgelopen tijd. Ook veel dank voor de woorden over de afstand van Groningen naar Den Haag en haar inspanningen op dat punt.

Zoals eerder gezegd komt mijn fractie vandaag met een aantal constructieve klimaatvoorstellen. Wij willen er eigenlijk voor zorgen dat de handrem van dit kabinet er op het punt van het klimaatbeleid af gaat. We doen daarom een aantal reparatievoorstellen. We zien dat er meer punten zijn waarop het coalitieakkoord de goede kant op moet worden getrokken. Daar gaan we de komende tijd graag over in gesprek, maar voor nu heb ik de volgende drie voorstellen.

Ten eerste een extra tender van 1 gigawatt op zee, dit jaar nog. We zijn blij dat de coalitie hier meer in gaat investeren, maar we zijn bang dat dit te laat gaat komen. Het is heel belangrijk dat de sector nu duidelijkheid heeft. Ten tweede een amendement over groene warmte: 160 miljoen euro voor de subsidie Aardgasvrije huurwoningen, zodat geplande projecten niet stilvallen. Ten derde kwamen wij eerder deze week al met een voorstel voor energie-efficiëntie, omdat daar ook nog veel winst te behalen is. We maken Nederland hiermee groener en socialer.

Daarmee moeten we ook dingen laten. Daarom dien ook een motie in over het stoppen van gaswinning op land, want elk nieuw gasveld is er één te veel voor het klimaat, voor de mensen in het Noorden en voor de kwetsbare veenweidegebieden.

Mevrouw Van Oosterhout (GroenLinks-PvdA):

Dan de tweede motie.

De heer Vermeer (BBB):

Dank u wel, voorzitter. Ik heb een aantal moties.

De heer Vermeer (BBB):

Dan heb ik twee moties over de visserij.

De heer Vermeer (BBB):

Dan heb ik iets over passieve visserij binnen windmolenparken.

De heer Vermeer (BBB):

Voorzitter. Dan wil ik het toch nog even hebben over die klimaatzaak over Bonaire. Die uitspraak vraagt ook om bindende doelen, alsof wij hier vanuit Nederland rechtstreeks het zeewaterpeil op Bonaire zouden kunnen beïnvloeden. Maar zelfs al zou dat zo zijn, dan vraagt dat heel veel. Wij willen heel graag dat een hoger beroep ingesteld wordt, zeker na de bestudering van de stukken. Ik wil de minister ook vragen … Ik weet niet precies wat hier de juiste procedure voor is. Dat vraag ik ook aan de voorzitter. Ik wil eigenlijk weten wat de tijdslijn is richting het nemen van een besluit over wel of geen hoger beroep en of daar ook een impactanalyse met hieraan verbonden financiële kaders onderdeel van is. Als dat niet zo is, hoe kunnen wij dan als Kamer — wij zijn hier namelijk budgetverantwoordelijke en controleur van de regering — op tijd de informatie krijgen over wat de impact daarvan zou zijn, bijvoorbeeld als het kabinet niet in hoger beroep gaat? Ik weet niet helemaal wat de beste weg is, voorzitter. Is dit een verzoek dat ik nu aan de voorzitter doe of doe ik dat aan de minister? Het maakt mij eigenlijk ook niet uit aan wie, als het maar gebeurt.

De heer Vermeer (BBB):

Prima. Als laatste wil ik de minister heel graag bedanken. Ik ga haar missen in de debatten. Volgens mij waren we het niet altijd eens, maar ik heb in ieder geval geprobeerd altijd respectvol met haar in debat te gaan. Soms ging dat iets langs de randen van het akkoord, volgens sommige mensen, maar ja, daar zijn randen voor. Daar gebeuren interessante dingen. Dat zie je ook bij de natuurranden. Daar gebeuren de spannendste dingen altijd. Dus dat was interessant. Ik wens de minister veel succes in haar volgende betrekking.

Dank u.

De heer Kops (PVV):

Dank u wel, voorzitter. Dank aan de minister voor de beantwoording.

De heer Kops (PVV):

Dank u wel.

De heer Kops (PVV):

Ik kan het de heer De Groot laten zien. Dit is het bericht van TenneT zelf, waarin wordt gevraagd om die krachtige interventies en aanvullende maatregelen. We hebben zojuist in het debat al aan de minister gevraagd wat zij nog meer kan doen naast wat zij al doet. Ik kreeg daar eerlijk gezegd niet echt een duidelijk antwoord op, maar in dit stuk van TenneT zelf staan al enkele suggesties. Deze motie van de PVV is bedoeld als aansporing voor de minister om hiermee aan de slag te gaan. Dat is het.

De heer Kops (PVV):

Feitelijk maakt het mij helemaal niet uit welke maatregelen er worden genomen. Ik denk dat de heer De Groot het toch wel met de PVV eens moet zijn dat zo'n aansluitstop te idioot voor woorden is. Dat mag gewoon niet gebeuren. Netcongestie is al jaren een probleem. Al jaren vraagt de PVV — dat wordt ook Kamerbreed gevraagd — aan de regering: doe daar wat aan en zorg ervoor dat bedrijven en woningen aangesloten kunnen worden. Het is de afgelopen tijd niet voldoende gebeurd. En dan krijgen we dit; dan dreigt er een aansluitstop. Dat kan en mag niet gebeuren. Daarom dien ik deze motie in. Het maakt me niet uit, maar zorg ervoor dat de aansluitstop er niet komt.

De heer Kops (PVV):

Ik dank u.

De heer Jumelet (CDA):

Dank u wel, voorzitter. Dank aan de minister voor het beantwoorden van de vragen die in de eerste termijn en vandaag zijn gesteld. Ook nog complimenten en felicitaties aan collega's Van Oosterhout en Van den Berg voor hun maidenspeech. Het is goed om elkaar ook zo wat beter te leren kennen. Dank daarvoor.

Voorzitter. Ik heb twee moties.

De heer Jumelet (CDA):

Voorzitter. Een tweede motie.

De heer Jumelet (CDA):

Voorzitter, dank u wel.

De heer Van den Berg (JA21):

Voorzitter, dank. Via deze weg ook mijn felicitaties aan mevrouw Van Oosterhout voor haar maidenspeech. Ik sluit me helemaal aan bij de woorden van de heer Jumelet dat we elkaar op deze manier wat beter leren kennen. Dank aan de minister voor de korte maar toch goede samenwerking. We zien elkaar gauw weer.

Voorzitter. Ik heb een aantal moties.

De heer Van den Berg (JA21):

Voorzitter.

De heer Van den Berg (JA21):

Ik dank u wel.

De heer Flach (SGP):

Dank, voorzitter. Ik heb twee moties.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Dank u wel, voorzitter. Gedragswetenschappers en adviesorganen zoals TNO en PBL beschouwen een verbod op fossiele reclames als een essentiële maatregel voor het beschermen van het klimaat en de volksgezondheid. Deze reclames normaliseren namelijk vervuilend gedrag en ondermijnen het klimaatbeleid. Daarom heb ik de volgende motie.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Voorzitter. Dan de tweede motie. Die gaat over natuurlijke CO₂-opslag. Ik vond de beantwoording daarover vrij teleurstellend, want we hebben in Nederland gewoon veel te weinig bos aangeplant voor de doelen die we hebben gesteld. Daarom de volgende motie.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Dank u wel.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

Voorzitter, dank. Ook dank aan de minister.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

Motie twee.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

De laatste gaat over de dreigende aansluitcrisis.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

Tot zover, voorzitter.

De heer Dassen (Volt):

Dank, voorzitter. Dank aan de minister voor de beantwoording. Ik wens haar veel succes in haar nieuwe rol vanaf — wanneer is het? — 25 februari. Nee, 23 februari.

Voorzitter. Ik heb drie moties.

De heer Dassen (Volt):

Dank u wel.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering en geef het woord aan mevrouw Rajkowski voor een verzoek tijdens een korte regeling van werkzaamheden.

Mevrouw Rajkowski (VVD):

Dank, voorzitter. Deze regeling van werkzaamheden is er, omdat de VVD, ook namens de SGP, graag zou willen voorstellen om vanmiddag aan de stemmingslijst de stemmingen over de wet over biometrische gegevens toe te voegen.

De voorzitter:

Ik kijk of daar steun voor is.

De heer Boomsma (JA21):

Steun.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks-PvdA):

Voorzitter. Wij steunen dat. Er is veel te doen geweest over deze wet de afgelopen twaalf uur. We hebben de mondelinge toezegging dat de nieuwe bewindspersoon, de nieuwe staatssecretaris, zo snel mogelijk met een nieuwe wet komt. Ik ga ervan uit dat het nieuwe kabinet daar dan vaart mee maakt. Ik hoop dat we die dan voor de zomer toegestuurd zullen krijgen.

De heer Russcher (FVD):

Steun voor het verzoek.

De heer Klos (D66):

Steun.

Mevrouw Lammers (Groep Markuszower):

Steun.

Mevrouw Teunissen (PvdD):

Geen steun.

De heer Vermeer (BBB):

Steun.

De heer Dassen (Volt):

Geen steun.

De heer Kops (PVV):

Steun.

De heer Jumelet (CDA):

Steun, voorzitter.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

Steun.

De voorzitter:

Er is steun voor het voorstel. Dan voegen wij dat toe aan de stemmingslijst. Ik schors de vergadering tot 14.15 uur. Dan gaan we eerst stemmen en vervolgens door met de beantwoording van de minister in de tweede termijn.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de stemming in verband met de Wet werkelijk rendement box 3 (36748). Hedenochtend heeft de Kamer reeds over de ingediende amendementen en de artikelen gestemd. Het wetsvoorstel komt nu in stemming, maar eerst is er een aantal stemverklaringen. Als eerste geef ik het woord aan de heer Hoogeveen voor zijn stemverklaring namens JA21.

De heer Hoogeveen (JA21):

Voorzitter. Box 3 moet worden hervormd. Het huidige stelsel is juridisch wankel, maar de keuze van het kabinet voor een vermogensaanwasbelasting is wat JA21 betreft fundamenteel verkeerd. Dit systeem belast papieren winsten, corrigeert niet voor inflatie, is complex en vergroot onzekerheid voor belastingbetalers. Die zorgen worden breed gedeeld. De Nederlandse Orde van Belastingadviseurs, het Register Belastingadviseurs en de Raad van State waarschuwen voor problemen met uitvoerbaarheid en rechtszekerheid en voor een toename van procedures. Dit systeem wordt in deze vorm nergens ter wereld toegepast.

Toch heeft JA21 constructief meegedacht over het beter maken van een slechte wet. Wij kwamen onder andere met voorstellen voor achterwaartse verliesverrekening, zodat belastingteruggave mogelijk wordt na een jaar met negatief rendement. Deze correctie was essentieel voor een eerlijker systeem, dat werkelijk rendement wil belasten.

Nu vanmorgen bij de stemmingen al onze amendementen zijn verworpen, is het oordeel van JA21 dat deze wet niet voldoet aan het uitgangspunt om werkelijk behaald rendement te belasten. Wij zullen dus tegen deze wet stemmen.

De heer Grinwis (ChristenUnie):

Voorzitter. Voor of tegen de Wet werkelijk rendement box 3: dat is een waar dilemma voor de ChristenUniefractie. Mensen met geld mogen immers best naar vermogen bijdragen. De vrucht belasten in plaats van de boom klinkt na alle box 3-ellende van de afgelopen jaren aantrekkelijk. Alleen, de manier waarop in het wetsvoorstel, waar we nu over gaan stemmen, het werkelijk rendement belast gaat worden, is iets waar mijn fractie ernstige bedenkingen bij heeft.

Ten eerste zijn bijna 1.000 ambtenaren nodig om de belasting te innen en leggen we 1,6 miljoen huishoudens uitgebreide administratieve verplichtingen op. Maar een eenvoudige vermogensbelasting als alternatief, die goed uitvoerbaar is plus aantrekkelijk om investeringen aan te jagen, was onbespreekbaar.

Twee. Over vermogensaanwas versus vermogenswinst is veel gezegd. Maar de aanwasbelasting werd een brug te ver na het verwerpen van het amendement-Hoogeveen vanochtend, waardoor verliezen niet netjes verrekend kunnen worden. En dan heb ik het nog niet eens over de verworpen mooie amendementen van de ChristenUnie.

Ten derde noem ik de knoet van de budgetneutraliteit, die een zorgvuldige stelselwijziging onmogelijk maakt, ook volgens de Raad van State. Door daarbij alleen te focussen op box 3 en niet op ander vermogen, zoals erfenissen of de hypotheekrenteaftrek, doen we de mensen die sparen en beleggen in box 3, tekort.

Daarom zal mijn fractie tegen de Wet werkelijk rendement box 3 stemmen.

De heer Stoffer (SGP):

Voorzitter. De SGP pleit al jarenlang voor een eerlijke heffing op vermogen: een heffing op basis van werkelijk rendement. Die is er nu niet. Het stelsel is op dit moment onrechtvaardig. Mensen betalen nu belasting over geld dat ze eigenlijk helemaal niet hebben. Het huidige stelsel is onhoudbaar. Het wetsvoorstel dat voorligt, lijkt een stap in de goede richting, maar dat is het niet, want er zitten te veel haken en ogen aan en de uitwerking pakt in veel gevallen negatief uit. Ik noem onder andere de positie van verpachte landbouwgronden, familiebedrijven, kleine beleggers, eigenaren van vakantiewoningen, en ik zou nog een hele tijd zo door kunnen gaan. Daar komt bij dat een aantal verbetervoorstellen deze ochtend helaas niet zijn aangenomen. Ten slotte ziet het aanstaande kabinet de voorliggende wet als tussenstap richting een stelsel op basis van vermogenswinst. De SGP wil geen halfbakken tijdelijke tussenstap; we willen naar een eerlijk en houdbaar stelsel. Alles overwegend — u voelt het aankomen — zal de SGP tegen deze wet stemmen.

De heer Vermeer (BBB):

Voorzitter. Dit box 3-voorstel is een eerste stap naar het eerlijker belasten van daadwerkelijke opbrengsten van vermogen. Deze wet stopt hopelijk het verder verkopen van huurwoningen, wat nu zorgt voor een nóg lager aanbod voor huurders. We komen met deze wet langzaam uit de klem van gerechtelijke uitspraken, maar dit gaat niet ver genoeg. BBB wil alleen belasting op daadwerkelijk gerealiseerde winst, zoals ook de coalitie al heeft toegezegd. Dit voorliggende wetsvoorstel leidt daarnaast tot extra belastingafdrachten bij kleine vermogens, en dat alleen vanwege begrotingsregels die het kabinet zelf ook niet hanteert voor haar eigen keuzes. Wijzigingsvoorstellen die de wet draagbaarder zouden maken, zijn helaas vanmorgen weggestemd. Daarom stemt BBB tegen deze wet.

De voorzitter:

Er is een stemverklaring van de heer Jimmy Dijk namens de SP. Hij krijgt het woord.

De heer Jimmy Dijk (SP):

Dank u wel, voorzitter. Ik zou graag een stemverklaring willen geven bij de motie op stuk nr. 19 van de heer Kisteman. Die gaat over het waarborgen van regionale postbedrijven voor de toegang tot het landelijk netwerk. Dat gaat over de 4.500 postbezorgers die daar aan het werk zijn. Het is geen oplossing om marktwerking in de postsector heel lang in stand te houden. Deze mensen doen fantastisch werk en dat horen ze ook te kunnen doen met de zekerheid dat er één centraal postbedrijf in ons land is dat efficiënt werkt, in plaats van dat deze mensen met heel veel verschillende soorten busjes, fietsen, karren en noem het maar op door onze straten heen broezen. Laten we er dus voor zorgen dat we één groot postbedrijf vormen. Daarvoor heb ik zelf de motie op stuk nr. 21 ingediend. Dat is een stuk beter dan deze mensen de schijnzekerheid te geven van regionale postbedrijven.

Dat waren de stemmingen. Ik schors een enkel ogenblik. Daarna gaan we over naar de tweede termijn van de zijde van het kabinet bij de behandeling van de begroting Klimaat en Groene Groei.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering.

De voorzitter:

Dan is aan de orde de regeling van werkzaamheden.

Op verzoek van het lid Kathmann stel ik voor haar motie op stuk nr. 1172 (21501-33) opnieuw aan te houden.

Ik stel voor dinsdag 3 maart aanstaande ook te stemmen over:

• de aangehouden motie-Kathmann c.s. (21501-33, nr. 1172);
• de aangehouden motie-Heutink c.s. (36800-XX, nr. 36);
• de aangehouden motie-Coenradie c.s. (36800–VI, nr. 106).

Ik stel voor toe te voegen aan de agenda van de Kamer:

• het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het financieel toezicht ter implementatie van Richtlijn (EU) 2024/927 tot wijziging van de Richtlijnen 2011/61/EU en 2009/65/EG wat betreft delegatieregelingen, liquiditeitsrisicobeheer, toezichtrapportage, verlening van bewaar- en bewaarnemingsdiensten en leninginitiëring door alternatieve beleggingsfondsen (Implementatiewet gewijzigde AIFM-richtlijn en icbe-richtlijn) (36833);
• het wetsvoorstel Wijziging van de Tijdelijke wet Groningen en de Mijnbouwwet in verband met de uitvoering van diverse maatregelen uit de kabinetsreactie op het rapport van de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen (36836);
• het wetsvoorstel Uitvoering van verordening (EU) 2022/1031 van het Europees Parlement en de Raad van 23 juni 2022 over toegang van ondernemers, goederen en diensten uit derde landen tot de aanbestedings- en concessiemarkten van de Unie en procedures ter ondersteuning van onderhandelingen over toegang van ondernemers, goederen en diensten uit de Unie tot de aanbestedings- en concessiemarkten van derde landen (Instrument voor Internationale Overheidsopdrachten – IIO) (PbEU 2022, L 173) (36810).

Ik stel voor toe te voegen aan de agenda het tweeminutendebat (groot project) PALLAS (CD d.d. 11/02), met als eerste spreker het lid Ten Hove van de Groep Markuszower.

Ik stel voor de volgende stukken van de stand van werkzaamheden af te voeren: 2026Z00814; 31305-530; 33335-25; 30420-439; 32827-378; 30234-436; 30234-435; 30234-434; 30234-429; 30234-430; 30234-431; 30234-433; 30234-432; 30234-412; 30234-426; 30234-427; 32849-293; 32849-294; 32849-296; 32849-295; 2026Z02499; 36800-XX-5; 32239-12; 32175-71; 31765-811; 31839-944; 31765-814; 31765-837; 31839-969; 34907; 29689-1227; 29689-1236; 29689-1254; 29689-1255; 29689-1203; 29689-1200; 36800-XX-8; 36800-VII-7; 21501-34-451; 21501-20-2363; 36723-6; 30821-327; 21501-30-685; 33118-317; 2026Z02424; 31839-1146; 25295-2238; 2026Z01636; 36600-VII-137; 26643-1397; 26643-1334; 26643-1331; 32761-319; 26643-1456; 22343-437; 28684-819; 29893-284; 29628-1303; 26643-1455; 30950-508; 24557-277; 24557-280; 31865-293; 36850-VI-3; 36800-VI-23; 28684-818; 24587-919; 22112-4203; 22112-4249; 33626-36; 33626-35; 33626-32; 33626-31; 33626-33; 33626-30; 33626-29; 33626-28; 33626-25; 33626-26; 34541-16; 34931-12; 34931-13; 32429-35; 31765-953; 31765-936; 36800-VIII-13; 30420-438; 27923-517; 26643-1446; 32820-562; 36800-VIII-21.

Aangezien voor de volgende stukken de termijnen zijn verstreken, stel ik voor deze stukken voor kennisgeving aan te nemen: 31839-946; 30234-380; 31332-110; 36723-5; 28286-1414; 28286-1412; 31532-304; 36800-L-6; 31524-688; 35574-30; 35423-15.

De voorzitter:

Dan is nu aan de orde de tweede termijn van de zijde van het kabinet bij de behandeling van de begroting Klimaat en Groene Groei.

De voorzitter:

Het woord is aan de minister.

Minister Hermans:

Voorzitter, dank. Ik had nog een paar vragen. Daarna zal ik overgaan tot de appreciatie van de moties.

Eerst was er de vraag van de heer Vermeer over wanneer hij het antwoord kan verwachten op zijn vragen over de Greenpeace-uitspraak in de zaak-Bonaire. Ik heb begrepen dat eergisteren een twintigtal vragen is binnengekomen bij het ministerie. Die worden nu beantwoord, maar daarvoor geldt, zoals de heer Vermeer weet, een termijn van drie weken. Die zullen we dus ook gebruiken. Als het nodig is, zullen we natuurlijk een uitstelbericht naar de Kamer sturen.

Minister Hermans:

Die vraag komt nu. De heer Vermeer vroeg hoe die procedure er in de planning uitziet. Wij moeten binnen drie maanden besluiten of er wordt overgegaan tot het instellen van hoger beroep, dus dat past binnen de termijn om de vragen van de heer Vermeer te beantwoorden. Ik zeg er wel bij dat het vonnis bij voorraad uitvoerbaar is, dus ongeacht het hoger beroep. We kijken nu dus goed naar de impact van het vonnis, ook bij de keuze voor de uitvoering van het vonnis. Dat zal allemaal naast elkaar lopen. Maar de vragen komen eerst. Het hoger beroep komt later en het vonnis is dus bij voorraad uitvoerbaar.

Minister Hermans:

Ik interpreteer het nu even als vraag of ik in hoger beroep ga. Ik heb gezegd dat wij dat nu bestuderen. De afweging of dat zal gebeuren is aan een volgend kabinet. Wat de Kamer verder aan opdrachten geeft aan het kabinet, bij motie of in andere vormen, is aan de Kamer.

Minister Hermans:

Voorzitter. Dan de datacenters. Ik geloof dat het mevrouw Teunissen was die nog even iets vroeg over de verbodsbepaling en de vergunning. Ik heb dat nog even gecheckt, maar in dit specifieke geval is de vergunning verleend voordat de verbodsbepaling inging. Dat was ook nog eens voordat het hele netcongestieprobleem in z'n volle omvang bekend werd. Dat neemt niet weg dat alles blijft staan wat ik in de richting van de heer Grinwis heb gezegd. Ik kom daar zo bij zijn motie ook nog op terug. Maar dit is even hoe het in de tijd is gegaan.

Voorzitter. Dan een vraag van de heer De Groot over de maatwerkafspraak of, zoals ik eigenlijk moet zeggen, de betrokkenheid van de Kamer bij de verdere uitwerking en totstandkoming van de maatwerkafspraak met Tata Steel. In september heeft het kabinet de joint letter of intent met Tata Steel ondertekend. Dat zijn de contouren van de definitieve maatwerkafspraak. Over deze JLoI staat nog een debat tussen Kamer en kabinet gepland. Bij dat debat kan de Kamer natuurlijk op allerlei mogelijke manieren ingaan op de inhoud, alsmede meningen en opvattingen geven over de inhoud van de JLoI en daar al dan niet mee instemmen of er aanvullende opmerkingen bij meegeven. Dat is echt het moment om als Kamer nog uitspraken te doen ten aanzien van de uitwerking. Als uit dat debat instemming volgt om verder te kunnen met de JLoI, dan vindt de verdere uitwerking plaats. Het uiteindelijke onderhandelingsresultaat en het sluiten van de maatwerkovereenkomst met Tata zijn dan ook onder voorbehoud van goedkeuring door de Kamer, die dan ook nog ja of nee kan zeggen tegen die afspraak. Dat is even hoe het proces eruitziet. Op de inhoud is dus vooral het debat over de JLoI belangrijk, omdat wij vanuit daar verder werken aan de uitwerking.

Voorzitter. Dan kom ik bij de moties. Ik begin met de motie op stuk nr. 21 van de heer Klos over de overgehevelde niet-bestede middelen uit het Klimaatfonds. Ik heb daar in het debat een aantal opmerkingen over gemaakt. Ik begrijp ook de gedachte erachter en het verzoek dat de heer Klos met deze motie doet. Mijn vraag aan de heer Klos is of hij deze motie zou willen aanhouden. Zij is eigenlijk ontijdig, omdat het nieuwe kabinet natuurlijk nog afspraken hierover moet maken. Ik zie in de motie het verzoek om er bij de Miljoenennota op terug te komen. Dat is dan aan het nieuwe kabinet. Ik zou dus willen vragen om de motie even aan te houden totdat daar meer over bekend is.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 22 van de heer Klos en een aantal anderen, over de briefing over klimaatveiligheid, geef ik oordeel Kamer. Het is misschien goed om wel te benadrukken dat de diensten natuurlijk een eigen bevoegdheid hebben, maar ik kan altijd het verzoek doen tot zo'n briefing. Ik begrijp ook waar het verzoek vandaan komt, dus dat zullen we doen. Oordeel Kamer dus.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 23 van de heer Köse over het afbouwpad van gaswinning op land krijgt oordeel Kamer. We hebben natuurlijk de EBN-analyse die bij het sectorakkoord zit. De afspraak is ook dat die jaarlijks geactualiseerd zal worden. Er zal dus ook jaarlijks meer duidelijkheid komen over het afbouwpad. Dat gebeurt ook in gesprek met de bedrijven. Zoals ik in mijn beantwoording aangaf, vraagt de uitvoeringsagenda om met de sector in gesprek te blijven. De uitvoeringsagenda geeft die opdracht ook. Op die manier kan ik invulling geven aan deze motie en geef ik 'm oordeel Kamer.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 24 van de heren De Groot en Jumelet, die gaat over op het gebied van kerncentrales zo veel mogelijk de omkeerbare werkzaamheden in gang zetten, krijgt oordeel Kamer.

Minister Hermans:

Dan de motie op stuk nr. 25 over de structurele overlegtafel. Daarbij blijf ik benadrukken dat de tafel er niet voor de tafel is. Als ik het mag interpreteren als dat we even bekijken wat er nou aan bestaande tafels is — dat betreft ook die nieuwe sectortafel die net in het leven is geroepen — en dat op een goede manier inrichten, kan ik deze motie oordeel Kamer geven.

Minister Hermans:

Ik neem het in overweging en ik neem het natuurlijk mee in de overdracht. Dan kom ik op de motie over het versnellen van het groene alternatief of het budget voor de tweede tender wind op zee. Als ik het mag lezen als dat ik de voorbereidingen tref of de opties in kaart breng voor een volgend kabinet — dat kan ik doen — kan ik de motie op stuk nr. 26 oordeel Kamer geven, maar de echte besluitvorming en de financiële kant daarvan zijn natuurlijk aan een volgend kabinet.

Minister Hermans:

Dan de motie op stuk nr. 27 van mevrouw Van Oosterhout en mevrouw Teunissen over de gaswinning in de velden op land volledig afbouwen en niet uitbreiden. We hebben daar heel veel over gewisseld in het debat, dus onder verwijzing daarnaar ontraad ik de motie.

Minister Hermans:

Dan de motie op stuk nr. 28 van de heer Vermeer, die de regering verzoekt géén verbod in te stellen op fossiele reclame en reclame voor vleesproducten. Zo meteen komt er nog een motie die eigenlijk het tegenovergestelde vraagt. Deze motie ga ik ontraden. Een nationaal verbod op de fossiele reclame en de reclame voor vleesproducten is niet aan de orde. Ik heb uitgelegd waarom. Wat lokaal gebeurt, gebeurt lokaal. Ik ontraad deze motie.

Minister Hermans:

Het is niet aan de orde. Ik heb in het debat uitgelegd wat voor mij de afwegingen zijn om hiertoe niet over te gaan. Daarmee is het voor mij niet aan de orde. Ik ga het niet doen. Punt.

Minister Hermans:

Nou, dan zou je ook kunnen zeggen dat de motie overbodig is.

Minister Hermans:

Excuus, voorzitter, excuus.

Minister Hermans:

Dan is de motie hierbij overbodig.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 29 verzoekt de regering in kaart te brengen wat de gevolgen van een verhoging van de ambitie voor wind op zee betekenen voor de Nederlandse visserij voordat volgende stappen worden gezet. Deze motie is ook overbodig, want bij het vaststellen van windenergiegebieden op de Noordzee in het Programma Noordzee brengt het kabinet de gevolgen in kaart voor de andere belangen op de Noordzee, waaronder die van de visserij.

Minister Hermans:

Ik heb meermaals uitgelegd wat voor mij de overweging is om niet over te gaan tot het instellen van een verbod. Daar hoeft van mij — dat zeg ik persoonlijk — niet nog een motie bij die dat nog een keer benadrukt. Daarom zei ik in eerste instantie "ontraden", maar je kunt het ook "overbodig" noemen. Ik weet dat mevrouw Teunissen een andere mening is toegedaan over dit verbod. Zij vindt dat het er wel zou moeten komen. Ik heb nooit gezegd dat het niet zou kunnen of dat ik het voor de toekomst altijd uitsluit. Dit is echt aan een volgend kabinet. Ik ga het op dit moment niet doen.

Minister Hermans:

Dit is de lijn van dit kabinet. Wij gaan het niet instellen. Het is overbodig om mij nog een keer op te roepen om het niet in te stellen. Over anderhalve week zit er een nieuw kabinet.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 30 verzoekt de regering de wijziging van de gebiedspaspoorten zo spoedig mogelijk door te voeren, zodat passieve visserij binnen windmolenparken mogelijk wordt gemaakt. Ook die motie is overbodig, want het ministerie van IenW stelt gebiedspaspoorten op nadat het inrichtingsplan van windparken bekend is. Dat bepaalt waar windturbines komen te staan en dan is ook duidelijk waar medegebruiksactiviteiten kunnen plaatsvinden.

Minister Hermans:

Prima. Dat is goed.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 31 van de heer Kops bevat een aantal verzoeken ten aanzien van wind op land en zee. Onder verwijzing naar wat ik allemaal heb gezegd over het belang van wind op zee en land ontraad ik deze motie.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 32 verzoekt mij om onmiddellijk krachtige interventies en aanvullende maatregelen te presenteren naar aanleiding van de berichtgeving van TenneT van vandaag. We zullen in samenwerking met de netbeheerders en de provincies alles op alles zetten om een aansluitstop te voorkomen, dus: oordeel Kamer.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 33 verzoekt om geen gedifferentieerde nettarieven in te voeren. U vraagt mij net om krachtige interventies om het probleem in de FGU-regio aan te pakken. Een van de dingen die TenneT en de netbeheerders zeggen, is: kijk naar gedifferentieerde tarieven om echt wat te kunnen doen in de piek. Deze motie moet ik dus echt ontraden.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 34 verzoekt om geen geld meer uit te geven aan het opkopen van duurzame-energiepapieren in het buitenland. Dit is nu niet aan de orde. Zoals ik ook in het debat zei, gaat het nu niet over een bindende doelstelling. Deze motie zal ik dus ontraden.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 35 over het openhouden van de kolencentrales ontraad ik ook, want dan zouden we terugkomen op een bestaande gemaakte afspraak.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 36 verzoekt de regering om de export van gas uit onze voorraden te stoppen. Die motie moet ik ook ontraden. Dat is in strijd met de regelgeving.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 37 van de heer Jumelet verzoekt om in de KEV expliciet in te gaan op het uit de PBL-analyse voortvloeiende handelingsperspectief. Deze motie geef ik oordeel Kamer. Ik ben met het PBL in gesprek om tot aanpassing van de KEV te komen, zodat we meer zicht hebben op de transitie voor de lange termijn en de randvoorwaarden. Dit vraagt natuurlijk ook wel weer iets van de ruimte in het werkprogramma van het PBL. Als er iets bij komt, moet er ook iets af. Het PBL zal ook expertise van andere partijen nodig hebben, maar ik lees de motie zo dat ik de ruimte heb om het gesprek ook op die manier met het PBL te voeren. Dus oordeel Kamer.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 38, ook van de heer Jumelet, verzoekt om nog een keer met de ACM in gesprek te gaan of haar in ieder geval dringend te adviseren om de risico's van het invoedingstarief nadrukkelijk bij de besluitvorming te betrekken. Wij voeren dat gesprek. ACM is zich ook bewust van de mogelijke risico's en gevolgen. Er liggen ook nog Kamervragen hierover die ik zo snel mogelijk zal beantwoorden, maar de motie kan ik verder oordeel Kamer geven.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 39, van de heer Van den Berg, moet ik ontraden. Het is echt aan een volgend kabinet om besluiten te nemen over de energierekening. In de begroting voor 2026 zijn stappen gezet om wat te doen aan die rekening.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 40, ook van de heer Van den Berg ...

Minister Hermans:

Volgens mij zijn er in heel veel documenten al heel veel opties gewisseld over wat er aan de elektriciteitskosten kan worden gedaan. Dus ik vind het een beetje overbodig en eerlijk gezegd ook zonde van de tijd om dat nu weer apart op een rij te gaan zetten.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 40, ook van de heer Van den Berg, gaat over een herbezinning op de werking en de effecten van het ETS en pleit voor het voorkomen van verdere lastenverzwaring voor de Europese industrie. De versterking van het concurrentievermogen en de verduurzaming gaan hand in hand. Dat staat ook in het rapport van Draghi, waar we het vaak met elkaar over gehad hebben. Het afzwakken van ETS helpt dus niet. Het is nu belangrijk dat we goed kijken naar de voorstellen die uit de Clean Industrial Deal komen, onder andere de groene marktcreatie. Dus ik ontraad deze motie.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 41 doet een aantal verzoeken ten aanzien van een kussengasreserve en meer flexibiliteit ten aanzien van de vulgraden. Deze motie geef ik oordeel Kamer.

Minister Hermans:

Voorzitter. De motie op stuk nr. 42 van de heer Flach: daar kan ik een heel eind in meegaan. Het enige is dat ik niet kan toezeggen om het te doen binnen de gestelde deadline, namelijk voor de begroting van 2027. Ik zal me er wel voor inspannen dat het na de zomer komt. Als de heer Flach dat goed vindt, dan krijgt de motie oordeel Kamer.

Minister Hermans:

Het zit in de procedure voor het aanvragen van adviezen over wat je al dan niet in de SDE++ kunt verwerken.

Minister Hermans:

Ja, vanwege die deadline in dat derde verzoek.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 43, van de heer Flach, met een routekaart voor verificatie, moet ik ontraden. Wel wil ik toezeggen om in gesprek te gaan met bedrijven en de Commissie over welke rol het kabinet aanvullend kan spelen om bedrijven zo goed mogelijk te helpen bij het vermijden van onnodige CBAM-kosten.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 44, van mevrouw Teunissen, verzoekt om een wetsvoorstel voor te bereiden voor een landelijk verbod op fossiele reclame. Ik ga dat dus niet doen. Ik heb al geschetst waar de ingewikkeldheden zitten. Om die reden ontraad ik deze motie.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 45 doet het verzoek om de SDE++ per '27 te openen voor natuurlijke CO₂-opslag via bosaanplant en veenherstel. De SDE++ is een exploitatiesubsidie voor projecten die gecorrigeerd worden voor marktprijzen voor energie en CO₂. Voor natuurlijke opslag ontbreekt een marktprijs, dus die kan niet in de SDE++. De natuurlijke opslag loopt via de veenweide- en bossenstrategie. Daarom moet ik deze motie ontraden.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 46, van de heer Grinwis, over het verkennen van de aanscherping van regels voor de datacenters. Die motie kan ik oordeel Kamer geven. Ik benadruk wel wat ik in eerste termijn heb gezegd, namelijk dat we het hierbij niet alleen vanuit het perspectief van energie kunnen bezien, maar ook de bredere belangen, de ruimtelijke afweging, de digitalisering en de economie in ogenschouw moeten nemen; ik heb dat geschetst.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 47, van de heer Grinwis, verzoekt om de nettolastenverzwaring als gevolg van ETS2 te monitoren. Die motie geef ik oordeel Kamer.

Minister Hermans:

Dat is ook een motie van de heer Grinwis, en anderen. Ze verzoekt om bij de Voorjaarsnota de Kamer inzicht te geven in het benodigde budget en de operationele capaciteit voor het beter ontsluiten van flexibiliteit. Die motie kan ik oordeel Kamer geven. Wij zullen aan het werk gaan met het crisisteam dat aan de slag gaat, in nauwe samenwerking uiteraard met de drie provincies. We hebben alles en iedereen nodig. Die samenwerking is cruciaal. De vraag is even of elk kwartaal rapporteren … Het zou misschien soms wat korter op elkaar en soms wat langer na elkaar kunnen. Wij zullen dus heel regelmatig rapporteren en vooral ook als er echt iets te melden is.

Minister Hermans:

Voorzitter. De motie op stuk nr. 49, van de heer Dassen, om versneld te investeren in grensoverschrijdende hoogspanningsverbindingen. Die motie geef ik oordeel Kamer.

Minister Hermans:

De motie op stuk nr. 50, van de heer Dassen, om de Nederlandse veiligheidsdiensten te verzoeken een vergelijkbare risicoanalyse te maken. Deze motie moet ik ontraden. Het verzoek om de briefing, zoals de motie van de heer Klos vraagt, kan ik doen, maar dit gaat echt een stap verder. Ik laat het ook aan een volgend kabinet.

Minister Hermans:

Dan de motie op stuk nr. 51, van de heer Dassen. Die doet het verzoek om de mogelijkheden te onderzoeken voor een meerjarig publiek inkoopprogramma en de Kamer hierover te informeren. Die motie is eigenlijk ontijdig, want de discussies in Europa lopen nog. Er wordt gewerkt aan een post-2030-raamwerk, dus hoe ziet nou het beleidsraamwerk eruit om het doel van 2040 te halen? Er wordt gewerkt aan de ETS-voorziening. Dat zal ook een voorstel bevatten om permanente koolstofverwijdering op te nemen in het handelssysteem. Wij zetten ons in Europa dus in voor een Europees inkoopprogramma. Daar hebben we ook een non-paper over geschreven. Hiermee kan de diversiteit van het aanbod van technieken worden gestimuleerd als tussenstap naar een eventuele integratie. Maar om dat nu te doen, is te vroeg.

Minister Hermans:

Ik kijk naar de verkeerde motie. De motie over de gedifferentieerde tarieven is toch de motie op stuk nr. 33?

Minister Hermans:

De invoering van die gedifferentieerde tarieven ligt wat verder in de tijd. Daar wordt nu aan gewerkt. Ik heb de motie op stuk nr. 32, over de krachtige interventies, geïnterpreteerd als "zo snel als mogelijk", om überhaupt te voorkomen dat we bij die aansluitstop komen. Ik koppelde het aan elkaar omdat we met de krachtige interventies het vraagstuk van netcongestie nog niet in den brede hebben opgelost.

Minister Hermans:

We hebben vorig jaar uitgebreid gediscussieerd over die motie. Ik heb 'm met klem ontraden, omdat ik het echt een hele onverstandige motie vond. Maar de motie is aangenomen, dus we hebben gezocht naar een manier om er invulling aan te geven. Er zijn zogenaamde "interbestuurlijke samenwerkingsafspraken" gemaakt met provincie en gemeente. Daarin kijken we hoe we het Programma Warmtetransitie en dat wat de RES-regio's doen voor hernieuwbare energie op land, kunnen samenvoegen. Daar wordt nu invulling aan gegeven. Dat is de manier waarop we invulling geven aan die motie. We zullen daar ongetwijfeld in een voortgangsbrief ergens in het voorjaar op terugkomen voor een update.

Minister Hermans:

Voorzitter, mag ik misschien tot slot nog een enkel woord zeggen?

Minister Hermans:

Dit is mijn laatste debat als minister van Klimaat en Groene Groei. Ik zou dus heel graag alle woordvoerders heel erg willen bedanken. Ik heb het afgelopen anderhalf jaar, en met sommigen de afgelopen weken, intensieve debatten met ze gevoerd. We waren het inderdaad, zoals mevrouw Teunissen zei, niet altijd eens, maar het waren wel goede en respectvolle discussies — ook als ze zich op de randen van het akkoord bevonden, zeg ik tegen de heer Vermeer. Het waren discussies met respect voor ieders standpunt. Ze waren gericht op het komen tot een oplossing en het verder brengen van de energietransitie voor onze economie, voor het klimaat en voor de veiligheid.

Mevrouw Teunissen zei: u bent nog niet van de Partij voor de Dieren af. Ook de zorg draagt ze namelijk een warm hart toe. De zorg kan ook een rol in de verduurzaming spelen. Dat heb ik zelf gezien in de afgelopen anderhalf jaar. Ik noem een bijzonder initiatief op Chemelot, waar materialen van operatiekamers worden gerecycled, zodat ze kunnen worden hergebruikt. Ik blijf het onderwerp dus ook straks — mocht het allemaal goed gaan met de beëdiging, natuurlijk! — met bijzondere interesse volgen. Ik zal dat wat ik in de zorg kan blijven doen, natuurlijk blijven doen. Ik realiseer me dus dat ik niet van de Partij voor de Dieren af ben.

Wie wel bijna van mij af zijn, zijn de collega's van het ministerie van KGG. Die wil ik via u, voorzitter, ongelofelijk bedanken voor het keiharde werk van de afgelopen dagen. Zo'n begrotingsbehandeling is namelijk echt een ongelofelijke klus. Ook heel veel dank aan hen allemaal voor de afgelopen anderhalf jaar. Hun inzet, professionaliteit en deskundigheid bij dit gigantisch complexe vraagstuk is echt bewonderenswaardig. Ik heb daar grote waardering voor. Ik wens hun heel veel succes met alles wat komen gaat.

Dank.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de begrotingsbehandeling Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Ik heet de leden van de Kamer en ook de bewindspersonen in vak K van harte welkom. We zijn toegekomen aan hun eerste termijn.

De voorzitter:

Ik nodig de minister uit om van zijn spreektijd gebruik te maken. Gaat uw gang.

Minister Moes:

Dank u wel, voorzitter. We hebben gisteren een mooie eerste termijn gezien. Dank aan alle Kamerleden voor hun inbreng. Mevrouw Biekman, nogmaals van harte gefeliciteerd met uw maidenspeech, die inspirerend was en die voor mij herkenbare elementen bevatte. Verder heb ik een interessante filosofische beschouwing gehoord van de heer Van Duijvenvoorde. Ik heb zelfs een Bijbels citaat gekregen van de heer Stoffer; ik ben toch blij dat het niet Spreuken 23, vers 13 was. De staatssecretaris en ik hebben de vragen natuurlijk al schriftelijk beantwoord, maar we willen graag ook mondeling ingaan op de verschillende thema's die wij gisteren in deze Kamer hebben gehoord. Aan het einde van mijn spreektekst zal ik de op mijn terrein ingediende amendementen appreciëren.

Mijn tijd als minister zit er bijna op. Ik ben trots en dankbaar dat ik, zij het voor korte tijd, deze rol mocht vervullen. In de afgelopen maanden heb ik veel gesprekken gevoerd met studenten, docenten, praktijkopleiders en onderzoekers in het mbo, het hbo, het wo en in de wetenschap. Daarbij vielen mij steeds hun tomeloze inzet en hun professionaliteit op. Nederland heeft een sterk en toegankelijk stelsel van vervolgonderwijs en onderzoek. Dat is van grote waarde voor mensen, voor regio's en ook voor onze economie, maar dat stelsel staat onder druk. Ik noem twee ontwikkelingen die ons dwingen tot scherpe keuzes. Na jaren van groei dalen de studentenaantallen in het mbo, het hbo en het wo, met grote regionale verschillen. Daardoor dreigen het onderwijsaanbod en de leefbaarheid in de regio aan kracht te verliezen. Tegelijkertijd is er een tekort aan goede vakmensen; dat is de tweede ontwikkeling. Juist in sectoren die maatschappelijk en economisch cruciaal zijn, komen we talent op de arbeidsmarkt tekort: in de zorg, in het onderwijs, in de techniek. Het volgende kabinet moet daarom keuzes maken. Ik geef daarvoor vandaag, mede als reactie op uw inbreng, vier prioriteiten mee.

Ten eerste moeten onderwijs en onderzoek zich sterker richten op wat de samenleving nodig heeft, zodat regio's vitaal blijven en onze economie sterk. Daarom ben ik het eens met mevrouw Rajkowski en mevrouw Van der Plas: er is in opleidingen en onderzoek meer focus nodig op maatschappelijke opgaven, tekortsectoren en concurrentiekracht. Het is noodzakelijk om meer studenten op te leiden voor de arbeidsmarkt van de toekomst, bijvoorbeeld in de techniek, de veiligheid, de woningbouw en de zorg. Ik vind het van belang dat de Nederlandse samenleving hier boven het individuele belang van onderwijsinstellingen hoort te staan. Als dat niet vanzelf gaat, zijn meer regie en bijsturen vanuit de politiek nodig. Dat kan onder andere door het maken van goede afspraken tussen overheid, werkgevers en onderwijsinstellingen, bijvoorbeeld over betere voorlichting, goede stageplekken, salarissen en sturing op het aantal opleidingsplaatsen. Ook is het van belang dat studenten die van buiten Nederland komen, na hun afstuderen in Nederland kunnen en willen blijven, zodat zij een blijvende bijdrage aan onze maatschappij kunnen leveren, daar echt onderdeel van gaan worden en echt mee kunnen draaien in Nederland. Mevrouw Raijer en meneer Boomsma benadrukken het belang van de Nederlandse taal hierbij. Dat ben ik helemaal met hen eens. Het Nederlands moet niet alleen onze voertaal zijn, maar juist ook de academische taal. Dat maakt de universiteit geworteld, toegankelijk en van grotere toegevoegde waarde voor de Nederlandse samenleving, taal en cultuur.

Ten tweede moet onderwijs gericht zijn op de praktijk. Juist het mbo-talent is hard nodig in Nederland. Ik zie dat de waardering voor praktisch georiënteerde mensen in de samenleving steeds groter wordt. Dat is terecht. Veel Kamerleden, zoals meneer Ergin, mevrouw Armut, mevrouw Tseggai, mevrouw Van der Plas, mevrouw Rajkowski en mevrouw Biekman hameren dan ook terecht op het belang van het mbo. Maar er blijft inspanning nodig voor een gelijkwaardige positie van het mbo en de mbo-studenten. In de brief die ik uw Kamer een paar maanden geleden heb gestuurd, staat uitgewerkt wat de financiële verschillen zijn. Het gelijktrekken van de studiefinanciering voor mbo-studenten bijvoorbeeld kost ongeveer 400 miljoen. Dat bedrag heeft het huidige kabinet niet beschikbaar, maar ik heb hier gisteren bedragen gehoord van 1 miljard tot 1,5 miljard die het nieuwe kabinet gaat investeren in het onderwijs. Ik hoop van harte dat een nieuw kabinet de daad bij het woord voegt als het gaat om waardering en gelijkheid voor het mbo.

Net als mevrouw Tseggai en meneer Ergin maak ik me zorgen over de beperkte voortgang op de doelen van het Stagepact. Het lukt nog onvoldoende om stagediscriminatie tegen te gaan en de begeleiding van studenten te verbeteren. Dit is onacceptabel. Ik ben met alle partners in gesprek om het actieplan aan te scherpen. We zorgen ervoor dat studenten meldpunten voor discriminatie beter kunnen vinden. We spreken alle besturen aan op hun verantwoordelijkheid als het gaat over goede stagebegeleiding.

Ik ben heel blij met de stappen die ik heb kunnen zetten om de wettelijke stagevergoeding te regelen. Na een jarenlange discussie ligt de bal voor de wettelijke stagevergoeding op de stip. Het nieuwe kabinet kan met dit werk verder en de bal nu inschieten. Het is mooi om te zien dat dit ook is overgenomen in het nieuwe coalitieakkoord.

De derde prioriteit is stabiliteit. Ons stelsel moet stabieler worden, zodat dalende studentenaantallen in het mbo en hbo niet leiden tot het verdwijnen van belangrijke opleidingen, vooral in krimpregio's. Mevrouw Van der Plas, mevrouw Armut en mevrouw Straatman vroegen wat ik doe om het opleidingsaanbod in deze regio's in stand te houden. Voor het mbo en hbo is hiervoor 180 miljoen beschikbaar voor de korte termijn. Tegelijkertijd werk ik voor de langere termijn aan een bekostiging die meer rust en stabiliteit geeft en die juist die mbo-instellingen in de regio meer financiële ruimte geeft. Het vraagt om een wetswijziging, die in 2029 in moet gaan.

Maar stabiliteit gaat niet alleen over geld. Scholen zijn geen bedrijven. In plaats van elkaar te beconcurreren op leerlingenaantallen en studentenaantallen moeten onderwijs en kennisinstellingen met elkaar gaan zorgen voor goed onderwijs en onderzoek. Dat vraagt ook iets van de overheid, namelijk minder nadruk op details, maar meer sturing en verantwoording op hoofdlijnen. Mevrouw Raijer vroeg in haar bijdrage hier ook terecht aandacht voor. Zo kunnen we rust bieden voor instellingen en ruimte aan de docent en de onderzoeker, want zij maken dagelijks het verschil.

Minister Moes:

Zoals ik al zei aan het begin van mijn tekst, voorzitter: in principe hebben we de vragen op detailniveau schriftelijk beantwoord en ga ik op de thema's in die ik gisteren hier heb gehoord. Aan het einde van mijn tekst geef ik mijn appreciatie van de amendementen.

Minister Moes:

Dat is echt afhankelijk van hoe snel mijn opvolger en het nieuwe kabinet tot die keuzes komen. Ik heb — dat heb ik ook toegezegd aan uw Kamer, mede dankzij moties van mevrouw Beckerman — een verkenning gedaan waarin ik heb gekeken op welke manier je dit in een wet zou kunnen vatten. Je hebt verschillende routes. Je hebt verschillende wetten die zich daar eventueel een beetje voor lenen. Er zijn ook keuzes aan verbonden. De ene wet past dan beter dan de andere. Moet je het met arbeidsrecht doen of met de Wet op het hoger onderwijs? We hebben verschillende wetten. Hierin zijn nou eenmaal in de praktijk keuzes te maken om te bepalen hoe dat eruit moet gaan zien. Ik heb die verkenning gedaan. Die ligt in principe klaar. Mijn opvolger kan eigenlijk gewoon een keuze maken en dan kun je de route naar een wetswijziging verder doorlopen. Dat zal een vergelijkbare tijd kosten als in reguliere gevallen bij een wetswijziging.

Minister Moes:

Voordat zo'n wet daadwerkelijk van kracht is, ben je algauw verder dan een jaar. Tegelijkertijd hebben we echt een goede verkenning gedaan naar de vraag welke wetten zich hiervoor lenen. We hebben ook verkend of het dan wettelijk zou moeten of we het ook op een andere manier afdwingbaar zouden kunnen maken. We hebben daar echt goed naar gekeken. In principe zou ik nu al zo ver kunnen zijn dat ik zeg "die richting zou het op kunnen gaan en we kunnen ermee verder", maar ik heb toch gedacht, aangezien ik nog maar een weekje heb als minister en ik dit ook in het nieuwe coalitieakkoord heb zien staan: dit komt goed, en de definitieve keuze voor de verdere richting is aan mijn opvolger. Als hier dan enigszins een beleidsprioriteit op ligt bij het ministerie, denk ik dat het met een jaar of twee ook daadwerkelijk in gang gezet kan worden en het vanaf dat moment geldt. Tot die tijd roep ik scholen, instellingen en werkgevers op om proactief aan de gang te gaan met die stagevergoeding, want het is niet meer dan netjes om dat gewoon keurig te regelen.

Minister Moes:

Ik wil daar best een keer een kop koffie over drinken na mijn ambtstermijn, maar ik vind het niet netjes om over mijn graf heen te regeren. Daar wil ik me dus toch van onthouden.

Minister Moes:

Op dat detailniveau heb ik niet zo snel een antwoord paraat. Dat is in grote mate natuurlijk ook afhankelijk van de instellingen zelf. In de eerste plaats zijn zij er zelf verantwoordelijk voor om daarin keuzes te maken en een afweging te maken. Dat past ook bij de manier waarop we het stelsel hebben ingericht. Ik vind het aan de ene kant niet passend dat instellingen altijd direct naar de overheid kijken om alle problemen op te lossen. Tegelijkertijd moeten we ook eerlijk zijn: we zien dat dit een structureel probleem is dat niet van tijdelijke aard is. Het gaat vooral om de disbalans tussen de regio's: de ene regio heeft structureel te maken met krimp, maar bij de andere regio is dat juist niet het geval en is er groei zichtbaar. Dat is de reden waarom we zeggen dat we werken aan een stelselwijziging om de financieringsstructuur aan te passen, zodat het opleidingsaanbod in de regio toegankelijk blijft en je overal in Nederland nabij onderwijs hebt voor belangrijke opleidingen.

Minister Moes:

Natuurlijk willen we dat inzicht graag op detailniveau hebben, maar de realiteit is dat het, gelet op de manier waarop ons onderwijs wordt gefinancierd, heel lastig is, omdat er meerdere factoren tegelijkertijd spelen. Dit kabinet heeft ook bezuinigingen doorgevoerd. Die raken in principe ook de instellingen die ondertussen wel geld krijgen ter compensatie van krimp. Dat verhoudt zich op enige manier tot elkaar, maar het is niet zo gemakkelijk als een knopje waaraan je kunt draaien of een schuifje dat je omhoog of omlaag kunt zetten. Dat mengpaneel hebben wij gewoon niet ter beschikking, juist omdat de instellingen zelf gaan over hoe ze het precies vormgeven. Ze gaan ook zelf over de keuze welke opleidingen zij waar overeind houden. Ik heb, geloof ik, gisteren van JA21 gehoord dat kleine opleidingen, zoals Frans en Duits, verdwijnen omdat ze kleiner zijn. Daar worden keuzes in gemaakt, maar die zijn niet altijd een-op-een te vertalen naar krimp. Die vertaalslag is niet zo makkelijk te maken.

Minister Moes:

Dit is exact het punt dat we hiermee proberen te ondervangen. Daarom hebben we tijdelijke middelen beschikbaar gesteld om deze periode te overbruggen, totdat het nieuwe financieringsstelsel wordt ingevoerd. Daar is dat geld voor bedoeld. We zien het probleem nu al, maar de stelselwijziging kost tijd. Dat kost nog ongeveer twee jaar. Tot die tijd hebben we dus die financiering om tegemoet te komen aan de instellingen en hen te helpen het verdwijnen van opleidingen te vertragen tot dat moment, zodat er tijd is om daar een nieuw stelsel tegenover te zetten. Dat is dus heel goed samengevat. Dat is ook precies de motivatie van het kabinet om daarmee aan de slag te gaan.

Minister Moes:

Ik was toe aan het vierde, en laatste, thema dat ik wilde benoemen: vrijheid en veiligheid. Academische vrijheid, oftewel vrije, ongebonden en kritische wetenschap, is essentieel. Een veilige campus voor medewerkers en studenten is hiervoor een harde voorwaarde, maar die vrijheid is niet vanzelfsprekend. We moeten haar actief beschermen als zij onder druk komt te staan. We moeten diversiteit van opvattingen en perspectieven koesteren. Dat kan soms schuren en botsen, en dat moet ook; dat is fundamenteel iets anders dan veiligheid. Bij uitstek op de campus heb je het recht, het privilege om naar aanleiding van je overtuigingen en denkbeelden tegengesproken te worden. Maar dat kan alleen als het veilig is. Antisemitisme, racisme en discriminatie zijn ontoelaatbaar. Er is in het debat gisteren terecht aandacht gevraagd voor de Taskforce Antisemitismebestrijding, door de heer Stoffer, de heer Boomsma, de heer Ceder, de heer Claassen, mevrouw Staatman en mevrouw Rajkowski. Er was veel aandacht voor. Er werd ook gevraagd of de formele kabinetsreactie eerder kon komen, maar die komt later; dat krijg ik zo snel niet voor elkaar. Maar de taskforce laat in elk geval zien dat er binnen de huidige wetten en het huidige stelsel meer mogelijk is dan soms wordt gedacht. Ik heb dit al eerder gedaan, maar ik roep instellingsbesturen ook bij dezen op om zich vooral uit te spreken. De Taskforce Antisemitismebestrijding roept ook op om niet al te terughoudend, te voorzichtig te zijn. Er is meer mogelijk dan je denkt. Wees dapper en spreek je uit.

Voorzitter. Mijn ervaring als docent maar ook mijn ervaringen in het afgelopen jaar maken dat ik weet hoeveel het onderwijs betekent voor de samenleving en voor iedereen die het onderwijs elke dag weer mogelijk maakt. Dat besef zag ik ook in overvloed terug in uw Kamer. Dat geeft hoop voor een mooie toekomst voor het onderwijs en de wetenschap. Ik zie dit debat dan ook als een mooie afsluiting van mijn periode als minister. Ik zeg uw Kamer nogmaals dank voor de inspirerende samenwerking.

Dan wil ik graag door naar de appreciatie van de amendementen, voorzitter.

Minister Moes:

In de eerste plaats zijn de instellingen natuurlijk zelf verantwoordelijk voor het borgen van de veiligheid en de academische vrijheid. Ik herken deze signalen heel goed. Die zie ik ook. De dreiging komt soms van buiten en soms van binnenuit, maar het is heel belangrijk dat onderzoekers en wetenschappers de vrijheid voelen om te onderzoeken wat ze willen. Dat is een kernpunt van academische vrijheid. Zoals ik al zei, is het in de eerste plaats aan de instellingen zelf om die veiligheid goed te borgen. Ik heb niet heel gedetailleerde overzichten van hoever dat reikt. Naar aanleiding van het eerdere debat van een paar maanden geleden over academische vrijheid — dat was toen nog met de vorige samenstelling van de Kamer — heb ik toegezegd dat er dit najaar een onderzoek komt naar bijvoorbeeld de pluriformiteit en in hoeverre academici zich veilig voelen en zich vrij voelen om te onderzoeken wat ze willen onderzoeken.

Minister Moes:

Ik kan toezeggen dat ik dit in gesprekken met het veld meeneem en dat ik aan de instellingen zal vragen of het haalbaar en mogelijk is om hier inzicht in te krijgen. Ik durf namelijk niet zo een-twee-drie te zeggen dat het heel makkelijk is om daarvan cijfers op papier te krijgen.

Minister Moes:

Dat is heel lastig, omdat het vooral het terrein is van de minister van JenV. Daarom had ik het ook over de Taskforce Antisemitismebestrijding, want die heeft zich ook met dit vraagstuk beziggehouden. In de eerste plaats is het van belang dat we met z'n allen pal staan voor die veiligheid en dat de instellingen als eerste ingrijpen; die dragen primair de verantwoordelijkheid voor de veiligheid op de campus, ook als het gaat om demonstraties die eventueel uit de hand lopen. Dat gebeurt ook. Het is alleen ook een lastig fenomeen gebleken. Dat komt doordat er soms tijd en ruimte voor beslissingen nodig is vanaf het moment dat de bestuurder van een instelling zegt: "Dit gaat echt de perken te buiten. Dit is een overtreding van onze huisregels. Dit kan zo niet. We hebben dit niet meer goed in de hand, dus we moeten opschalen." Dan wordt de driehoek ingeschakeld. De burgemeester en de politie maken dan nog weer een eigen afweging over veiligheid. Die afweging kan anders zijn dan die van de instelling zelf. Daar zit ruimte tussen, zoals de taskforce heeft geconstateerd. Die ruimte kun je kleiner maken door goed af te stemmen en ook op tijd afspraken over het proces te maken: hoe snel grijp je in en staan er dan ook gelijk mensen klaar om daadwerkelijk in te grijpen? De instellingsbesturen hebben namelijk natuurlijk zelf geen politiemacht of iets dergelijks. Er is door mijn voorganger destijds met de besturen de afspraak gemaakt om bij vermoedens van strafbare feiten, zoals vernielingen, altijd aangifte te doen teneinde te proberen die schade te verhalen en de daders te vervolgen.

Minister Moes:

Ik vind het heel ingewikkeld om als OCW voor de universiteitsbesturen te gaan bepalen welke juridische route ze dan zouden moeten gaan lopen. Als deze route mogelijk is, dan staat het de universiteitsbesturen gewoon vrij om dat te doen. Ik denk dat daar op dit moment geen blokkade voor is.

Minister Moes:

OCW heeft niet de ambtelijke capaciteit om juridische afwegingen voor de universiteitsbesturen te maken. Dat is echt primair aan die instellingen zelf. Ik denk dat het heel belangrijk is dat zij zelf die afweging maken. Natuurlijk zijn wij doorlopend in gesprek met de instellingen, en ik wil deze suggestie best meenemen in de gesprekken met de instellingen.

Minister Moes:

Nogmaals, ik wil deze suggestie best meenemen in de gesprekken met de universiteitsbesturen en bijvoorbeeld UNL, en ik wil dat verder gaan verkennen. Wij kunnen als OCW, als ministerie, echter niet voor de universiteitsbesturen bepalen wat ze precies moeten doen, want dat is primair hun verantwoordelijkheid. Natuurlijk denken we mee. Nogmaals, deze suggestie nemen we mee in de gesprekken.

Minister Moes:

Voor zover ik mij kan herinneren, zijn er geen onderzoeken in die trant geïnitieerd door de overheid zelf of onderzoekstrajecten gedaan waaraan wij meedoen als land, zoals die internationale vergelijkende onderzoeken. Daar ben ik niet van op de hoogte, maar dat zou ik na moeten gaan. Het kan natuurlijk best zijn dat er los van een directe overheidsopdracht andere grote onderzoeken gedaan zijn, maar dat durf ik zo niet te zeggen; daar ben ik niet mee bekend.

Minister Moes:

Volgens mij was ik toe aan de appreciatie van de amendementen.

Minister Moes:

In zijn algemeenheid zeg ik het volgende. Er zijn meerdere amendementen ingediend met een vergelijkbare dekking. Zo wordt de niet-juridisch verplichte ruimte, bijvoorbeeld op artikel 7 internationaal beleid, in meerdere amendementen opgevoerd. Dat gaat natuurlijk niet, want die ruimte is sowieso niet groot genoeg om alle amendementen te dekken. Ik wijs er graag op dat geld maar één keer kan worden uitgegeven. Daarnaast is het onderscheid tussen juridisch wel en juridisch niet verplicht eerder een kwestie van timing dan een inhoudelijk onderscheid. Ook voor de niet-juridisch verplichte ruimte zijn toezeggingen gedaan of plannen gemaakt die niet door kunnen gaan als deze middelen worden weggeamendeerd. Ik verzoek u zeer deze dingen mee te wegen, naast ons inhoudelijke oordeel over de ingediende amendementen.

Laat ik daarbij een voorbeeld noemen. Het kan zijn dat eerder aan uw Kamer gedane toezeggingen of eerdere plannen en moties die voor de uitvoering afhankelijk zijn van geld, dan niet uitgevoerd kunnen worden. Ik noem de Restitutiecommissie oorlogskunst en Tweede Wereldoorlog. Daar is 2 miljoen voor gereserveerd. Voor de leenrechtvergoeding is een miljoen gereserveerd. In die niet-juridisch verplichte middelen zit dus daadwerkelijk geld dat geoormerkt is voor andere beleidsdoelen die eerder ook door uw Kamer gewenst werden geacht. Dat staat op gespannen voet met amendementen. Maar goed, uiteindelijk gaat uw Kamer daar natuurlijk zelf over. Dat zeg ik in zijn algemeenheid.

Het amendement op stuk nr. 74 ontraad ik. De dekking van het amendement wordt gevonden aan de inkomstenkant van de rijksbegroting. Dat is tegen de begrotingsregels.

Minister Moes:

Het amendement op stuk nr. 75: ontraden. De dekking hiervan is ook ondeugdelijk.

Minister Moes:

Dan zie ik die nog tegemoet.

Het amendement op stuk nr. 83: oordeel Kamer.

Minister Moes:

Het amendement op stuk nr. 84: ontraden.

Minister Moes:

Dat komt ook voornamelijk door de dekking.

Het amendement op stuk nr. 85: ook ontraden. Hoewel ik de intentie van het amendement zeer sympathiek vind, kom ik weer op het punt van de dekking uit. Die is niet pijnloos in te zetten. Daarom wil ik dat amendement ook ontraden.

Minister Moes:

Dat begrijp ik. Ik vind de strekking, de inhoud hiervan, ontzettend sympathiek. Tegelijkertijd kost het gewoon geld en heb ik de middelen niet. Ook een motie die verder geen dekking regelt, kan ik niet oordeel Kamer geven. Dat zal dan hoogstwaarschijnlijk ook "ontraden" worden.

Minister Moes:

Ik zou dit echt aan een volgend kabinet willen laten, want over kasschuiven gesproken: er schijnt heel veel geld naar OCW te gaan. Ik heb de middelen op dit moment niet. Ik kan ook niet een ordegrootte van dat bedrag zomaar regelen, zeker niet in de korte tijd die mij nog rest. Ik vind het echt aan een volgend kabinet om hier werk van te maken. Nogmaals, inhoudelijk vind ik 'm erg sympathiek, maar ik heb de middelen niet.

Minister Moes:

Dat was het voor mij, voorzitter.

Staatssecretaris Becking:

Dank, voorzitter. Ja, ik zeg er iets over. Ik ben blij dat ik hier vandaag nog mag staan voor dit debat met uw Kamer. Ik heb een korte inleiding, dan vijf blokjes en dan volgen de amendementen. Allereerst ook mijn felicitaties voor de bevlogen maidenspeech van mevrouw Biekman van D66.

In de afgelopen periode heb ik veel mooie dingen gezien in de sector. Ik ben op scholen geweest waarop veel leerlingen extra ondersteuning krijgen en waarop het dagelijks alle hens aan dek is om iedereen bij de les te houden. Maar ik ben ook op scholen geweest waarop veel leerlingen juist extra uitdaging krijgen of waar ze topsporttalent ruim baan geven. Ik bezocht scholen die proefdraaien met AI in de klas, waardoor de leraar zijn lessen beter kan afstemmen op de leerlingen. En ik bezocht scholen waarop ze te dealen hebben met geweld onder jongeren. Van Beverwijk tot Bergen op Zoom tot Arnhem: de variëteit aan scholen is enorm. De uitdagingen waarmee ze te maken hebben, zijn zeer divers.

De scholen hebben allemaal gemeen dat er bevlogen mensen werken voor onze jongste generatie. Ik heb het over leraren, ondersteuners, schoolbestuurders en schoolleiders. Ik zag het plezier en de toewijding die ik van huis uit ken. Die mensen maken het onderwijs. Ik ben hun dankbaar voor de prettige samenwerking, net zoals ik dankbaar ben voor de samenwerking met al die partijen in en om het onderwijs. Ook wil ik via u, voorzitter, uw Kamer bedanken voor de weliswaar korte maar krachtige samenwerking van de afgelopen tijd.

Met onderwijs maken we het mogelijk dat we in vrijheid en verbondenheid samen kunnen leven. Dat is zeker in deze roerige tijden van groot belang. Het onderwijs werkt uiteraard aan het ontwikkelen van talent, zoals ook in het rapport-Wennink wordt benoemd. Het is een grote eer geweest om daaraan te mogen bijdragen. We kunnen het ons niet veroorloven om daar slordig mee om te springen. De toekomst van ons land vormen we met goed opgeleide doeners en denkers. De kwaliteit van het onderwijs hangt af van al die betrokken mensen. Zij verdienen onze steun. Het gaat namelijk op heel veel plekken goed. We moeten het beleid dus zodanig inrichten dat we hen helpen.

De heer Ergin van DENK vroeg mij naar een aantal successen van de afgelopen periode waar ik trots op ben. Ik ben blij dat we in de afgelopen periode de nieuwe kerndoelen voor het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs hebben kunnen opleveren. Die kerndoelen maken veel duidelijker wat leerlingen moeten kennen en kunnen. Het is nu aan de scholen om hiermee verder aan de slag te gaan. We gaan ze daar uiteraard bij helpen.

In het nieuwe curriculum hebben de basisvaardigheden een belangrijke plek. Er is hard gewerkt aan het verbeteren van taal, rekenen, burgerschap en digitale geletterdheid. Scholen geven nu aan daar al de eerste effecten van te merken.

Ook goed doordachte digitalisering biedt grote kansen voor het onderwijs. Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat leerlingen en leraren technologieën als AI goed leren begrijpen en in hun voordeel kunnen benutten. Digitalisering brengt risico's maar ook grote kansen met zich mee. Binnen het Nationaal Onderwijslab AI werken scholen en wetenschappers aan het verbeteren van onderwijskwaliteit met slimme technologie.

Om te bouwen aan het onderwijs voor de toekomst is goed en voldoende onderwijspersoneel nodig. Daar werken we aan met de lerarenstrategie. Afgelopen jaar steeg de instroom voor de pabo, zagen we meer zijinstromers en is een dekkend netwerk van onderwijsregio's gerealiseerd, waardoor er in het hele land loketten zijn voor het werken in het onderwijs, en is de meerjarige campagne Werken met de Toekomst gestart. Oftewel, er gebeurt heel veel moois in het onderwijs waar ik trots op ben. Daar moeten en kunnen wij als politiek vooral aan bijdragen. Ik wens de Kamer en mijn opvolging daarbij veel wijsheid en vooral leergierigheid toe.

Dan ga ik nu over op de beantwoording van de vragen, in aanvulling op de schriftelijke beantwoording. Dat doe ik dus in vijf blokjes. Het eerste blokje is het onderwijspersoneel. Daarna ga ik in op overhead en administratieve lasten, de inhoud van het onderwijs, kansen voor iedereen en veiligheid en welbevinden.

Staatssecretaris Becking:

Eerst het blokje onderwijspersoneel. Voor goed onderwijs is goed onderwijspersoneel essentieel. Het is belangrijk dat het onderwijspersoneel verantwoordelijkheid neemt voor de kwaliteit van hun vak. Autonomie en vertrouwen zijn hierbij natuurlijk ook cruciaal; dat deel ik met de heer Claassen.

In reactie op de vraag van mevrouw Rooderkerk over de beroepsgroep zeg ik dat ik mij er zeker voor inzet om de vorming van de beroepsgroep te stimuleren. Dat biedt kansen voor de professionele ontwikkeling van leraren, en een stevige beroepsgroep is cruciaal voor een goed stelsel. Het is idealiter aan het veld zelf om tot een beroepsgroep te komen, maar we zien ook dat het lastig gaat. Wij zorgen daarom voor de goede randvoorwaarden. Ik vind het mooi dat daar ook in het nieuwe coalitieakkoord aandacht voor is.

In reactie op de vraag van mevrouw Beckerman over het voorstel voor meer middelen voor zijinstroom kan ik aangeven dat deze maatregel een belangrijk onderdeel is van de aanpak van het lerarentekort. Ik heb uw Kamer vorige week geïnformeerd over mijn reactie op dit actieplan.

Dan kom ik bij het blokje overhead en administratieve lasten.

Staatssecretaris Becking:

Ik deel de zorgen van de leden Rooderkerk en Raijer over de administratieve lasten in het onderwijs. Leraren ervaren veel werkdruk, mede als gevolg van onnodige administratieve taken. Dat is tijd die leraren dus niet kunnen steken in het verbeteren van het onderwijs. In het verminderen van administratieve lasten heeft iedereen een rol. Voor mij ligt er een rol om scholen duidelijk te maken wat strikt noodzakelijk is en bij nieuw beleid kritisch te kijken naar de impact op de werkvloer. Mede naar aanleiding van de motie-Moorman bekijk ik samen met de inspectie wat er aanvullend op de recent opgeleverde leidraad Ruimte in regels nog nodig is. Niet alle administratie is per definitie slecht. Veel administratieve taken zijn een nuttig en belangrijk onderdeel van het werk van een leraar.

Dan een reactie op de vraag van de heer Van Houwelingen over welk deel van de bekostiging naar salarissen naar onderwijspersoneel gaat. Ik kan aangeven dat ik het, net als u, belangrijk vind dat er meer inzicht komt in de hoeveelheid middelen die daadwerkelijk in de klas landen. Daarom heb ik u laten weten dat we werken aan normen voor overhead en onderwijspersoneel. Daar vallen salariskosten van docenten ook onder. Daarmee werken we aan transparantie voor zowel de school als de maatschappij als geheel. We willen dan ook voor alle schoolbesturen in kaart brengen hoeveel middelen naar het primaire proces gaan, niet slechts voor enkele maar voor alle. Om de cijfers hierover te kunnen geven moet er nog wel een aantal stappen worden gezet. Overigens, zeg ik erbij, is ons beeld niet dat uitgaven aan overhead in het funderend onderwijs veel hoger zijn dan in vergelijkbare sectoren. We zullen u voor de zomer informeren over de stand van zaken van dit traject.

De inhoud van het onderwijs is mijn derde blokje.

Staatssecretaris Becking:

Dank u wel. Sinds 2023 delen wij deze resultaten jaarlijks in de monitor basisvaardigheden. De meest recente monitor is op 4 december 2025 met uw Kamer gedeeld en de volgende verschijnt eind dit jaar.

Dan naar het techniekonderwijs. Techniek heeft nu al een belangrijke plek in het funderend onderwijs, zeg ik richting de heer Kisteman. Zo is er meer aandacht voor in de nieuwe kerndoelen en in de bovenbouw van de beroepsgerichte vakken in het voortgezet onderwijs. We geven techniek een modern en aantrekkelijk imago. Dit doen we mede met het structurele programma Sterk Techniekonderwijs, waarmee sinds 2018 100 miljoen per jaar geïnvesteerd wordt in techniek in het vmbo. Het NGF-programma Techkwadraat versterkt het techniekonderwijs in het primair onderwijs, en op havo en vwo. Hiervoor is geld beschikbaar tot 2023. Het is aan het nieuwe kabinet of en hoe dat structureel kan worden geborgd. Tot slot werken we de structurele verankering van de praktijkgerichte vakken op het vmbo en de havo verder uit.

Met betrekking tot kansen voor iedereen zeg ik tegen mevrouw Moorman, via u voorzitter, dat onderwijs zo veel meer is dan een productiemiddel, voor je basis als mens en je ontwikkeling als burger. In reactie op de vraag van mevrouw Moorman en de heer Kisteman over het Onderwijsresultatenmodel van de inspectie, zeg ik dan ook: kinderen mogen geen systeemslachtoffer worden; we willen dat kinderen op hun eigen niveau presteren. De signalen over het Onderwijsresultatenmodel zijn bekend. De inspectie is juist ook vanwege die signalen bezig met een herziening van dat model op basis van input uit het veld en de wetenschap. Het is wel van belang dat de inspectie onderwijsresultaten mee blijft wegen bij de beoordeling van scholen. Dat past ook bij het gevoel urgentie van uw Kamer met betrekking tot het verbeteren van de resultaten. Conform de motie-Kwint en de motie-Soepboer zullen de onderwijsresultaten wel minder zwaar meewegen in het oordeel van de inspectie.

In reactie op de vraag van mevrouw Van der Plas wil ik vervolgens benadrukken dat ik het praktijkonderwijs bijzonder waardevol en belangrijk vind. Onlangs zag ik dat ook tijdens een werkbezoek bij praktijkschool de Poort bij mij in de straat, hier in Den Haag. Hier zag ik hoe het onderwijs was toegesneden op de praktijkgerichte talenten van deze leerlingen. Op dit moment werken we aan verbeteringen van het praktijkonderwijs. Eerder deze maand is een regeling gepubliceerd die het samenwerken van alle scholen voor praktijkonderwijs met een vmbo-school voor een gezamenlijke onderbouwklas mogelijk maakt. Dat gaan we ook wettelijk vastleggen. We stimuleren hierbij ook het samenwerken tussen praktijkonderwijs en entreeopleidingen.

Mevrouw de voorzitter, mijn laatste blokje is veiligheid en welbevinden. De leden Armut, Stoffer en Ceder hebben gewezen op het rapport van de Onderwijsraad over welzijn. De Onderwijsraad wijst terecht op de bijdrage die goed onderwijs intrinsiek kan leveren aan betekenis, bezieling en welbevinden van leerlingen. Ook kan de school hieraan als gemeenschap een belangrijke bijdrage leveren, bijvoorbeeld multidisciplinaire teams op school. Uw Kamer krijgt in het voorjaar een beleidsreactie op het advies van de Onderwijsraad.

Naast welbevinden is veiligheid voor zowel leraren als leerlingen uiteraard een randvoorwaarde om tot leren te komen. Met de Wet vrij en veilig onderwijs zetten we daar ook op in, zeg ik tegen mevrouw Armut. Met het wetsvoorstel zorgen we dat scholen beter zicht hebben op de veiligheid op school, onder andere door het registreren van veiligheidsincidenten, zodat ze eerder en beter kunnen ingrijpen. Ook wordt het verplicht om een interne en externe vertrouwenspersoon te hebben, zodat personeel altijd weet bij wie het terecht kan in geval van onveiligheid. Het wetsvoorstel ligt in uw Kamer en ik hoop op een spoedige behandeling.

Voorzitter, hiermee ben ik aan het einde van mijn eerste termijn gekomen. Ik ga over tot de appreciatie van de amendementen.

Staatssecretaris Becking:

Dat zijn de verenigingen waarmee we samenwerken en die een belangrijke rol vervullen. Zij hebben daarbij ook een opgave. Maar dat is niet in beton gegoten. Dit is nu de bestaande route. Ik kan niks zeggen over een eventueel vervolg, maar dit is niet iets wat voor de eeuwigheid vastligt.

Staatssecretaris Becking:

Ik ken de hele geschiedenis niet, maar ik vermoed dat die partijen een zeker gewicht hebben in de vertegenwoordiging die ze voorstaan. Zij zijn uiteindelijk gesubsidieerd, maar dat is een levend iets. Dat kan ook veranderen. Dit zijn nu de partijen waarmee we werken. Maar goed, dan ga ik mezelf herhalen.

Staatssecretaris Becking:

Ik denk dat het heel belangrijk is dat de kwaliteit van de dingen die goed gaan, wordt geborgd en dat er ook ruimte is voor nieuwe partijen. We zijn natuurlijk wat strenger geworden, omdat we ook signalen hebben gekregen dat het niet overal goed gaat en dat er niet overal sprake is van goed bestuur. Daarom hebben we de criteria aangescherpt. De kwaliteit en goede besteding van publiek geld staan voorop. Het gaat om substantieel geld. Dat is belangrijker geworden bij de toekenning. Dat doen we ook niet voor niks. Daar was aanleiding toe.

Staatssecretaris Becking:

Ik heb heel eerlijk gezegd geen vraag gehoord. Anders ga ik mijn beantwoording, datgene wat ik net zei, herhalen.

Staatssecretaris Becking:

Het zou mijn voorkeur hebben om dat inderdaad zo veel mogelijk te beperken. Ik denk wel dat dit uit nood geboren is, gegeven het tekort. Ik heb net in mijn spreektekst een aantal voorbeelden gegeven van hoe goed het gaat op het gebied van lerareninstroom bij de pabo's en op het gebied van zijinstroom. We hebben ook een campagne. Ik denk dat we op het ministerie en binnen het onderwijs echt alles op alles zetten om dit tot een minimum te beperken. Dat is hoe ik erover denk.

Staatssecretaris Becking:

Dat is het amendement op stuk nr. 71. Dat ontraad ik.

Staatssecretaris Becking:

LBVSO heeft een belangrijke rol in de vertegenwoordiging van de leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs, maar het amendement gaat ervan uit dat het allerlei doelgroepen vertegenwoordigt en zelfs daarbuiten. Daarvoor zijn er natuurlijk andere vertegenwoordigers, die ook subsidie ontvangen, zoals JOB MBO en LAKS. De verhoging die hier wordt voorgesteld, leidt dan ook tot een dubbele financiering en nog meer drukte in het onderwijsveld. Ik ben daar dus niet voor. Daar komt nog bij dat LBVSO afgelopen jaren ook moeite had om de verleende subsidie uit te putten.

Het amendement op stuk nr. 73 moet ik ontraden. In het amendement wordt gevraagd om meevallers uit 2025 door te schuiven naar 2026. Het doorschuiven van meevallers is geen deugdelijke dekking, omdat deze meelopen via de eindejaarsmarge in de integrale voorjaarsbesluitvorming van 2026.

Staatssecretaris Becking:

Ik heb volgens mij nu twee keer uit de doeken gedaan wat we allemaal doen om de zijinstroom te bevorderen, het aantal leraren te bevorderen et cetera, et cetera. Ik ontraad het omdat er gewoon geen deugdelijke dekking voor is. Dat kan gewoon niet. Ik kan daar dus nog heel veel woorden aan gaan wijden, maar dat wil ik eigenlijk niet doen.

Staatssecretaris Becking:

Ik begrijp wat mevrouw Beckerman zegt, maar ik denk niet dat ik nu in de positie ben om zelf met voorstellen te komen. Anderzijds zou ik ook zeggen: het is niet meer aan mij om dat te doen maar aan mijn opvolger.

Staatssecretaris Becking:

Ik ben het daar helemaal mee eens, maar als er geen deugdelijke dekking is, dan is er geen deugdelijke dekking. Of ik hier nou in de laatste week sta of niet, dat zou in een missionaire fase ook het geval zijn.

Staatssecretaris Becking:

Voorzitter. Ik kom bij het amendement op stuk nr. 77. Het amendement gaat in de toelichting uit van een aanvulling van het subsidiebedrag in 2026 en daaropvolgend een structurele voortzetting en verhoging van de subsidie voor het Nationaal Onderwijsmuseum. De dekking ziet echter alleen op de aanvullende middelen voor 2026. De subsidie wordt per 2027 beëindigd. In dit amendement ontbreken de middelen voor de jaren na 2026, ruim €900.000 per jaar. Het eerdere besluit om de subsidie aan het Onderwijsmuseum te beëindigen, berust onder meer op de financieel kwetsbare situatie waarin het museum zich bevindt, zoals ik ook in mijn brief uiteen heb gezet. Daarom ontraad ik dit amendement.

Staatssecretaris Becking:

Het amendement op stuk nr. 78: ontraden.

Staatssecretaris Becking:

Het doorschuiven van meevallers uit de Najaarsnota is geen deugdelijke dekking, omdat deze meelopen via de eindejaarsmarge in de integrale voorjaarsbesluitvorming. Het is aan een volgend kabinet om deze bezuiniging al dan niet te handhaven.

Staatssecretaris Becking:

Dat betwist ik niet, maar op deze manier kan het niet. In 2028 wordt het wel geregeld. Voor 2026 zou dat niet meer geregeld kunnen worden, zeg ik via u, voorzitter. Voor 2027 is het eigenlijk niet uitvoerbaar om dat nu nog te gaan doen. Ik denk dus dat we eigenlijk de goede weg op werken, maar het kan niet nu op deze termijn.

Staatssecretaris Becking:

Ja, het amendement op stuk nr. 78.

Staatssecretaris Becking:

Excuus. Ja, dat klopt. Ik haal ze door elkaar.

Staatssecretaris Becking:

Maar dan gaan we toch regels betwisten die je volgens mij niet kan betwisten. Daar kan ik dus welwillend over zijn, maar volgens mij is die ruimte er niet.

Staatssecretaris Becking:

Ja, wellicht kan ik daar in tweede termijn nog iets extra's over zeggen; dan doe ik dat graag.

Staatssecretaris Becking:

Mag ik op beide punten ook in tweede termijn terugkomen?

Staatssecretaris Becking:

Dan doe ik dat graag.

Staatssecretaris Becking:

Dat begrijp ik. Ja, daar kom ik op terug.

Staatssecretaris Becking:

Het amendement op stuk nr. 79: ontraden. Het is een sympathiek idee, maar een reiskostenvergoeding voor het praktijkonderwijs betekent … Er zijn meer groepen leerlingen die stage lopen voor hun opleiding, bijvoorbeeld leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs of het vmbo. Daarmee is er geen goede inhoudelijke reden om dit alleen voor leerlingen in het praktijkonderwijs te doen. Daarbij ontvangen ouders van leerlingen in het voortgezet onderwijs tot 18 jaar een kinderbijslag en is het onderwijs gratis. Dat geldt niet voor ouders waarvan de kinderen stage lopen in het vervolgonderwijs. Het amendement op stuk nr. 79 wordt dus ontraden.

Staatssecretaris Becking:

Dan komen we bij het amendement op stuk nr. 86 van Moorman en Patijn. Dat wordt ontraden. Ik ondersteun wel het idee om de bedragen binnen de nieuwkomersregeling in het basisonderwijs eerder dan in 2028 deels gelijk te trekken; ik zei hier zojuist al iets over. Maar de aanpassing van die bedragen is gekoppeld aan een systeemwijziging om de bekostiging voortaan ambtshalve aan scholen toe te kennen in plaats van op aanvraag. Deze wijziging vraagt een zorgvuldig proces. De benodigde systeemwijziging is voorzien in 2028. Versnellen is uitvoeringstechnisch niet mogelijk. Daarom ontraad ik dit amendement.

Staatssecretaris Becking:

Ik zal nog even nader moeten navragen waarom dit uitvoeringstechnisch dan zo ingewikkeld is. De overbrugging waar we het over hebben, begrijp ik helemaal, maar ik kom hier graag op terug in de tweede termijn.

Mevrouw Biekman (D66):

Dank u wel, voorzitter. Ik wil allereerst de collega's bedanken voor de warme felicitaties en het warme welkom hier. Ik heb nog slechts één verhelderende vraag voor de minister. Ik hoorde u zojuist zeggen dat het belang van de tekortsectoren boven het individueel belang en de keuzevrijheid van de studenten gaat. Ik zou daar graag een verheldering van krijgen, want individuele keuzevrijheid is natuurlijk geen luxeproduct.

Dank u wel, voorzitter.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Dank u wel, voorzitter. Ik wil beginnen met het bedanken van de bewindspersonen die hier nu zijn, met name de heer Becking, met wie ik de afgelopen periode veel heb mogen samenwerken. Veel dank voor de prettige samenwerking. Hoewel het qua begroting wellicht niet was wij wilden, heb ik die samenwerking als prettig ervaren.

Ik wil graag een motie indienen voor de invulling van het geld dat beschikbaar gaat komen om leraren beter op te leiden.

Mevrouw Rooderkerk (D66):

Ik wil alleen maar zeggen dat ik ernaar uitkijk om met alle partijen in de Kamer te gaan werken aan investeringen in het onderwijs.

Dank u wel.

De heer Kisteman (VVD):

Wij gaan aan de slag en de bewindslieden zijn bijna klaar. Ik heb één motie.

De heer Kisteman (VVD):

Dank u wel, voorzitter.

Mevrouw Rajkowski (VVD):

Dank, voorzitter. Ik heb twee moties.

Mevrouw Rajkowski (VVD):

Dan had ik nog één vraag over het stukje veiligheid, waar we schriftelijk antwoord op hebben gekregen. Nummer 11 of 12 was het, zeg ik uit mijn hoofd. Ik stelde de vraag: in hoeverre krijgen universiteiten of andere onderwijsinstellingen de informatie op het moment dat hun eigen studenten op hun eigen onderwijsinstellingen strafbare feiten hebben gepleegd? Nu ik het heb gelezen, begrijp ik hoe het juridisch in elkaar zit, maar wat ik eigenlijk wil weten is meer gericht op de praktijk. Krijgen deze onderwijsinstellingen de gegevens ook actief of moeten ze daar zelf om vragen met allerlei aanvraagformulieren, dossiers et cetera?

Dank je wel.

Mevrouw Moorman (GroenLinks-PvdA):

Dank u, voorzitter. Ik heb vier moties.

Mevrouw Moorman (GroenLinks-PvdA):

Tot slot.

Mevrouw Moorman (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel, voorzitter. Drie moties van mijn zijde.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Dan de tweede motie.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Dan de laatste motie.

Mevrouw Tseggai (GroenLinks-PvdA):

Dank u wel, voorzitter.

Mevrouw Abdi (GroenLinks-PvdA):

Dank. Ik wil ook de bewindslieden bedanken voor hun tijd. Ik heb een tweetal moties.

Mevrouw Abdi (GroenLinks-PvdA):

De tweede motie.

Mevrouw Abdi (GroenLinks-PvdA):

Tot slot, voorzitter. Als u 't mij toestaat, heb ik nog een vervolgvraag aan de minister naar aanleiding van de vragen die ik heb gesteld over de financiering en de rol daarvan bij de onafhankelijkheid van onderzoek. Ik vond de beantwoording een beetje algemeen. Mijn vraag aan de minister is: kan hij inzichtelijk maken wat voor rol dit speelt bij onderzoek, zeker als het gaat om privaat of buitenlands geld? In hoeverre bestaat hier een overzicht van? Kan hij dat overzicht dan misschien aan de Kamer doen toekomen?

Dank u wel.

Mevrouw Raijer (PVV):

Dank u wel, voorzitter. Ik heb twee moties. Ik wil de bewindslieden bedanken voor hun antwoorden.

Mevrouw Raijer (PVV):

Nee, we vinden dat het islamitische gebed helemaal niet thuishoort in een school, met name niet in het openbaar onderwijs. Dat moeten namelijk gewoon neutrale scholen zijn.

Mevrouw Raijer (PVV):

Ik zal het u nog eens duidelijk uitleggen: wij vinden dat islamitische gebedsruimten niet in het openbare onderwijs thuishoren. Daarbij kent u ons standpunt wat betreft de islam, namelijk dat die niet onze normen en waarden deelt. Daar zult u het mee moeten doen.

Mevrouw Raijer (PVV):

Ik hoorde geen vraag.

Mevrouw Armut (CDA):

Dank, voorzitter. Ik heb twee moties.

Mevrouw Armut (CDA):

Dank u wel.

Mevrouw Armut (CDA):

Ja, ik moest heel snel vanwege de tijd.

Mevrouw Armut (CDA):

Dat is een hele begrijpelijke vraag van mevrouw Moorman. Volgens mij maakt ze zich er terecht zorgen over of het wel echt een regionaal dekkend netwerk is. Dat is echt de insteek en dat is ook altijd het uitgangspunt geweest, maar je ziet inderdaad dat het in sommige provincies wat moeilijker is. Wel ben ik het er helemaal mee eens dat er ook in Oost-Groningen en Zeeland een mogelijkheid moet zijn om een maatschappelijke diensttijd te hebben, dus ik heb dat ook toegevoegd aan het dictum van de motie. Ik hoop dat het daarbij dus de blijvende aandacht van het ministerie heeft.

Mevrouw Armut (CDA):

Dan zou ik nog terugkomen — dat doe ik in mijn laatste seconde — op de vraag wat er is afgesproken over de Wet toezicht informeel onderwijs. Daarover kan ik zeggen dat het voorstel niet in zijn huidige vorm naar de Kamer zal komen.

Mevrouw Armut (CDA):

Ik ben blij dat de heer Ergin nog even doorvraagt. Ik had namelijk geen tijd meer, maar kan er nu wat langer bij stilstaan. De wet is nooit ingediend; die is in internetconsultatie gegaan. De heer Ergin stond zelf ook al stil bij wat de reacties waren. Ik zeg dus: in de vorm zoals die in internetconsultatie is gegaan, zal die niet naar de Kamer gaan, omdat het kabinet aan de slag gaat met een nieuw voorstel.

Mevrouw Armut (CDA):

In zo'n nieuw voorstel, waar het kabinet dus mee aan de slag moet gaan, zal worden gewerkt aan specifieke wetgeving om beïnvloeding uit onvrije landen tegen te gaan. Dat is dus anders dan in de wet die in internetconsultatie is gegaan. Het is aan een nieuw kabinet om uiteindelijk dat voorstel te maken. Dat zal dus niet de Wet toezicht informeel onderwijs zijn omdat die hele grote delen van het maatschappelijk leven, zoals de scouting, zondagsscholen en activiteiten van politieke jongerenorganisaties zou onderwerpen aan toezicht. De wet komt dus niet in die vorm, maar het kabinet gaat aan de slag met een andere vorm.

Mevrouw Straatman (CDA):

Dank u wel, voorzitter. Ook namens mij dank aan de bewindspersonen voor de beantwoording. Ik heb ook twee moties.

Mevrouw Straatman (CDA):

Dan de tweede motie, naar aanleiding van het interruptiedebatje van zojuist.

De heer Boomsma (JA21):

Dank u wel, voorzitter. Ook veel dank aan de bewindspersonen voor hun tomeloze demissionaire inzet en ook voor de beantwoording van de vragen.

Ik heb drie moties.

De heer Boomsma (JA21):

Dan een andere motie.

De heer Boomsma (JA21):

Tot slot, de volgende motie.

De heer Boomsma (JA21):

Zeker. Er is natuurlijk ook al eerder een uitgebreidere discussie in de Kamer gevoerd, naar aanleiding van onderzoeken van de KNAW en naar aanleiding van het rondetafelgesprek waarin dat ook veel is besproken. Ik vind het belangrijk om daar opnieuw aandacht voor te vragen en dat verder te brengen. Elke menselijke groep heeft altijd de neiging tot een bepaald conformisme. Juist in de academische setting en bij onderzoek en onderwijs is het belangrijk dat je voldoende ruimte hebt voor de perspectieven die zo'n dominante consensus bevragen. Een voorbeeld dat recentelijk natuurlijk aan de orde is geweest, is migratieonderzoek. Onderzoekers die een meer kritische blik hebben op migratie en de gevolgen daarvan, kwamen eigenlijk niet aan bod op de universiteiten en dat onderzoek werd niet gedaan. Nu wordt dat alleen in Berlijn door Nederlandse onderzoekers uitgevoerd, bijvoorbeeld.

De heer Boomsma (JA21):

Je kunt je natuurlijk afvragen of het suggesties wekt als je een bepaald thema aansnijdt. Mevrouw Abdi heeft het natuurlijk zelf ook over academische vrijheid gehad en heeft daar ook net een motie over ingediend. Het feit dat je het belang daarvan benadrukt, hoeft niet meteen de suggestie te wekken dat het een enorm gevaar is, maar juist voor de waarheidsvinding is het van belang om daarnaar te blijven streven. Juist voor de positie en de status van wetenschap en het vertrouwen in de wetenschap is het van belang dat je de academische vrijheid hooghoudt.

De heer Boomsma (JA21):

Maar juist om te voorkomen dat de discussie op een onverstandige manier politiseert, is het goed om het belang ervan te benadrukken. Volgens mij had mevrouw Abdi het over politieke druk. Zij denkt dan waarschijnlijk aan een Trump in Amerika of dat soort dingen. Dat is natuurlijk een andere bedreiging voor de academische vrijheid, die we evenzeer serieus moeten nemen. Juist om die in alle facetten te beschermen, is het belangrijk om hier aandacht voor te hebben.

Dank u wel.

De heer Russcher (FVD):

Dank, voorzitter. Ik heb twee moties.

De heer Russcher (FVD):

Dank u wel.

De heer Ergin (DENK):

Voorzitter, dank u wel. Ik heb drie moties. Motie nummer één.

De heer Ergin (DENK):

De tweede motie.

De heer Ergin (DENK):

De laatste motie.

De heer Stoffer (SGP):

Voorzitter, dank. Twee moties.

De heer Stoffer (SGP):

De tweede motie.

De heer Stoffer (SGP):

Voorzitter, tot slot. Mijn excuses aan de bewindslieden voor het feit dat ik te laat was. Dat kwam door omstandigheden. Veel dank voor de beantwoording. Ik heb gehoord dat zeker de minister een aantal zeer aardige dingen in mijn richting heeft gezegd. Dat luister ik terug als ik straks in de auto naar Elspeet ga.

Dank u wel.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Voorzitter. Ook ik wil de heer Stoffer alvast een fijne reis toewensen. Ik heb een paar moties.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Tot slot.

De heer Ceder (ChristenUnie):

Dank u wel, voorzitter.

Mevrouw Beckerman (SP):

Voorzitter.

Mevrouw Beckerman (SP):

Dank u.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Ik zie dat ik 31 seconden heb.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Alstublieft.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Oké, het zou goed moeten komen.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Ik vraag het volgende. Met name in het hoger onderwijs constateren we dat zorgopleidingen in toenemende mate verweven raken met specialistisch vervolgonderwijs. Dat gebeurt om te kunnen versnellen en te kunnen flexibiliseren, zodat mensen sneller inzetbaar zijn in de zorg, waar we arbeidsmarktproblemen hebben. Voor de initiële opleidingen heb je de NVAO en voor de specialistische opleidingen heb je het CZO. Die doen toetsingen en die kijken naar nieuwe opleidingen. Dat is een heel administratief, lastig iets. De samenwerking en de eisen zijn ook niet helemaal toereikend, wat juist de innovatie en de flexibilisering van zorgopleidingen vertraagt. Het CZO en de NVAO kijken ook heel verschillend naar de hantering van professional activities, wat een manier is om te gaan flexibiliseren. Dat moet echt anders. Daarom deze motie, mevrouw Van der Plas.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Ik heb een tweede motie.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

De derde motie.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Mijn laatste motie, voorzitter.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

De timer staat op nul! Alstublieft, voorzitter.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Zou ik de motie dan even terug mogen? Dat helpt enorm.

De heer Claassen (Groep Markuszower):

Ik kan er ook op ingaan in een bilateraaltje.

De voorzitter:

Ik heropen de vergadering. Aan de orde is de begroting Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Wij zijn toegekomen aan de tweede termijn van het kabinet voor de appreciatie van de ingediende moties en de laatste vragen. Er is ook nog een lastminuteamendement. Ik begrijp dat de appreciatie daarvan ook komt in deze termijn. Ik geef nu graag het woord aan de minister.

Minister Moes:

Dank u wel, voorzitter. Ik wil eerst nog even een drietal vragen beantwoorden en dan ga ik over op de appreciatie van de moties.

Ten eerste bestond er wat onduidelijkheid over individuele keuzevrijheid versus het belang van de samenleving. Ik doelde daarbij niet op de individuele keuzevrijheid van studenten, maar op die van instellingen. Het is op dit moment zo dat de instellingen in grote mate bepalen wat voor opleidingen ze aanbieden. Er zijn wel wat sturingsinstrumenten om als politiek een beetje mee te kunnen sturen op wat voor opleidingsaanbod relevant is voor de samenleving. Ik doelde er eigenlijk op dat die balans wellicht wat verder naar sturing toe moet als je kijkt naar wat de samenleving nodig heeft en de tekorten. Maar natuurlijk is het van groot belang dat de individuele keuzevrijheid van studenten gewoon overeind blijft staan.

Er werd gevraagd of de informatie over studenten die strafbare feiten plegen, actief wordt doorgestuurd of dat ze daar zelf actief achteraan moeten. Daar moet ik schriftelijk op terugkomen, omdat ik dat moet nagaan bij collega's van JenV.

Een onderzoek naar private en publieke financiering. Het Rathenau Instituut doet hier jaarlijks onderzoek naar en brengt hierover een rapportage uit. De volgende rapportage wordt voor de zomer verwacht.

Dan ga ik naar de appreciatie van de moties. De motie op stuk nr. 91, het verzoek om een nulmeting van het veiligheidsbeleid, is overbodig. Er loopt namelijk momenteel een evaluatieonderzoek naar integrale veiligheid bij hogescholen en universiteiten.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 92, over de analyse van dalende studentenaantallen: oordeel Kamer.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 96: ontijdig. Wij gaan uiteraard niet over de portefeuilleverdeling van een volgend kabinet.

Minister Moes:

Dan ga ik 'm toch ontraden, voorzitter. Hier staat namelijk duidelijk "verzoekt de regering". Daarmee is het een verzoek aan het huidige kabinet. Het is ingewikkeld voor ons om te gaan over de portefeuilleverdeling van het aanstaande kabinet.

Minister Moes:

Als het een spreekt-uitmotie was geweest, dan was het een uitspraak van de Kamer. In dit geval is het een verzoek aan de regering. De regering kan dit niet zo uitvoeren.

Bij de motie op stuk nr. 97, over het vrijstellingenbeleid van het mbo, heb ik zelf wat bedenkingen. Mede daarom denk ik dat ik de motie de appreciatie "ontijdig" moet geven en dat ik dit moet overlaten aan een volgend kabinet. Er is namelijk nog wel een spanningsveld tussen het belang van geen onnodige vakken hoeven herhalen en onnodige dingen doen voor een diploma enerzijds en de waarde van een diploma anderzijds.

Minister Moes:

Ik doe dat omdat ik het ingewikkeld vind om zelf nu een hele inhoudelijke uitspraak te doen met het appreciëren van die motie. Ik vermoed namelijk dat een volgende bewindspersoon hier anders over zou kunnen denken. Daarom vind ik het verstandig om 'm even aan te houden. Wellicht pakt mijn opvolger het heel anders op. Als je het aan mij zou vragen, zou ik zeggen dat het spanningsveld tussen het belang van de diplomawaarde en het checken van alle benodigde vaardigheden en resultaten voor het halen van zo'n diploma op dit moment goed geborgd is. Er zijn ook zeker vrijstellingsmogelijkheden via een examencommissie. Om al te makkelijk tot vrijstelling over te gaan, vind ik een lastig spanningsveld. Ik zou daar persoonlijk aan de voorzichtige kant willen zitten. Als mevrouw Tseggai dus echt een inhoudelijk oordeel over deze motie van mij wil, zou dat "ontraden" zijn.

Minister Moes:

Het gevaar is dat we hier nu een hele uitgebreide inhoudelijke discussie gaan voeren. Daar ben ik op zich toe bereid. Ik schetste dat spanningsveld al. Een diploma moet ook wat waard zijn. Het is dus heel belangrijk dat instellingen goed zicht hebben op wat daadwerkelijk het kennen en kunnen van de kandidaat of de student in kwestie is. Als je het kan aantonen, zijn er natuurlijk mogelijkheden om vrijstellingen te verdienen of die van je instelling te krijgen. Daar gaan de instellingen zelf ook over via de examencommissies. Die mogelijkheden zijn er dus al. Het is niet zo dat nu voor iedereen geldt dat je altijd door alle hoepeltjes heen moet springen, zeker niet voor zijinstromers. Die mogelijkheden zijn er dus. Wel is er altijd een spanningsveld tussen hoe ruim die mogelijkheden zijn en hoe groot de kans is op gevoeligheid dat je iets gemakkelijker aan een diploma kan komen. Daar heb ik in mijn antwoord in de eerste termijn ook aan gerefereerd. Je wil de kwaliteit van vakmensen hoog hebben. Dat doe je door het diploma heel waardevol te houden. Nu zeg ik absoluut niet dat het diploma per definitie gelijk waardeloos wordt, maar er is altijd een spanningsveld. Je moet dat dus altijd tegen elkaar afwegen. Ik zou daarin wat voorzichtiger zijn, zoals ik net ook schetste.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 98: oordeel Kamer.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 99 ontraad ik omdat er geen dekking bij zit.

Minister Moes:

Volgens mij liep ik daar al op vooruit toen u de suggestie deed om het dan via een motie te doen. Toen zei ik al: prima, maar die wordt ook ontraden, want het gaat over dezelfde deugdelijke dekking. Ik heb die middelen niet beschikbaar. Die middelden zijn allemaal geoormerkt voor beleidsdoeleinden. Uiteindelijk heeft de Kamer natuurlijk het budgetrecht, maar in de eerste termijn bij de appreciatie van de amendementen heb ik ervan gewag gemaakt dat het te makkelijk is om te denken dat we niet-juridisch verplichte middelen kunnen inzetten.

Minister Moes:

Nogmaals, inhoudelijk vind ik dat heel sympathiek. Dat heb ik ook al een paar keer aangegeven. Uiteindelijk kan ik de begrotingsregels niet negeren en kan ik niet, zoals hier de suggestie wordt gewekt, creatief boekhouden.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 100: ontraden. Ik zie in de huidige wetten en procedures geen risico voor de institutionele onafhankelijkheid. Ik vind dat er ultimo een instrument moet blijven om bij bijvoorbeeld verdergaand wanbeheer in te kunnen grijpen.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 101 is overbodig. Er wordt al doorlopend onderzoek gedaan naar de 3%-doelstelling.

Minister Moes:

De 3%-doelstelling van Lissabon is vastgelegd. Een onderdeel daarvan is dat een derde van die 3% publieke investeringen moet zijn. Dat is daar dus al onderdeel van. Het Rathenau Instituut doet periodiek onderzoek naar de doelstelling. Het onderzoekt de totale investeringen in wetenschap en innovatie. In principe verzoekt deze motie dus om iets overbodigs.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 102 ontraad ik, want het is echt aan de instellingen zelf.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 103: oordeel Kamer.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 104 zou ik willen overnemen, met dien verstande dat ik 'm zo mag interpreteren dat JenV uiteindelijk wel over hun eigen pilots blijft gaan.

Minister Moes:

De minister vindt dat als je vraagt om de uitvoering van een bepaalde politieke keuze, daar een deugdelijke dekking bij moet zijn. Als een motie alleen vraagt om een wetswijziging te verkennen en een en ander in kaart te brengen, zodat je een politiek besluit kunt nemen en een weloverwogen keuze kunt maken, dan is dat echt een andersoortig verzoek.

Minister Moes:

Bij de motie op stuk nr. 108 ben ik, geloof ik. Die beoordeel ik als ontijdig. We werken daar namelijk al aan.

Minister Moes:

Op dit moment werken we dus aan die stabiele bekostiging waar ik het in mijn beantwoording in eerste termijn over had, aan een beleidskader om meer richting te geven aan een landelijk dekkend opleidingsaanbod en een sterke borging van de gezamenlijke verantwoordelijkheid van instellingen voor dat opleidingsaanbod. Daarbij hebben we juist ook oog voor die kleine opleidingen die een grote maatschappelijke waarde hebben. Dat is daar dus onderdeel van.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 109 is ontijdig.

Minister Moes:

Deze motie verzoekt het kabinet om bij de Voorjaarsnota met een voorstel te komen over het vergroten en waarborgen van de academische vrijheid door meer ruimte te bieden voor ongebonden onderzoek en dan een deel van het budget voor wetenschappelijk onderzoek ten goede te laten komen aan het onderzoek dat dominante invalshoeken of narratieven onderzoekt en/of bevraagt. Daarmee vraagt u impliciet ook om dekking, maar dat loopt vooruit op een voorjaarsnota waarin naar verwachting extra middelen staan voor OCW. Daar kan dit kabinet natuurlijk niet over gaan. Wij gaan nu alleen over deze begroting.

Minister Moes:

Ook hierbij zeg ik weer: het is een verzoek aan dit kabinet en dit kabinet kan daar niet op vooruitlopen. Daarmee is het ontijdig. Ik zou zeggen: verzoek dat straks ook aan het nieuwe kabinet. Dat is los van de inhoud.

Minister Moes:

Dan moet ik 'm ontraden, voorzitter. Dit kabinet, hét kabinet, het enige kabinet dat er op dit moment is — u zult het daar nog heel eventjes mee moeten doen — heeft die middelen namelijk niet. Daar kunnen we dus ook niet op vooruitlopen.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 110 krijgt: oordeel Kamer.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 111 is overbodig, want dat is al eerder onderzocht.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 112 moet ik ontraden vanwege het ontbreken van een deugdelijke dekking.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 114: ontraden. Hoewel ik de zorgen achter de motie wel deel, moet ik 'm toch ontraden vanwege het verzoek om de afspraken afdwingbaar te maken.

Minister Moes:

Bij de motie op stuk nr. 119 doe ik het verzoek om 'm aan te houden. We spreken al met genoemde partijen over deze thematiek in den brede. In die zin is ie op dit moment volgens mij overbodig, maar als dat in de toekomst toch tot ontevredenheid leidt, kan ie alsnog ingediend worden, zou ik zeggen. Ik doe dus het verzoek om 'm aan te houden.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 120: oordeel Kamer.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 122: ontraden. Want beide systemen kennen een ander doel.

Minister Moes:

Ja. Natuurlijk kijken we altijd of het beter en makkelijker kan.

Dan de motie op stuk nr. 123 …

Minister Moes:

Het gaat over het accreditatiestelsel van de NVAO en het kader van CZO. Die beide systemen kennen een ander doel, zoals ik zei. Daartussen wordt al wel veel samengewerkt. Uiteraard kijken we altijd naar verbetermogelijkheden in het proces, bijvoorbeeld of het gemakkelijker kan. Maar juist omdat ze een andersoortig doel dienen, vind ik het onverstandig om die met elkaar te vervlechten. Daarom ontraad ik deze motie.

Minister Moes:

We kunnen het verschil van inzicht niet oplossen.

Dan de motie op stuk nr. 123 over kwaliteitsstandaarden. Deze is overbodig.

Minister Moes:

De motie op stuk nr. 124 is tevens overbodig.

Minister Moes:

Tot slot, voorzitter, de motie op stuk nr. 125, over de praktische borging van de academische vrijheid. Deze motie is ontijdig. Er lopen momenteel verschillende onderzoeken naar. We zijn ook doorlopend in gesprek met de betrokken partijen. Ik zou adviseren om eerst de onderzoeken en de resultaten daarvan af te wachten. Dan kan desgewenst deze motie of een soortgelijke motie worden overwogen.

Minister Moes:

In elk geval wordt in het najaar nog een nieuw onderzoek gestart, naar aanleiding van de motie-Heite die in het debat over academische vrijheid werd ingediend. Deze motie ging over pluriformiteit van onderzoek. Er lopen op dit moment ook drie onderzoekstrajecten naar academische vrijheid. Ik heb geen informatie paraat over wanneer die resultaten precies verwacht worden, maar dat zal niet op hele korte termijn zijn.

Minister Moes:

Dan hing er nog eentje in de lucht, namelijk de motie op stuk nr. 119. Ik had verzocht om die aan te houden. Ik weet niet of dat inmiddels al is gebeurd.

Staatssecretaris Becking:

Dank u wel, voorzitter. Ik begin met de appreciatie van het amendement op stuk nr. 88, dat zojuist is ingediend door de heer Ergin. Ik ontraad het.

Dan had ik nog twee vragen over …

Staatssecretaris Becking:

Er staan nog twee vragen open, een van mevrouw Moorman en een van mevrouw Beckerman. Eerst de vraag over de GOAB-middelen. Geld uit 2025 loopt in 2025 naar de algemene middelen. Daar kan ik in 2026 niks mee, want dat geld is weg. Ik kan de wensen wel meegeven aan mijn opvolger. Dat zal ik ook doen, met een positieve connotatie. Of de Kamer moet een deugdelijke dekking vinden in deze begroting.

Dan de vraag waarom DUO de nieuwkomersregeling niet eerder kan aanpassen dan in 2028. Dat kan in de technische systemen gewoon niet eerder. Het is niet uitvoerbaar. Ik denk dat we ook de zorgvuldigheid daarbij moeten bewaken. Dit komt ook omdat er gekoppeld moet worden met de gemeentelijke basisadministratie. Doe je dit niet, dan krijgen scholen een verkeerd of zelfs geen bedrag. DUO heeft op datzelfde moment ook een grote update van het bekostigingssysteem in de planning. Dat kan eenvoudigweg niet allemaal tegelijk.

Dan kom ik bij de appreciatie van de moties. De motie op stuk nr. 89: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

Volgens mij ben ik er duidelijk over geweest dat het gewoon technisch niet kan. Het is een te grote operatie, het vraagt te veel van DUO, het leidt waarschijnlijk tot meer problemen dan we proberen op te lossen. Ik hoor van alle kanten dat het gewoon niet uitvoerbaar is.

Staatssecretaris Becking:

Ik hoorde geen vraag.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 90 van de heer Kisteman: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 93 van mevrouw Moorman: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

Ik kon zelf niet beredeneren waarom deze organisaties deze subsidies krijgen. Het kan, denk ik, helemaal geen kwaad om dat dus gewoon een keer goed uit te zoeken en met elkaar te delen.

Staatssecretaris Becking:

Sorry, maar dat was de motie op stuk nr. 90.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 93 had ik oordeel Kamer gegeven.

De motie op stuk nr. 94: ontraden. Ik ontraad deze motie vanwege het dwingende karakter. "Alles uitsluitend intern organiseren" is gewoon te strak geformuleerd. De vraag is of dat juridisch kan. Het is ook niet haalbaar op korte termijn. Ik steun wel de achterliggende doelstelling die mevrouw Moorman formuleerde, namelijk dat we het onderwijs zo veel mogelijk flexibel intern organiseren. We vinden het ook onwenselijk dat er onnodig veel wordt ingehuurd. Maar zoals het nu geformuleerd is, is het te stellig. Daarom ontraad ik de motie.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 95: ontijdig. Deze motie gaat over de staatscommissie. Dat is een ambitie in het coalitieakkoord van het komende kabinet. Ik zal uw vraag overbrengen aan mijn opvolger, maar ik kan daar zelf niet over besluiten. De motie krijgt dus het oordeel: ontijdig.

Staatssecretaris Becking:

Ik heb hier in de eerste termijn ook al iets over gezegd. In het coalitieakkoord is afgesproken dat er een staatscommissie komt. Mevrouw Moorman vraagt om de opdracht van de staatscommissie aan te scherpen op bepaalde inhoud. De appreciatie is "ontijdig", want dat is gewoon nog helemaal niet aan de orde.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 103: ontraden.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 104: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 105: ontraden.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 113: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

Ik zal de wens van uw Kamer zeker meenemen in de overdracht. Er is gewerkt aan de opzet van de conceptregeling 2026. Er wordt beoogd om daarin meer nadruk te leggen op kwaliteit, maar het gaat mij nu te ver om de finale weging te maken over de invulling van die regeling en om delen van het budget daarvoor vast te leggen. Dat is de reden, maar ik zal het overbrengen.

Staatssecretaris Becking:

Daar had ik al antwoord op gegeven. Het feit dat die drempel wordt verhoogd doordat de kwaliteitseisen worden verhoogd, heeft goede redenen. Ik heb eerder betoogd waarom dat zo is. In de motie gaat het juist over de nadere invulling van de regeling, het vastleggen van het budget et cetera. Ik denk dat het oordeel om die reden ontraden blijft.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 115: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 116 krijgt: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 117, ook van de SGP: ontijdig. Die gaat over het intrekken van het wetsvoorstel strategisch personeelsbeleid. In december 2025 heb ik het advies van de Raad van State ontvangen bij dit wetsvoorstel. Dat wordt bestudeerd. Het is aan mijn opvolger om daar een definitieve afweging in te maken.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 118 van de heer Ceder: oordeel Kamer.

Staatssecretaris Becking:

De motie op stuk nr. 121 van mevrouw Beckerman: ontijdig.

Staatssecretaris Becking:

Ik vind het een goed idee. Ik ben er al mee bezig. We zijn met de partijen, VNG, LBVSO, Ouders & Onderwijs en de Sectorraad GO, bezig met een actieagenda leerlingenvervoer. Ik heb me daar zelf al eerder voor ingespannen. Met de gemeenten wordt daaraan gewerkt, dus de motie is in die zin ontijdig. Ik informeer de Kamer graag later dit jaar over de voortgang van die werkagenda.

Staatssecretaris Becking:

Ik wilde iets zeggen over … Wat was uw laatste zin? "Als we toevoegen …" Wat was het? Pardon.

Staatssecretaris Becking:

Dat kan ik best toezeggen. Het is geen probleem om een aantal opties toe te voegen.

Staatssecretaris Becking:

Dan geef ik 'm oordeel Kamer, voorzitter.

Staatssecretaris Becking:

Daarmee ben ik aan het einde gekomen, dacht ik.